Су өткізбейтін жамылғылар тарихы

Кіріспе

Су өткізбейтін пальто

Жаңбырдан қорғайтын пальто – бұл дененің жоғарғы бөлігіне киілетін, киюшін жаңбырдан қорғайтын су өткізбейтін немесе суға төзімді киім. "Жаңбырлық шапан" термині кейде ұзын жеңді, белге дейінгі жаңбырлық пальтоларды білдіреді. Жаңбырлық шапанды жаңбыр шалбарымен біріктіріп, жаңбыр костюмін жасауға болады. Жаңбыр киімдері бір бөліктен де болуы мүмкін, мысалы, комбинезон. Жаңбырлық пальтолар, жаңбыр пончолары сияқты, киюшінің қолына кедерессіз жаңбырдан және ауа райынан қорғауды қамтамасыз етеді; шатырдан өзгеше. Қазіргі заманғы жаңбырлық пальтолар көбінесе Gore-Tex немесе Tyvek сияқты тыныс алатын, су өткізбейтін маталардан және DWR жабынмен жабылған нейлоннан жасалады. Бұл маталар мен мембраналар су буының өтуіне мүмкіндік береді, киімнің "тыныс алуына" және киюшінің терлеуіне жол ашады. Жаңбырлық пальтоның қанша жаңбырға төтеп бере алатыны кейде миллиметрмен өлшенеді.

Ерте тарих

Жаңбыр киімінің ең ежелгі мысалдарының бірі – шамамен б.з.д. 3230 жылға жатқан Өтцидің тоқылған шөптен жасалған плащі/кілемшесі. Олмектер, Американың жергілікті тұрғындары, б.з.д. 1600 жылға дейін резеңкені ойлап тапқан. Олар латекс ағашынан (Hevea brasiliensis) табиғи латекс шайырын алу әдістерін жасады және таңғы жарықтың күкірт қосылыстарын пайдаланып, латекс шайырын тұрақтандырылған резеңкеге айналдырды. Осы резеңкеленген маталардан су өткізбейтін плащтар, қазіргі жаңбырлықтың тікелей алғы тамыры, сондай-ақ аяқ киім сияқты басқа да су өткізбейтін киімдер жасалды. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы жергілікті халықтар кедр талшығынан тоқылған жаңбырлықтар мен басқа да киімдерді киген. Тоқыманың тығыздығына байланысты, олар су өткізбейтін немесе жұмсақ және ыңғайлы болатын. Солтүстік Американың шығыс және орталық аймақтарында көптеген американдық тайпалар су өткізбейтін киім жасау үшін әртүрлі жануарлардың былғарысын пайдаланған, кейде оларды жылу мен құрғақтық үшін жиектермен безендірген. Бұл жиектер киімнің негізгі бөлігінен суды сызып алып, оның тез кебуіне көмектесетін. Арктикалық климаттың ерекшеліктері су өткізбейтін киімнің ерекше мәдениетін қалыптастырды. Инуиттер, алеуттар және Арктиканың көптеген басқа да халықтары теңіз балықтары, құстар мен теңіз жануарларының терісінен жасалған көйлектер, пальтолар мен паркалар киген. Сырт жағында қауырсындары бар құс терісінен жасалған көйлектер ылғалдылықты жақсы қабылдамайтындықтан, жаңбырдан жақсы қорғайды. Алеут мәдениетінде парканың үстіне қажет болған жағдайда камелека киіледі. Шығыс Азия мәдениеттерінде, мысалы, Вьетнамда, Қытайда, Корея түбегінде және Жапонияда, күріш сабаны сияқты табиғи су өткізбейтін өсімдік талшықтарын пайдаланып су өткізбейтін жаңбырлықтар мен плащтар жасау ежелгі заманнан бері белгілі. Бұл жаңбырлық стилі көбінесе жоғарғы жаңбырлық және төменгі алжапқыштан тұратын. Материалдар әртүрлі болған, көбінесе жергілікті жерден алынған. Әр жиынтықты жасауға екі-үш күн кеткен және әдетте оған сәйкес келетін сабаннан тоқылған шляпамен жұптастырылған. Мұндай киімге түскен жаңбыр тамшылары талшықтармен ағып, ішке енбей, киген адамды құрғақ ұстайтын. Олар жаңбырлы және қарлы күндері шаруалар мен балықшылардың арасында, сондай-ақ жаңбырлы маусымда саяхатшылардың арасында көп кездесетін. Жаңбырлықтың маңызы зор болғандықтан, танымал жазушы Сюй Гуанцзи Мин дәуірінде кең таралған мақалды жазды: "Жаңбырлық жоқ – шығуға болмайды". Аң аулағанда немесе түнде саяхаттағанда, оны төсек ретінде пайдалануға болады, ал жапырақтардың иісі жәндіктер мен жыландарды қуып шығаратын. Сулы-батпақты жерлерде немесе ормандарда киген кезде, бұл плащтар айналадағы ландшафтқа үйлесіп, киген адамды көруді қиындататын. Олар заманауи технологиямен жасалғандықтан, өте су өткізбейтін және тыныс алатын, бірақ көлемді және отқа осал болатын. Қазіргі заманда жаңбыр киімдері ретінде қолданылмайтын болса да, сабаннан тоқылған жаңбырлықтар әлі де діни шаралар, туристік сувенирлер және интерьерде безендіру сияқты арнайы мақсаттар үшін жасалады. Қытайдағы Чжоу әулеті кезінде жаңбырлықтар мен плащтар жасау үшін негізгі материалдар күріш сабаны, сабан, шүберек және кокос болды. Қытайдың оңтүстігінде гидрангиялар да қолданылған. Б.з.д. 200 жылдан бері жеңіл жібек ханфу жаңбырды қабылдамауы үшін Тунг майы сияқты өсімдік майларымен сүртілген. Мин әулеті кезінде бай ерлер мен әйелдер қытай күміс шөбінен жасалған "жаде инелі плащты" кие алатын, ол жұмсақ және су өткізбейтін деп есептелген. Цин әулеті кезінде императорлар мен лауазымды адамдар пипал ағашынан жасалған жаңбырлық киген. Сары киім тек императорға, қызыл киім – ханзадалар мен жоғары лауазымды шенеуніктерге, ал көк киім – екінші дәрежелі шенеуніктерге арналған. Жаңбырлықтар қыста, ал көктем мен күзде сатин мен камельден жасалған. Жаңбырдан жасалған сабан плащтарының қазіргі Мексикада көптеген жергілікті аттары бар, бірақ олар Мичоакан мен Тлаксаладан келген капоте де плюма (сондай-ақ chereque, cherépara немесе chiripe) ретінде белгілі, себебі пальма жапырақтары құс қауырсындарына ұқсайды. Кейбір аймақтарда, мысалы, Колимада, бұл жаңбыр плащтары филиппиндық шығу тегі деп санайтындықтан, china de palma trenzada деп аталады. Бұл плащтарды әлі де елдің ең дәстүрлі аймақтарында табуға болады. Жаңа Зеландияда паке немесе хике Жаңа Зеландия зығырынан жасалған. Полинезиялық Гавайиде Куи ла’и немесе Аху Ла`и Ти өсімдігінің жапырақтарынан жасалған, олар тек жаңбырдан ғана емес, сонымен қатар аралдардың ыстық бөліктерінде күннен де қорғайды. Балықшылар оларды ауа райының нашарлығынан және теңіздің шашырауынан қорғау үшін киетін, бұл майлы киімдерге ұқсас мақсатта қолданылады. Еуропада тарихының көп бөлігінде тері жаңбыр киімдері танымал болған, бірақ шаруалар мен кедей жұмысшылардың қарапайым жағдайына байланысты теріні арзан ешкі немесе мысық терісімен шектеуге тура келді. Соңынан, орта ғасырдың соңында көңіл күйі өзгергеніне байланысты, жүнді жаңбыр киімдері теріні ығыстырды. Жүн киген адамды суға түскен кезде де жылу ұстау қабілетімен белгілі болды, әсіресе өндіріс процесінде толықталған жүн. Егер жүн қатаң тазаланбаса, ол қойдың ланолинін сақтап, белгілі бір деңгейде су өткізбейтін болады, бірақ толығымен су өткізбейді. Англияда киімге май жағу белгілі болған, бірақ шайырдың сирек және қымбат болуына байланысты басқа жерлерде сирек кездесетін. 15- және 16-ғасырларда Еуропадан Америкаға келгендер Мезоамерика мен Амазонияның жергілікті халықтары су өткізбейтін резеңкемен сіңген маталарды жасағанын өздері көрді, бірақ американдықтардың резеңкені өңдеу әдісі оларға жақсы түсіндірілмеді және тропикалық резеңке ағашы Еуропаның суық климатында жақсы өспеді. Нәтижесінде, еуропалықтар үшін резеңке үш жүз жылдай уақыттан кейін қайта жаңғырту процесін дамытқанға дейін практикалық жаңалық болды.

One of oldest examples of rainwear recorded is likely the woven grass cape/mat of Ötzi, around 3230 BCE. The Olmec Native Americans first invented rubber sometime before 1600 BCE. They developed methods to extract natural latex resin from the rubber tree (Hevea brasiliensis), and cure the latex resin into stabilized rubber using the sulfuric compounds of the morning glory in order to create some of the world's first waterproof textile fabrics using cotton and other plant fibers. These rubberized fabrics were crafted into waterproof cloaks, direct precursors to the modern raincoat, as well as other waterproof clothing like shoes. The indigenous peoples of the Northwest Pacific Coast wore raincoats and other clothing made of woven cedar fiber which, depending on the tightness of the weave, could be dense and watertight, or soft and comfortable. Throughout much of Eastern and Midwestern regions of North America, many Native American nations used treated leather from a variety of animals to create waterproof clothes, sometimes covered in fringe, to stay warm and dry. In addition to the decorative function, fringe would pull water off the main portion of their clothes so that the garment dried quicker. The particularities of the Arctic climate gave rise to a distinctive culture of waterproof clothing. The Inuit, Aleuts, and many other peoples in the Arctic region have traditionally worn shirts, coats, and parkas made from the skins of seal, sea otter, fish, and birds. Birdskin shirts, with the feathers on the outside, provide excellent protection from rain as they repel moisture. In Aleut culture, a kamleika is worn as the outermost garment on top of the parka when necessary. In East Asian cultures such as Vietnam, China, the Korean Peninsula, and Japan, the use of naturally water repellent plant fibers, such as rice straw, to create waterproof raincoats and cloaks has been known since ancient times. This raincoat style often consisted of both an upper rainjacket and a lower apron. Materials varied, and were usually locally sourced. Each set took two to three days to craft and was typically paired with a matching straw hat. Raindrops that fell on such garments would run along the fibers and not penetrate into the interior, keeping the wearer dry. They were a common sight among farmers and fishermen on rainy and snowy days, as well as travelers during the rainy season. The raincoat being an absolutely indispensable asset, famed writer Xu Guangqi recorded a popular proverb during the Ming: "No raincoat, no going out." When hunting or traveling at night, the coat could be used as a sleeping pad, and the smell of the leaves would drive away insects and snakes. When worn in wetlands or forests, these cloaks often blended in with the surrounding landscape, making the wearer more difficult to see. As garments made with pre modern technology, they were extremely waterproof and breathable, but also bulky, and vulnerable to fire. While no longer used as raingear in modern times, traditional straw raincoats are still being made for special purposes such as religious events, tourist souvenirs, and interior decorations. During the Zhou dynasty in China, the main materials for making raincoats and capes was rice straw, sedge, burlap, and coir. In southern China, hydrangeas were also used. Since at least 200 BCE, lightweight silk hanfu were rubbed with vegetable oils such as Tung oil to repel the rain. During the Ming dynasty, wealthy men and women could wear a “jade needle cape” made of Chinese silvergrass, considered soft and waterproof. During the Qing dynasty, emperors and officials wore raincoats made out of the pipal tree. Yellow garments were for the exclusive use of the emperor, red ones for princes and the highest court officials, and cyan ones for the second ranking officials. Raincoats were made out of felt for winter use, with sateen and camlet for spring through autumn. Rain capes made of straw have many indigenous names in modern Mexico, but they are most well known as capotes de plumas (also chereque, cherépara, or chiripe) as they are known in Michoacan and the capisallo from Tlaxcala, so named for the palm leaves' resemblance to bird feathers. In some regions, such as Colima, these rain capes are called china de palma trenzada because of their presumed Filipino origins. These capes can still be found today, in the most traditional indigenous corners of the country. In New Zealand, the pākē or hieke are made from New Zealand Flax. In Polynesian Hawaii, Kui la’i or Ahu La`i are made from the leaves of the Ti plant, used not only to protect people from the rain, but also from the sun in hotter parts of the islands. Fishermen would wear them for protection from foul weather and ocean spray, similar in purpose to oilskins. Furs were popular rainwear in Europe for much of its history, although the modest means of peasants and poor laborers limited the fur to cheaper varieties of goat or cat. Eventually, wool rainwear replaced fur as popular attitudes changed in the later Medieval period. Wool was known for its ability to keep the wearer warm even when soaked, especially wool that had been fulled during the manufacturing process. If wool was made without stringent cleaning, it would retain some of the sheep's lanolin and be naturally somewhat water resistant although not fully waterproof. Waxing of garments was known in England, but seldom done elsewhere due to the scarcity and expense of wax. In the 15th and 16th century CE, Europeans arriving to the Americas recorded for themselves that the indigenous peoples of Mesoamerica and the Amazon basin had created waterproof rubber impregnated fabrics, although the Native American procedure of curing rubber was not well conveyed to them, and the tropical rubber tree did not grow well in the colder climates of Europe. As a result, rubber remained an impractical curiosity to Europeans until their redevelopment of the vulcanization process about 300 years later.

Қазіргі заманғы даму

Қазіргі заманғы су өткізбейтін жаңбыр жамылғыларының бірі 1824 жылы шотланд химигі Чарльз Макинтош жаңа брезент матасының патенін алғаннан кейін жасалды. Ол оны "үнді резеңке матасы" деп сипаттады және екі матаның арасына нафтамен жұмсартқан резеңке қабатын енгізу арқылы жасалды. Макинтош жаңбыр жамылғысы су өткізбейтін резеңкемен сіңірілген матадан жасалған, бірақ ертедегі Мезоамерикалық жаңбыр киімдерінің жақсы бекіту әдістері болмағандықтан, алғашқы жамылғылар иіс, қатаңдық және табиғи дене майлары мен ыстық ауа райынан нашарлауға бейімділікке ұшырады. Көптеген тігіншілер оның жаңа матасын пайдалануға құлшынбады және оған қызығушылық танытпады. Чарльз жеке компаниясын құрып, 1843 жылы пальтоға вулканизацияланған резеңке қосып, көптеген мәселелерді шешті. 1853 жылы Aquascutum химиялық жолмен суды тебуге болатын жүн матасын ұсынды. Сол кезден бастап 20 ғасырдың басына дейін, өңделген жүнді жаңбыр жамылғысы Еуропа мен АҚШ-тың салқын аймақтарында, әсіресе әскери топтарында танымал болды. 1910 және 1920 жылдары газ және бу маталарын резеңкелеу әдістері Jenckes Spinning Company сияқты тоқыма өңдеу фабрикаларында патентелді, нәтижесінде жұмсақ, иілгіш және ыңғайлы резеңкеленген, су өткізбейтін маталар жасалды. "Сликтер" деп аталатын толығымен резеңкеден жасалған қатаң жаңбыр жамылғылары, сондай-ақ ауыр майлы матадан жасалған жаңбыр жамылғылары да қол жетімді болды. Бұл жаңбыр жамылғылары мен "сликерлер" сол кездегі пальто сәнін қайталайтын: ұзын кесімі, еркін белбеуі, жоғары жағасы/айналдырылатын жағасы, үлкен қалталары және көбінесе ыңғайлы болу үшін резеңкеленбеген мақта немесе жүнмен тігілген. 1920 жылдардағы жаңбыр жамылғыларының танымал түстері – қоңыр, теңіз көгі және сұр. Кейбір пальтоларда капюшон болған, бірақ көбінесе болмаған, оның орнына үйлесімді жаңбыр шапандары болған. 1930 жылдары экономиканың нашарлауына байланысты көптеген адамдар целлофан мен ПВХ жаңбыр киімдерін артық көреді. Олар үнемді болды, өйткені бірнеше сәнді жаңбыр жамылғысын сатып алудың орнына тек біреуін сатып алу жеткілікті болды. Олар әртүрлі стильдерде, соның ішінде мөлдір түсті болды. 1940 және 1950 жылдары DuPont нейлоны АҚШ-та берік синтетикалық материал ретінде пайда болды, ол жеңіл және суға төзімді, жаңбыр киімдеріне өте қолайлы. Тығыз тоқылған мақта немесе габардиннен жасалған жаңа пальто стильдері, сондай-ақ қосымша суға төзімділік үшін өңделген жылтыр "парашют" твиллі де танымал болды. Жаңбыр жамылғылары көк, сұр, ашық жасыл, қоңыр немесе табиғи түстердің әртүрлі реңктерінде ұсынылды және тафта мен басқа синтетикалық қоспалармен сатып алуға болады. 1950-1960 жылдары аралығында ПВХ жаңбыр киімдері пластиктің жарқын және әртүрлі түстері мен футуристикалық көрінісіне байланысты танымалдылығын қайта жаңартты. 1960 жылдардың басында жаңбыр жамылғылары сыртқы жұмыс киімдері үшін жоғары көрінетін түстермен ұсынылды, ал кейіннен ретрорефлективті элементтермен жабдықталды.

One of the first modern waterproof raincoats was created following the patent by Scottish chemist Charles Macintosh in 1824 of new tarpaulin fabric, described by him as "India rubber cloth," and made by sandwiching a core of rubber softened by naphtha between two pieces of fabric. The Mackintosh raincoat was made out of a fabric impregnated with impermeable rubber, although lacking the better curing methods of earlier Mesoamerican rainwear, the early coats suffered from odor, stiffness, and a tendency to deteriorate from natural body oils and hot weather. Many tailors were reluctant to use his new fabric, and had no interest in it. Charles set up his own company and eventually added vulcanized rubber to the coat in 1843, solving many of the problems. In 1853, Aquascutum introduced a woolen fabric that was chemically treated to shed water. From then on into the early 20th century, the treated wool trench coat was popular fashion rainwear in Europe and the colder regions of the United States, especially among their military circles. In the 1910s and 1920s, gas and vapor fabric rubberization techniques were patented at textile finishing mills such as the Jenckes Spinning Company, creating rubberized, waterproof fabrics that were softer, more pliable and more comfortable. Stiff raincoats made completely of rubber called "slickers" were also available, as well as raincoats made of heavy oilcloth. These raincoats and "slickers" mimicked the coat fashion of the time; long length, loose belt, high roll/convertible collar, large pockets, and were often sewn with a non rubberized cotton or wool lining to improve comfort. Popular 1920s raincoat colors were tan, navy blue, and grey. Some of these coats were hooded, but often were not and instead accompanied by a matching rain hat. In the 1930s, cellophane and PVC rainwear was preferred by many due to the poor economy during the Depression. They were economical, since only one covering had to be purchased instead of buying multiple fashion raincoats. They came in a variety of styles, including clear translucent. In the 1940s and 1950s, DuPont Nylon emerged in the US as a durable synthetic material that was both lightweight and water resistant; well suited to rainwear. New coat styles using tightly woven cotton or rayon gabardine, and a treated shiny “paratroop” twill rayon for extra water resistance were also popular. Raincoats were offered in larger variety of colors like varying shades of blue, gray, bright greens, brown, or natural and could be purchased with taffeta and other synthetic blend linings. Between the 1950s and 1960s, PVC rainwear experienced a resurgence in popularity for the plastic's bright and diverse colors and futuristic look. In the early 1960s, raincoats were introduced in high visibility colors for outdoor workwear and later were offered with retroreflective accents.

Жеке қорғаныш құралдары ретінде пайдалану

Жаңбырлық пальтолар жеке қорғаныш құралы ретінде де қолданылуы мүмкін, әсіресе жеке қорғаныш құралдарының тапшылығы бар аймақтарда. Дегенмен, тиімділігі қолданылған стилі мен материалдарына байланысты.