Кіріспе
Киім кептіргіш – ылғалды киім, төсек және басқа да маталардан кетіруге арналған электрлі тұрмыстық құрал. Көптеген кептіргіштер "айналдырғыш" деп аталатын айналатын барабаннан тұрады, одан қыздырылған ауа ылғалды буландыру үшін өтеді, ал барабанның айналуы заттар арасындағы ауа кеңістігін сақтап тұрады. Мұндай машинаны пайдалану киімнің қысқаруына немесе жұмсақтығының азаюына (қысқа, жұмсақ талшықтардың жоғалуынан) әкелуі мүмкін. Нағыз маталар мен кептіргішке жарамсыз заттар үшін айналмайтын, "кептіру шкафы" деп аталатын қарапайым машина қолданылады. Кейбір машиналар киімді қайтадан пішінді ету және үтіктеу қажеттігін болдырмау үшін буды пайдаланады.
A clothes dryer, also known as tumble dryer, is a powered household appliance that is used to remove moisture from a load of clothing, bedding and other textiles, usually after they are washed in a washing machine. Many dryers consist of a rotating drum called a "tumbler" through which heated air is circulated to evaporate moisture while the tumbler is rotated to maintain air space between the articles. Using such a machine may cause clothes to shrink or become less soft (due to loss of short soft fibers). A simpler non rotating machine called a "drying cabinet" may be used for delicate fabrics and other items not suitable for a tumble dryer. Other machines include steam to de shrink clothes and avoid ironing.
Құрғатқыш
Кептіргіштер қоршаған ауаны үздіксіз тартады және оны қыздырып, содан кейін барабан арқылы өткізеді. Нәтижесіндегі ыстық, ылғалды ауа әдетте сыртқа шығарылады, кептіру процесін жалғастыру үшін жаңа ауа кіруіне орын босату үшін. Кейде кептіргіштер кір жуғыш машинамен біріктіріледі, кір жуу-кептіру машиналары түрінде, бұл негізінен алдыңғы жағынан жүктелетін кір жуғыш машинаға кіріктірілген кептіргіш немесе (АҚШ-та) кір жуу орталығы болып табылады, ол кептіргішті кір жуғыш машинаның үстіне орналастырып, екі машинаның басқару элементтерін бір басқару панеліне біріктіреді. Көбінесе кір жуу және кептіру функцияларының сыйымдылығы әртүрлі болады, кептіргіштің сыйымдылығы әдетте кір жуғыш машинаға қарағанда кіші болады. Кептіргіштер жоғарғы жағынан жүктелетін де болуы мүмкін, онда барабан машинаның жоғарғы жағынан жүктеледі және барабанның соңғы тіректері дәстүрлі алдыңғы және артқы жақтардың орнына сол және оң жақта орналасқан. Олар ені жағынан жіңішке болуы мүмкін және плюш ойыншықтар мен аяқ киім сияқты заттарды кептіруге арналған алынып қойылатын тұрақты тіректері болуы мүмкін.
Спин кептіргіштер
Бұл центрифугалар барабандарын әдеттегі кір жуғыш машинаға қарағанда әлдеқайда жылдам айналдырып, кірден қосымша суды шығарып алады. Олар екі минутта жылытылатын кептіргіштен жиырма минутта көбірек суды шығарып, осылайша көп уақытты және энергияны үнемдейді. Айналдыру ғана киімді толық кептірмесе де, бұл қосымша қадам ауруханалар сияқты ірі кір жуу операциялары үшін маңызды уақытты және энергияны сақтап береді.
Конденсаторлық кептіргіштер
Конденсаторлық немесе конденсациялық кептіргіштерде жүкті жылы ауамен өтеді. Бірақ, бұл ауаны сыртқа шығарудың орнына, кептіргіш жылу алмастырғышты пайдаланып ауаны салқындатады және су буын дренажға немесе жинақтау ыдысына конденсациялайды. Салқындатылған ауа қайтадан цикл бойынша айналады. Жылу алмастырғышта әдетте қоршаған орта ауасы салқындатқыш ретінде қолданылады, сондықтан кептіргіштен шығатын жылу сыртқа емес, тікелей қоршаған ортаға беріледі, бұл бөлме температурасын көтереді. Кейбір конструкцияларда жылу алмастырғышта суық су пайдаланылады, бұл жылуды тудырмайды, бірақ су тұтынуын арттырады. Энергия тұтыну жағынан алғанда, конденсаторлық кептіргіштерге орташа жүктеме үшін шамамен 2 киловатт-сағат (кВт⋅сағ) энергия қажет. Жылу алмасу процесі ішкі ауаны қоршаған ауамен (немесе кейбір жағдайларда суық сумен) салқындатқандықтан, ол ішкі циклдегі ауаны жаңа, қоршаған ауа сияқты толық құрғата алмайды. Жүктi кептіру үшін қолданылатын ауаның ылғалдылығы жоғары болғандықтан, бұл типтегі кептіргішке ағын кептіргішке қарағанда көбірек уақыт керек болады. Конденсаторлық кептіргіштер, әсіресе кептіргіштен ауаны шығару үшін ұзын және күрделі құбырлар қажет болған жағдайларда, өте ыңғайлы нұсқа болып табылады.
Жылу сорғылары құрғатқыштары
Жабық циклді жылу сорғысы бар киім кептіргіш, өңдеу ауасынан ылғалды сығыру үшін жылу сорғысын пайдаланады. Мұндай кептіргіштер конденсаторлық кептіргіштерге қарағанда бір жүктеме үшін энергияның жартысынан да аз мөлшерін қолданады. Конденсациялық кептіргіштерде қоршаған орта ауасымен салқындатылатын пассивті жылу алмастырғыштар қолданылса, бұл кептіргіштерде жылу сорғысы пайдаланылады. Айналдыру барабанынан шыққан ыстық, ылғалды ауа жылу сорғысы арқылы өтеді, онда суық жағы су буын су құбырына немесе жинақтау ыдысына конденсациялайды, ал ыстық жағы ауаны қайта пайдалану үшін қыздырады. Осылайша, кептіргіш құбырлардың қажеттілігін жойып қана қоймай, жылудың көп бөлігін сыртқа шығармай, кептіргіштің ішінде сақтайды. Сондықтан жылу сорғысы бар кептіргіштер конденсациялық немесе дәстүрлі электрлік кептіргіштерге қарағанда 50%-ға дейін аз энергия жұмсай алады. Жылу сорғысы бар кептіргіштер орташа жүктемені кептіру үшін шамамен 1 кВт⋅сағ энергия жұмсайды, ал конденсаторлық кептіргіштер үшін 2 кВт⋅сағ, ал дәстүрлі электрлік кептіргіштер үшін 3-тен 9 кВт⋅сағ дейін қажет болады.
Конвективті кептіру
Кейбір өндірушілер бұл әдісті "статикалық киім кептіру техникасы" деп жиі атайды. Конвективті кептіргіштер төменгі жағында жылыту блогы, тік камера және үстінде желдеткіштен тұрады. Блок төменгі жағында ауаны қыздырады, оның салыстырмалы ылғалдылығын төмендетеді, ал ыстық ауаның жоғары көтерілу қасиеті ылғалдылығы төмен ауаны киіммен жанастырады. Бұл конструкция дәстүрлі айналмалы кептіргіштерге қарағанда баяурақ, бірақ дұрыс іске асырылса энергияны тиімді пайдаланады. Бұл әдіс әсіресе суық және ылғалды ауа райында жақсы жұмыс істейді, мұнда киімдерді сымға іліп кептіруге қарағанда едәуір жылдам кептіреді. Ал ыстық және құрғақ ауа райында сымға іліп кептірумен салыстырғанда айырмашылық байқалмайды. Бұл техника салыстырмалы түрде қарапайым және арзан болғандықтан, көптеген тұтыну тауарлары портативтілік және/немесе модулдік сипаттамаларын ұсынады. Жаңа конструкциялар төменгі жағында желдеткіш орнатып, ыстық ауаны тік кептіру камерасына соғады. Бұл "ыстық ауа шарлары" ішінде температура жоғарылайды, бірақ түк, статикалық заряд және киімнің қысқаруы минималды болады. Бастапқы құны айналмалы, конденсациялық және жылу сорғысы кептіргіштеріне қарағанда әлдеқайда төмен. Егер бұл техниканы 800 айналым/мин және одан жоғары жылдамдықпен айналатын немесе айналу кептіргіші бар кір жуғыш машиналармен бірге қолданса, оның тиімділігі жалғыз тұратын және шағын отбасылық шаруашылықтарда айналмалы кептіргіштерді қажетсіз ете алады. Бір кемшілігі – киімнен шыққан ылғал тікелей қоршаған ортаға таралады. Үй ішінде пайдаланғанда тиімді желдету немесе қосымша ылғалды сыздату құрылымын қолдану ұсынылады. Сонымен қатар, бұл кептіргіш бір күні ішінде көп мөлшерде ылғал киімді кептіру мүмкіндігімен айналмалы кептіргіштерге бәсекелесе алмайды.
Күн энергиясымен жұмыс істейтін киім кептіргіш
Күн қуатын кептіргіш – бұл қорап тәрізді, тұрақты құрылыс, ішінде киімдер орналасатын екінші бөлімшесі бар. Ол киімге тікелей күн сәулесі түспей, күннің жылуын пайдаланады. Балама ретінде, күнмен қыздырылатын қорап, әдеттегі барабанды кептіргішке талқылайтын ауаны жылыту үшін қолданылуы мүмкін.
Микротолқынды кептіргіштер
Жапондық өндірушілер киімдерді кептіру үшін микротолқынды сәулеленуді пайдаланатын жоғары тиімді киім кептіргіштерді жасады (дегенмен, жапондықтардың көп бөлігі кір жууларын ауада кептіреді). Кептірудің басым бөлігі суды буландыру үшін микротолқынды пештер арқылы жасалады, бірақ соңғы кептіру конвекциялық қыздыру арқылы жүзеге асырылады, кір жуу ішіндегі металл заттармен байланыс туғызып, қысқа тұйықталудың алдын алу үшін. Бұл бірнеше артықшылықтар береді: кептіру уақытының қысқаруы (25% кем), энергияны үнемдеу (17–25% кем) және кептіру температурасының төмендеуі. Кейбір сарапшылардың пікірінше, байланыс және матаның зақымдануы микротолқынды кептіргіштерді АҚШ нарығы үшін жасауға кедергі келтіретін фактор болып табылады.
Ультрадыбыстық кептіргіштер
Ультрадыбыстық кептіргіштер киімдерді механикалық түрде шайқау үшін пиезоэлектрлік элементтерді іске қосуға жоғары жиілікті сигналдарды пайдаланады, нәтижесінде су тамшылар түрінде барабаннан шығарылады. Олар энергия тұтынуды айтарлықтай төмендетуге және белгілі бір жүктемені кептіру үшін дәстүрлі электр кептіргіштерге қарағанда үш есе аз уақыт жұмсауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оларда көптеген басқа кептіргіштерде кездесетін түкке байланысты проблемалар жоқ.
Гибридті кептіргіштер
LG Electronics және Whirlpool сияқты кейбір өндірушілер гибридті кептіргіштерді енгізді, олар пайдаланушыға киім-кешектерді кептіру үшін жылу сорғысын немесе дәстүрлі электрлік қыздыру элементін таңдау мүмкіндігін береді. Гибридті кептіргіштер киімдерді жылдамрақ кептіру үшін жылу сорғысы мен қыздыру элементін бірдей уақытта қолдана алады.
Статикалық электр
Киім кептіргіштер трибоэлектрлік эффект арқылы статикалық зарядтуды тудыруы мүмкін. Бұл көбінесе ұсақ-түйек нәрсе болып табылады және жиі тоқыма материалдарды олардың тепе-теңдік ылғалдылық деңгейінен төмен кептірудің белгісі, әсіресе синтетикалық материалдар қолданғанда. Киім жұмсартқыштары, мысалы, кептіргіш парақтары, осы статикалық зарядты тарату үшін сатылады, механикалық үйкеліс арқылы матаға беттік белсенді заттарды түсіреді. Заманауи кептіргіштерде жақсартылған температура және ылғалдылық сенсорлары мен электрондық басқару жүйелері жиі кездеседі, олар тоқымалар жеткілікті түрде құрғағанда кептіру циклын тоқтатуға бағытталған, артық кептіруді, одан туындайтын статикалық зарядты және энергияның ысырабын болдырмайды.
Жәндіктерді жоюға арналған пайдалану
Ең аз дегенде отыз минут бойы жылумен кептіру көптеген паразиттерді, соның ішінде үй шаңын, төсек құрттарын, қышыма құрттарын және олардың жұмыртқаларын өлтіреді; он минуттан сәл артық уақыт қоңырларды өлтіреді. Жақсы жуу шаң-тозаң құрттарын жояды, ал тікелей күн сәулесіне үш сағатқа ұшырату олардың жұмыртқаларын өлтіреді. Тез жиналатын түкпіршік пайда болуына бірнеше фактор себеп болуы мүмкін немесе оны жылдамдатуы мүмкін. Бұларға ұзын немесе тарылтатын құбырлар, құбырдың соңындағы құс немесе кеміргіштердің ұялары, сынық немесе бүгілген иілгіш ауысу шлангі, экранға ұқсас бөліктері бар құбырлар және суық кеңістіктер арқылы (мысалы, жымдастыру кеңістігі немесе шатыр) өтетін оқшауланбаған құбырлардан пайда болатын конденсация жатады. Егер пластикалық жапқыштар құбырдың сыртқы жағында болса, оларды иіліп, бүгіп, уақытша алып тастауға, жапқыштардың ішкі бетін тазалауға, құбырдың соңғы бөлігін тазалауға және пластикалық жапқыштарды қайта орнатуға болады. Пластикалық жапқыштар кептіргіш құбырына жәндіктердің, құстардың және жыландардың кірмеуін қамтамасыз етеді. Суық ауа райында жылы ылғалды ауа пластикалық жапқыштарда конденсацияланады, ал ғимараттың сыртындағы пластикалық жапқыштардың ылғалды ішкі бетіне аз мөлшерде түкпіршік жабысады. Желдеткішсіз кептіргіштерде көп сатылы түкпіршік сүзгілеу жүйесі болады, ал кейбіреулерінде тіпті кептіргіш жұмыс істеп тұрғанда автоматты түрде буландырғышты және конденсаторды тазалайтын функциялар да бар. Буландырғыш пен конденсаторды әдетте ағын сумен тазалайды. Бұл жүйелер кептіргіштің, буландырғыштың және конденсатордың спиральдерінде түкпіршік жиналуын болдырмау үшін қажет. Сыртқы желдеткіш ретінде жасалған машиналарға кейіннен қосылатын түкпіршік және ылғал тұзақтарын сыртқы желдеткіш болмаған жерде орнатуды жеңілдету үшін кептіргіш құбырына бекітуге болады. Бірақ бұл әдістің бір кемшілігі – орнату орнындағы ылғалдылықтың артуы.
Қауіпсіздік
Құрғатқыштар жанғыш материалдарды жылуға ұшыратады. Underwriters Laboratories қауіпсіздік және энергия тиімділігі үшін әрбір циклдан кейін түйіршік сүзгісін тазалауды, жеткілікті желдетуді қамтамасыз етуді және каналдарды белгілі бір интервалмен тазалауды ұсынады. UL сондай-ақ шыны талшықтан, резеңкеден, көбіктен немесе пластиктен жасалған заттарды, немесе үстіне жанғыш зат төгілген кез келген затты құрғатқыштарда қолданбауды ұсынады. АҚШ-та, 2012 жылғы АҚШ Өрттен қорғау басқармасының есебінде 2008 жылдан 2010 жылға дейін өрт сөндіру қызметтері ел бойынша тұрғын үйлердегі киім құрғатқыштарынан туған шамамен 2900 өртке жыл сайын жауап бергені көрсетілген. Бұл өрттердің нәтижесінде жылдық орташа есеп бойынша 5 адам қаза тапты, 100 адам жарақат алды және 35 миллион долларлық мүлік зиянға ұшырады. Өрттен қорғау басқармасы тұрғын үйлердегі киім құрғатқыштарынан туындайтын өрттерге ең көп әсер ететін фактор ретінде "Тазаламау" (34%) көрсетіп, жаңа үй салу тенденциялары киім құрғатқыштары мен кір жуғыш машиналарды сыртқы қабырғалардан алыс, мысалы, жатын бөлмелерде, екінші қабаттағы дәліздерде, ванна бөлмелерінде және ас үйлерде, қауіпті жерлерге орналастыратынын атап өтті. Киім құрғатқыштарынан туындайтын өрт мәселесін шешу үшін, өрт сөндіру жүйесін сенсорлармен бірге құрғатқыш барабанындағы температура өзгерісін анықтау үшін пайдалануға болады. Бұл сенсорлар су буын шығару механизмін іске қосып, өртті сөндіреді.
Қоршаған ортаға әсері
Киім кептіргіштердің қоршаған ортаға тигізетін әсері әсіресе АҚШ және Канадада ауыр, ондағы үйлердің 80% астам бөлігі киім кептіргішпен жабдықталған. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің мәліметінше, егер АҚШ-та сатылатын барлық киім кептіргіштер энергияны тиімді пайдаланса, "жылдық үнемдеу 1,5 миллиард доллардан асып, жылыжай газдарының 22 миллиард фунттан (10 миллиард килограмнан) астамының шығарылуының алды алынар еді". Киім кептіргіштер Америкадағы ең көп электр энергиясын тұтынатын құрылғылардың қатарында, тоңазытқыштар мен мұздатқыштардан кейін екінші орында тұрады. Еуропалық Одақта кептіргіштерге ЕО энергия белгілеу жүйесі қолданылады; кептіргіштер киімнің бір килограмына жұмсалатын энергия мөлшеріне (кВт⋅сағ/кг) қарай A+++ (ең жақсысы) белгісінен бастап G (ең нашар) белгісіне дейін жіктеледі. Сенсорлы кептіргіштер киімнің құрғанын автоматты түрде анықтап, өшіріледі. Бұл артық құрғату жиі болмайтынын білдіреді. Қазіргі таңда Еуропа нарығының көп бөлігі сенсорлы кептіргіштерді сатады, олар көбінесе конденсациялық және желдеткішті кептіргіштер түрінде қолжетімді.
Тарих
1800 жылы француз М. Пошон қолмен айналдырылатын киім кептіргішті ойлап тапты. 1892 жылы Джордж Т. Сэмпсон Американың алғашқы автоматты киім кептіргішін жасап, патент алды. 19 ғасырдың көп бөлігінде автоматты кептіргіштердің түрлері қолданылып келді. Көбінесе, ашық оттың үстінде кептіру арқылы кептіру процесін жылдамдату әдісі қолданылды. Адамдар киімдерінің түтін иісімен және қара күлмен ластануына шағымданатын. Сэмпсон бұл процесті арнайы жасалған пештің үстіне орнатылған бірнеше ілгіш таяқшалар арқылы жетілдірді. Бұл жаңалықтың арқасында кір жуушылар ауа райына қарамастан киімдерін жылдам кептіре алатын болды және киімдерді өртеп алу қаупінен сақтанатын. Бұл конструкция 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында газ және электр кептіргіштерінің қолданылуының артуына дейін пайдаланылды. Генри У. Алторфер 1937 жылы электрлі киім кептіргішті ойлап тапты және патент алды. Солтүстік Дакотадан шыққан өнертапқыш Дж. Росс Мур автоматты киім кептіргіштердің дизайнын жасап, 1938 жылы электрмен жұмыс істейтін кептіргіштің дизайнын жариялады. Өнеркәсіптік дизайнер Брукс Стивенс 1940 жылдардың басында шыны терезесі бар электрлік кептіргішті жасады.