Гилберт пен Салливанның «Жыншы» операсы

Кіріспе

1877 жылы Гилберт пен Салливанның комедиялық операсы

"Солдат" – екі актілі комедиялық опера, либреттосы В. С. Гилберттің, музыкасы Артур Салливанның. Бұл британдық дуэттің үшінші опералық ынтымақтастығы болды. "Солдат" сюжеті Гилберттің 1876 жылы "График" журналында жариялаған "Махаббат эликсирі" атты Рождестволық әңгімесіне негізделген. Жас жігіт Алексис барлық дәрежелер мен әлеуметтік айырмашылықтарды теңестіретін махаббат идеясына құмар. Өзінің сенімдерін тарату үшін ол J. W. Wells & Co., Family Sorcerers компаниясының иесін махаббат эликсирін дайындауға шақырады. Бұл ауылдағылардың бірінші көздеріне тиген адамға ғашық болуына себеп болады, нәтижесінде күлкілі үйлеспейтін жұптар пайда болады. Соңында Уэллс сиқырды бұзу үшін өмірін құрбан етуге мәжбүр болады. Опера 1877 жылдың 17 қарашасында Лондондағы Opera Comique театрында ашылды, онда 178 қойылым өтті. Ол сол кездегі стандарттар бойынша табысқа жеткені саналды және әріптестерді келесі операларын – "H. M. S. Pinafore" жазуға ынталандырды. "Солдат" 1884 жылғы қайта қойылым үшін қайта қарастырылды және осы нұсқасы бүгінгі күні көбінесе орындалады. "Солдат" – автор мен композитордың өндіріс пен актерлерді таңдауға толық бақылауға ие болған алғашқы Савой операсы. Таңдалған актерлердің бірнешеуі кейін Гилберт пен Салливанның көптеген операларында басты рөлдерді ойнады. Бұл олардың болашақ ынтымақтастықтарында пайда болатын барлық негізгі кейіпкерлер типтерін және әндердің әдеттегі диапазонын қолданған алғашқы операсы болды, мысалы, комедиялық дуэттер, жылдам ән, контрапункттік қос хор, тенор мен сопраноның махаббат дуэті, сопраноның бұрымды әні және т.б. "Солдат" операсының шағын табысы Гилберт пен Салливанның кейінгі ынтымақтастықтарының айқын танымалдылығымен қабылданып, опера команданың ең танымал емес операларының бірі болып қала береді. Операдағы сатиралық мазмұн Виктория дәуіріндегі таптық айырмашылықтар мен қазіргі көрермендерге жақсы таныс емес опералық конвенцияларға қатысты. Дегенмен, опера Гилберт пен Салливанның ынтымақтастығының дамуы үшін маңызды болды және әлі күнге дейін үнемі қойылады.

The Sorcerer is a two act comic opera, with a libretto by W. S. Gilbert and music by Arthur Sullivan. It was the British duo's third operatic collaboration. The plot of The Sorcerer is based on a Christmas story, An Elixir of Love, that Gilbert wrote for The Graphic magazine in 1876. A young man, Alexis, is obsessed with the idea of love levelling all ranks and social distinctions. To promote his beliefs, he invites the proprietor of J. W. Wells & Co., Family Sorcerers, to brew a love potion. This causes everyone in the village to fall in love with the first person they see and results in the pairing of comically mismatched couples. In the end, Wells must sacrifice his life to break the spell. The opera opened on 17 November 1877 at the Opera Comique in London, where it ran for 178 performances. It was considered a success by the standards of that time and encouraged the collaborators to write their next opera, H. M. S. Pinafore. The Sorcerer was revised for an 1884 revival, and that version is usually performed today. The Sorcerer was the first Savoy opera for which the author and composer had nearly total control over the production and the selection of cast. Several of the actors chosen went on to create principal roles in most of the later Gilbert and Sullivan operas. It was their first opera to use all the major character types and typical range of songs that would appear in their later collaborations, such as comic duets, a patter song, a contrapuntal double chorus, a tenor and soprano love duet, a soprano showpiece and so forth. The modest success of The Sorcerer was overshadowed by the extraordinary popularity of Gilbert and Sullivan's later collaborations, and the opera remains one of the team's less popular ones. The satire in the piece concerns Victorian era class distinctions and operatic conventions with which modern audiences are less familiar. Nevertheless, the opera was important to the development of the Gilbert and Sullivan collaboration and is still regularly played.

Өмірбаян

1871 жылы У.С. Гилберт пен Артур Салливан «Гейти» театрының мерекелік маусымына арналған «Теспис» атты экстраваганзаны жазды, бірақ бұл бірден одан әрі ынтымақтастыққа әкелмеді. Үш жыл өткен соң, 1875 жылы талантты агент және продюсер Ричард Д’Ойли Карт «Роялти» театрын басқарды, оған Жак Оффенбахтың «La Périchole» операсына қосымша қысқа опера қажет болды. Карт Гилберт пен Салливанды қайтадан біріктіріп, «Сотқа дейінгі сот» деп аталған бір актілік шығарма жазуға көндірді, ол күтпеген сәттілікке ие болды. Бұл шығарма тапқыр, әуенді және өте «ағылшын» болды, сол кездегі Лондон музыкалық сахнасында басым болған француз оперетталарының әдепсіз бурлесктері мен бейімделулеріне қарама-қарсы келді. «Сотқа дейінгі сот» «La Périchole» операсынан да танымал болды, күтпеген сәттілікке ие болып, кеңінен гастрольдік сапарлар жасады және қайта қойылымдар мен әлемдік турнелерге қатысты. «Сотқа дейінгі сот» операсының табысынан кейін бірнеше продюсерлер Гилберт пен Салливанды қайта біріктіруге тырысты, бірақ қиындықтар туындады. 1875 жылы Карл Роза үшін болған ынтымақтастық жоспары Гилберттің басқа жобаларымен тым айналысқандықтан сәтсіз аяқталды, ал Ричард Д’Ойли Карттың 1875 жылғы Рождествода «Теспис» операсын қайта қоюға жасаған әрекеті қаржыгерлердің бас тартуынан кейін сәтсіз болды. Гилберт пен Салливан жеке мансаптарын жалғастырды, бірақ екеуі де жеңіл опера жазуды тоқтатпады. Соңында, 1877 жылы Карт төрт қаржыгерден тұратын синдикат құрып, толық көлемді шығармаларды өндіре алатын комедиялық опера компаниясын құрды. 1877 жылдың шілдесінде Гилберт пен Салливан екі актілі опера жазуға келісімшарт жасасты. Гилберт өзінің өткен жылы «The Graphic» журналында жариялаған «Махаббат эликсирі» атты қысқа әңгімесін кеңейтіп, операда жиі кездесетіндей, әркімді дұрыс емес серіктеске ғашық ететін сиқырлы махаббат суы туралы сюжет жасады. Енді өз жұмыстарын қолдайтын компаниясы болғандықтан, Гилберт, Салливан және Карт бұрынғыдай, опера қойылатын театрға келісімшарт бойынша жұмыс істейтін актерлерді пайдаланудың орнына өз актерлерін таңдай алды. Олар талантты актерлерді таңдады, олардың көпшілігі танымал жұлдыздар емес еді, сондықтан олар жоғары гонорар талап етпеді және өздерінің стиліне сай қалыптастыра аламыз деп ойлады. Содан кейін олар өз жұмыстарын осы орындаушылардың ерекше қабілеттеріне бейімдеді. Карт жаңа операда леди Сангазуре рөлін ойнау үшін миссис Ховард Полға ұсыныс жасады. Миссис және мистер Ховард Пол көп жылдар бойы Карттың агенттігі арқылы брондалған шағын гастрольдік компанияны басқарды, бірақ бұл жұбайлар жақында ажырасты. Ол өзінің 24 жасар шәкірті Ратланд Баррингтонды кастингке алу шартымен ғана рөлді қабылдауға келісті. Баррингтон У.С. Гилберт алдында сынақтан өткенде, жас актер өзінің комедиялық операға лайықты екендігіне күмән келтірді, бірақ Гилберт, актерлерінің кейде абсурдтық ретімен ойнауын талап еткен, кастинг таңдауын былай түсіндірді: «Ол - қатал, мықты шошқа, мен де соны қалаймын». Баррингтонға доктор Дейли, викарий рөлі берілді, бұл оның Лондон сахнасындағы алғашқы басты рөлі болды. Гилберттің кейіпкері ретінде олар бұрын Гилбертпен жұмыс істеген актриса Харриетт Эверардты таңдады. Карттың агенттігі қосымша әншілермен қамтамасыз етті, соның ішінде Элис Мей (Алин), Джулия Уорвик (Констанс) және Ричард Темпл (Сэр Мармадук). Соңында, 1877 жылдың қараша айының басында, соңғы рөлді, атау кейіпкері Джон Веллингтон Уэллсті, комедиялық актер Джордж Гроссмит орындады. Гроссмит «Сотқа дейінгі сот» операсының қайырымдылық қойылымдарында қатысқан, онда оны Салливан мен Гилберт екеуі де көрді (әрине, Гилберт осындай қойылымдардың бірін, Гроссмит судья рөлін сомдады), ал Гилберт бұған дейін Том Робертсонның «Иллюстрация галереясындағы қоғам» атты қойылымы туралы жағымды пікір білдірген болатын. Салливан үшін ән салғаннан кейін Гилбертпен кездескенде Гроссмит рөлді «жақсы дауысы бар жақсы адам» ойнамауы керек пе деп ойланды. Бірақ Гилберт: «Жоқ, біз олай еткіміз келмейді», - деп жауап берді. «Солдат» сол кезде Гилберт пен Салливанның жұмыс істеп жүрген жалғыз шығармасы емес еді. Гилберт «Engaged» атты «фарсикалық комедияны» аяқтады, ол 1877 жылдың 3 қазанында ашылды. Ол сонымен қатар Эдвард Сотерн үшін жазған «The Ne'er do Weel» атты шығармасының проблемаларын шешіп жатты. Сол уақытта Салливан Генри VIII операсына қосымша музыка жазып жатты, тек 28 тамыздағы премьерадан кейін ғана ол «Солдат» операсымен айналыса бастады. Ашылу бастапқыда 1877 жылдың 1 қарашасына жоспарланған еді, алайда алғашқы репетициялар 27 қазан күні өтті, ал J.W. Уэллс рөлі соңғы сәтте толтырылды.

In 1871, W. S. Gilbert and Arthur Sullivan had written Thespis, an extravaganza for the Gaiety Theatre's holiday season that did not lead immediately to any further collaboration. Three years later, in 1875, talent agent and producer Richard D'Oyly Carte was managing the Royalty Theatre, and he needed a short opera to be played as an afterpiece to Jacques Offenbach's La Périchole. Carte was able to bring Gilbert and Sullivan together again to write the one act piece, called Trial by Jury, which became a surprise hit. The piece was witty, tuneful and very "English", in contrast to the bawdy burlesques and adaptations of French operettas that dominated the London musical stage at that time. Trial by Jury proved even more popular than La Périchole, becoming an unexpected hit, touring extensively and enjoying revivals and a world tour. After the success of Trial by Jury, several producers attempted to reunite Gilbert and Sullivan, but difficulties arose. Plans for a collaboration for Carl Rosa in 1875 fell through because Gilbert was too busy with other projects, and an attempted Christmas 1875 revival of Thespis by Richard D'Oyly Carte failed when the financiers backed out. Gilbert and Sullivan continued their separate careers, though both continued writing light opera. Finally, in 1877, Carte organised a syndicate of four financiers and formed the Comedy Opera Company, capable of producing a full length work. By July 1877, Gilbert and Sullivan were under contract to produce a two act opera. Gilbert expanded on his own short story that he had written the previous year for The Graphic, "An Elixir of Love," creating a plot about a magic love potion that – as often occurs in opera – causes everyone to fall in love with the wrong partner. Now backed by a company dedicated to their work, Gilbert, Sullivan and Carte were able to select their own cast, instead of using the players under contract to the theatre where the work was produced, as had been the case with their earlier works. They chose talented actors, most of whom were not well known stars; and so did not command high fees, and whom they felt they could mould to their own style. Then, they tailored their work to the particular abilities of these performers. Carte approached Mrs Howard Paul to play the role of Lady Sangazure in the new opera. Mr and Mrs Howard Paul had operated a small touring company booked by Carte's agency for many years, but the couple had recently separated. She conditioned her acceptance of the part on the casting of her 24 year old protege, Rutland Barrington. When Barrington auditioned before W. S. Gilbert, the young actor questioned his own suitability for comic opera, but Gilbert, who required that his actors play their sometimes absurd lines in all earnestness, explained the casting choice: "He's a staid, solid swine, and that's what I want." Barrington was given the role of Dr Daly, the vicar, which was his first starring role on the London stage. For the character role of Mrs. Partlet, they chose Harriett Everard, an actress who had worked with Gilbert before. Carte's agency supplied additional singers, including Alice May (Aline), Giulia Warwick (Constance), and Richard Temple (Sir Marmaduke). Finally, in early November 1877, the last role, that of the title character, John Wellington Wells, was filled by the comedian George Grossmith. Grossmith had appeared in charity performances of Trial by Jury, where both Sullivan and Gilbert had seen him (indeed, Gilbert had directed one such performance, in which Grossmith played the judge), and Gilbert had earlier commented favourably on his performance in Tom Robertson's Society at the Gallery of Illustration. After singing for Sullivan, upon meeting Gilbert, Grossmith wondered aloud if the role shouldn't be played by "a fine man with a fine voice". Gilbert replied, "No, that is just what we don't want." The Sorcerer was not the only piece on which either Gilbert or Sullivan were working at that time. Gilbert was completing Engaged, a "farcical comedy", which opened on 3 October 1877. He also was sorting out the problems with The Ne'er do Weel, a piece he wrote for Edward Sothern. Meanwhile, Sullivan was writing the incidental music to Henry VIII; only after its premiere on 28 August did he begin working on The Sorcerer. The opening was originally scheduled for 1 November 1877; however, the first rehearsals took place on 27 October, and the title role of J. W. Wells was filled just before that time.

Бірінші акт

Пловерлидің ауыл тұрғындары жергілікті баронның ұлы Алексис Пойнтдекстренің және көк қанды Алина Сангазуренің ("Қоңыраулар, қоңыраулар") келісім шарттарын тойлауға дайындалуда. Тек Констанс Партлет есімді жас ауыл қызы қуанышқа араласуға құштарлық танытпайды, және ол анасына жергілікті пастор доктор Дейлиге құпия ғашық екенін айтқанын білеміз ("Ол келгенде, мен қуанышпен дем аламын"); ал дін қызметкері өзінің махаббатта бақытсыз болғанын дереу мойындайды ("Ауа махаббатқа толы"). Алайда, миссис Партлеттің ең жақсы үйлендіру әрекеттеріне қарамастан, орта жастағы доктор Дейли Констанс сияқты жас қыздың оған қызығушылық танытуы мүмкін емес деп ойлайды. Алексис пен Алина ("Жүрек және дауыспен") келеді, және оның жесір әкесі сэр Мармадуке мен оның жесір анасы леди Сангазуре бір-біріне ұзақ уақыт бойы сақтап келген сезімдерін жасырып жатқаны тез анықталады, бірақ әдеп талаптары оларды жасырып ұстауды талап етеді ("Қош келдің, қуаныш, қайғыға қош сау бол"). Келісім шарттарын рәсімдеу рәсімі өткізіледі, және екеуі жалғыз қалғанда Алексис өзінің махаббат барлық топтар мен дәрежелерді біріктіруі керек деген принципін іс жүзіге асыру жоспарларын айтады ("Махаббат көптеген тағамдармен қоректенеді, мен білемін"). Ол Лондонның беделді сиқыршылар фирмасының өкілін Пловерлиге шақырды ("Менің атым Джон Веллингтон Уэллс"). Алина нағыз сиқыршыны жалдауға күмәнмен қарайды. Дегенмен, Алексис Уэллске бүкіл ауылға әсер ететіндей махаббат суы дайындауды бұйырады, бірақ ол үйленген адамдарға әсер етуі керек емес. Уэллс ертегілер, жын-перілер, кішкентай шайтандар, демон, әруақтар және басқа да қорқынышты сиқырлы жандардың көмегімен суды араластырады ("Жер мен ауаның ертегілері"). Ауылдықтар тойға жиналады ("Енді банкетке бет бұрайық"), ал сусын шай құмырасына құйылады. Алексис, Алина және Уэллстен басқа барлық ауыл тұрғындары оны ішіп, кейбір көріпкелдіктерді бастан өткергеннен кейін ("Ой, тамаша иллюзия") есінен таяды.

The villagers of Ploverleigh are preparing to celebrate the betrothal of Alexis Pointdextre, the son of the local baronet, and the blue blooded Aline Sangazure ("Ring forth, ye bells"). Only a young village maiden named Constance Partlet seems unwilling to join in the happy mood, and we learn as she tells her mother that she is secretly in love with the local vicar, Dr Daly ("When he is here, I sigh with pleasure"); and the cleric himself promptly soliloquises that he has been unlucky in love ("The air is charged with amatory numbers"). However, despite Mrs. Partlet's best attempts at matchmaking, the middle aged Dr Daly seems unable to conceive that a young girl like Constance would be interested in him. Alexis and Aline arrive ("With heart and with voice"), and it soon becomes clear that his widower father Sir Marmaduke and her widowed mother Lady Sangazure are concealing long held feelings for each other, which propriety however demands remain hidden ("Welcome joy, adieu to sadness"). The betrothal ceremony is carried out, and left alone together Alexis reveals to his fiancée his plans for practical implementation of his principle that love should unite all classes and ranks ("Love feeds on many kinds of food, I know"). He has invited a representative from a respectable London firm of sorcerers to Ploverleigh ("My name is John Wellington Wells"). Aline has misgivings about hiring a real sorcerer. Nevertheless, Alexis instructs Wells to prepare a batch of love potion, sufficient to affect the entire village, except that it must have no effect on married people. Wells mixes the potion, assisted by sprites, fiends, imps, demons, ghosts and other fearsome magical beings in an incantation ("Sprites of earth and air"). The village gathers for the wedding feast ("Now to the Banquet we Press"), and the potion is added to a teapot. All of the villagers, save Alexis, Aline and Wells, drink it and, after experiencing some hallucinations ("Oh, marvellous illusion"), they fall unconscious.

ІІ акт

Сол түні, түн ортасында ("Сағат он екі болса керек"), ауыл тұрғындары оянады және әсерінен, әрқайсысы қарама-қарсы жынысты кездесетін бірінші адамға ғашық болады ("Неге, Ой қайда?"). Осылайша құрылған барлық жұптар өте және күлкілі түрде сәйкессіз келеді; мысалы, Констанция неке қию рәсімін өткізген ескі нотариусқа ғашық болады ("Жақындарыңыз, менің тағдырыма аяушылықпен қараңыз"). Бірақ Алексис нәтижеге қуанып, енді ол және Алина өздерінің махаббатын нығайту үшін осы удың ішкендері дұрыс дейді. Алина оның сенімсіздігіне ренжіді және оны қынжыртып, бас тартады ("Сен мақтан тұтқан махаббатыңа лайық күшке иесің"). Бірақ Алексистің назары жоғары топқа жататын әкесінің, төмен топтан шыққан миссис Партлетке ғашық болғанын естігенде, бұл одақтың жақсы жақтарын табуға бел буды ("Бұл шешімге келгеніне қуаныштымын"). Ал Уэллс өзінің сиқырынан туған салдарға өкінеді, және одан да көп өкінеді, қатыгез леди Сангазуре оған сүйіспеншілікпен қарағанда ("Иә, мен сиқырыммен көп жамандық жасадым"). Алина Алексистің әңгімесіне көніп, оған айтпастан уды ішеді. Оянғаннан кейін ол алғашқы кездесуінде доктор Дейлимен кездесіп, оған ғашық болады ("О, бақытты сыйлық"). Алексис Уэллске сиқырдың әсерін қалай кері қайтаруға болатынын сұрайды. Ол үшін, Алексис немесе Уэллс өзінің өмірін Ахриманға құрбан етуі керек болады. Пловерли тұрғындары Лондоннан келген жат адамға қарсы бірігеді, ал Уэллс, мүңкіреп, қоштасады және оттың жарқылында жер астына жұтылады ("Біздің біреуіміз өлуі керек"). Сиқыр бұзылып, ауыл тұрғындары шын сезімдеріне сәйкес жұптасып, тағы бір тоймен ("Енді банкетке бет бұрайық") қуана тойлайды.

ІІ акт

15. "Біздің махаббатқа толы беймәлімдігімізден бақыттымыз" (Хор) – 1877 жылғы нұсқасы ғана
15. "Сағат он екі деп ойлаймын" және "Неге, Ои қайда? Егер маған үйленесіз бе?" (Алин, Алексис, Мистер Уэллс және Хор) – 1884 жылғы нұсқасы
16. "Қымбатты достарым, менің тағдырыма аянып қараңыз" (Констанция, Нотариус, Алин, Алексис және Хор)
17. "Сенде мақтан тұтқан махаббатыңның күші бар" (Алексис)
18. "Бұл шешімге келгеніме қуаныштымын" (Алин, миссис Партлет, Алексис, доктор Дейли және сэр Мармадюк)
19. "О, мен сиқырыммен көп жамандық жасадым" (Леди Сангазуре және Мистер Уэллс)
20. "Алексис! Маған күмәндама, жаным" (Алин)
21. "О, менің дауысым мұңды да сырлы" (Доктор Дейли)
22. "О, қуанышты сый! О, ессіз қуаныш!" (Алин, Алексис, Доктор Дейли және Хор)
23. "Қайғылы жайттарға дайын болыңыз" (Алексис)
24. II акт Финалы: "Не ол, не мен өлмек керек" ("Енді банкетке бет түзейік" қайталануына әкеледі) (Ансамбль)

Қайта жаңғыру және кейінгі бағалаулар

Композитордың өмірінде болған екі қайта жаңғыру да сәтті аяқталды. "The Times" газеті 1884 жылғы қайта қоюды "дұрыс бағыттағы нақты қадам" деп бағалап, 1898 жылы "Солғаушы танымалдығын толығымен жоғалтқан жоқ" деп мәлімдеді. 1886 жылғы Австралиядағы қойылым туралы сын операны "Гилберт пен Салливанның шығармалары арасында орташа деңгейде" деп сипаттады. Операда Сэр Артур Салливанның туындыларымен теңестірілетін әуендік нөмірлер көп, бірақ оркестрлеуі оның кейінгі операларына қарағанда жұқа, ал мелодиялары "Пинафор" сияқты музыкалық жағынан бірдей деңгейде танымал болған емес. Либреттосы жарқын әрі өткір, ал британдық сумкашыны демонды бақылаушы және отбасылық қарғыстарды сатушы кейпінде көрсету идеясы – осы заманауи сахнада туған ең орынды тұжырымдамалардың бірі. Операны кейінірек бағалауда оның күшті және әлсіз жақтары жиі айтылды. Одри Уильямсон 1982 жылғы кітабында "Солғаушының" артықшылықтары "кемшіліктеріне қарамастан, репертуарда орын алуын толық ақталады" деп жазды. 1996 жылы Ян Брэдли Гилберт пен Салливан либреттоларының түсіндірме басылымына кіріспе жазып, "Егер ол біртіндеп ұмытылып кетсе, өте өкінішті болар еді. "Солғаушыда" В.С. Гилберттің ең жақсы сомдалған екі кейіпкері бар: жанды доктор Дейли және жарқын, бірақ трагедиялық аяқталымы бар Джон Веллингтон Уэллс. Сэр Артур Салливанның музыкасы керемет, оны тыңдағандарды сиқырлы әуеге бөлеп, тіпті көршілеріне ғашық қылуға да қабілді" деді. 2012 жылы "The New York Times" газеті сюжеттің "көпке дейін жаңарып қалмағанын" атап өтті. "Оның санатқа жасаған сілтемелері көңілдің түкке тұрмайды; сырлы аллюзияларға толы, жалпы аудиторияның музыкалық білімі туралы болжамдары шындықтан алыс. Осы тұста қалған нәрсе Пинафор, Пираттар немесе Микадо сияқты экзотикалық та, көңілді де емес. Дегенмен, "Солғаушыда" керемет музыка, Вердинің ішімдік әнінің алкогольге қарсы нұсқасы және поп-мәдениетіне жеткен кем дегенде бір хор бар. Бұл туынды қазіргі заманғы көрерменді де қызықтыра алады". Алайда, Гилберт туралы алғаш зерттеу жасаған Исаак Гольдберг 1913 жылы оны "Гилберттің ең әлсіз туындысы" деп атады.

Both revivals during the composer's lifetime were successful. The Times called the 1884 revival "distinctly a step in the right direction" and in 1898 the paper claimed that "The Sorcerer is very far from having exhausted its popularity". A review of the 1886 Australian production ranked the opera in "a middle place in Gilbert and Sullivan compositions. Abounding in tuneful numbers, one or two of which rank with anything that has come from Sir Arthur Sullivan's pen, the orchestration is thin compared with that of his later operas and its melodies have never taken the same popular hold as those of Pinafore, a work of about equal calibre from a musical point of view. The libretto is sparkling and pungent, and the idea of presenting a British bagman in the guise of a controller of demons and vendor of family curses is as happy a conception as any which has taken form on this modern stage". Later assessments of the opera have often mentioned both the opera's strong and weak points. Audrey Williamson wrote in a 1982 book that the virtues of The Sorcerer, "in spite of its defects justify its place in the repertoire." In 1996, Ian Bradley commented in the introduction to his annotated edition of the Gilbert and Sullivan libretti, "It will certainly be a great pity if it gradually fades away. The Sorcerer contains two of W. S. Gilbert's best drawn characters, the soulful Dr Daly and the flashy but ultimately tragic figure of John Wellington Wells. Sir Arthur Sullivan's music is delightful and guaranteed to weave a magic spell over all those who hear it, if not actually to make them fall instantly in love with their next door neighbours." The New York Times commented in 2012 that the plot "has not aged especially well. Its references to rank are dated beyond empathy’s reach; filled with sly allusions, its assumptions about a general audience's musical knowledge are unrealistic. Without those cues what remains is neither as exotic nor as amusing as Pinafore, Pirates or The Mikado. Still, The Sorcerer packs ample charms, including a felicitous score, a Verdian drinking song turned to teetotal ends, and at least one chorus that has reached the periphery of pop culture. the work can entrance a modern audience". However, Isaac Goldberg, one of the first Gilbert scholars, in 1913 called it "the weakest of Gilbert's productions".

Мәтін мен музыка

Операдағы сатира Савой операсының көптеген либреттоларында кездесетін кең саяси сатираға қарағанда, ескірген әдет-ғұрыптарға, пасторальдық опера конвенцияларына, “кураттардың танымалдылығына, аристократиялық ізгілікке берілгендікке және жұмысшы адамның маскүнемдігіне” бағытталған. Мысалы, “Сэр Мармадюк, менің жас досым Алексис” – Алексис, Сэр Мармадюк және доктор Дейли арасындағы он тоғызыншы ғасырдың басындағы аристократияға тән шамадан тыс сыпайылықты пародиалайтын речитатив, ал сиқырлы көрініс Вебердің “Der Freischütz” операсындағы ұқсас көріністің пародиасы болып табылады. Доктор Дейли екінші акттегі әнін флажолетпен сүйемелдейді. Гилберт Виктория дәуіріндегі тыйымшылық қозғалысын сатиралық түрде бейнелейді, алкогольсіз тостты шаймен ұсынады; бұл итальяндық операларға да қатысты, олардың көпшілігінде тост көрінісі болған. Италиялық операның тағы бір пародиасы – “Қайғылы жағдайларға дайындалыңыз”, ол Вердидің “Травиата” операсындағы Альфредоның Виолеттаға айтқан айыптауына ұқсас. Гилберттің осы тақырыптарға сатирасы, опералардағы сатиралардың көпшілігі сияқты, жұмсақ юмормен жұмсатылған. Гилберт зерттеушісі Эндрю Кроутердің түсіндіруінше, Гилберт сынды жайттарды күлкілі ойын-сауықпен біріктіреді, бұл оларды көбірек ұнатады, сонымен бірге олардың шындығын нақтылайды: “Шығалақтан күліп, сіз оның алғышартын қабылдағаныңызды көрсетесіз”. Театр сыншысы Аллардайс Николл Дж. Уэллстің баталар қарғыстардан гөрі аз танымал екені туралы сөзін Генри Филдингтің 1736 жылғы “Тарихи тіркемесіндегі” мырза Хеннің сатирикалық аукциондық сөзімен салыстырды. “Солдат” операсының кейіпкерлерінің әрқайсысының есімдері олардың мінез-құлқын көрсетеді. Pointdextre француз тілінде “дәл нүкте” деген мағынаны білдіреді, бұл геральдикалық термин; Sangazure француз тілінде “көк қан” дегенді білдіреді. Partlet – тауық. Екі кейіпкер “Қош келдің, қуаныш, қайғыға қош сау бол!” атты дуэт орындайды, ол “Моцарт сияқты минуэттің” қарқындылығымен және жылдам тілмен үйлеседі. Операны сипаттайтын басқа музыкалық нөмірлер – екінші актідегі квинтет, “Шешімге келгеніме қуаныштымын”, бұл “Салливанның Мендельсон стилінде жазған ең әдемі шығармаларының бірі”, ал мырза Уэллс пен леди Сангазуре арасындағы дуэтте көңілді, қабірлік анданта және одан да күлкілі тарантелло бар. Сонымен қатар, сиқырлы көріністегі жарқын эффект үшін пиротехникалық эффект қажет. Гилберттің “Махаббат эликсирінен” басқа, сыншылар операдағы бірнеше идеяларды бұрынғы көздерде кездестірген. Махаббат эликсирінің тұжырымы он тоғызыншы ғасыр операсында кеңінен таралған, ал адамдарды бірінші көрген адамға ғашық ететін эликсир Шекспирдің “Жазғы түнгі арманында” кездеседі. Сиқыршыны құрметке лайық саудагер ретінде бейнелеу идеясы Э. Л. Бланшардың 1863 жылғы “Харлекин және монах Бекон” бурлескісіндегі құрметке лайық монахқа ұқсас, ол “Қара өнерде лицензияланған сатушы” деп сипатталған. Алкогольдік сусынның орнына шай ішетін хор Гилберттің “Шаттық зынгарасы” (1868) бурлескісінде кездеседі. Кейбір пікір білдірушілер операның салыстырмалы түрде танымалдығының себебі Виктория дәуіріндегі сыныптық айырмашылықтарға негізделген сатира екенін айтады; баронның неге кафель ашып тұрған қызға үйленбейтіні қазіргі көрермендерге түсініксіз болуы мүмкін, ал Виктория дәуірінде бұл өзінен-өзі түсінікті болған. Гилберт зерттеушісі Эндрю Кроутердің пікірінше, “Солдат” және “Х. М. С. Пинафор” екеуі де сүйіспеншіліктің барлық қатарларды теңестіру идеясын сатиралық түрде көрсеткенмен, алғашқы опера оған анағұрлым агрессивті шабуыл жасап, бұл идеяны қолдайтын көрермендерді ренжітеді. Гилберт өзінің драматург ретіндегі позициясын “қоғамның барлық сыныбы отыратын бір тағамдық тамақ беруге міндетті серуендеуші мердігерге” ұқсас екенін мойындады, өйткені ол “галереядағы етханашы баланың” және “сарайдағы эпикурдың” қажеттіліктерін қанағаттандыруы керек еді; Кроутер бұл жерде “Солдат” операсында кейінірек жасалған жұмыстарға қарағанда жақсы нәтижеге қол жеткізбегенін айтады.

The satire in the opera is focused on old fashioned customs, pastoral opera conventions, the "popularity of curates, the pose of aristocratic benevolence, and the inebriety of the working man" rather than the broad political satire that would feature in many of the later Savoy opera librettos. For example, "Sir Marmaduke, my dear young friend Alexis", a recitative among Alexis, Sir Marmaduke and Dr Daly, is a skit on the excessive politeness associated with early nineteenth century aristocracy, and the incantation scene is a parody of the similar scene in Weber's Der Freischütz. Dr Daly accompanies his Act II song on a flageolet. Gilbert satirises the Victorian temperance movement by introducing a non alcoholic brindisi with jorums of tea; this is also a dig at Italian operas, many of which contained a brindisi scene. Another burlesque of Italian opera is "Prepare for sad surprises", which is similar to Alfredo's denunciation of Violetta in Verdi's La traviata. Gilbert's satire of these subjects, like most of his satire in the operas, was blunted with gentle humour. As Gilbert scholar Andrew Crowther explains, Gilbert characteristically combines his criticisms with comic entertainment, which renders them more palatable, while at the same time underlining their truth: "By laughing at a joke you show that you accept its premise." Theatrical critic Allardyce Nicoll compared J. W. Wells' speech about blessings being less popular than curses to Mr. Hen's satiric auction speech in The Historical Register for the Year 1736 by Henry Fielding. The characters in The Sorcerer have family names that characterise them. Pointdextre is French for dexter point, a heraldic term; Sangazure is French for blue blood. Partlet means hen. The two characters sing a duet, "Welcome, joy, adieu to sadness!" that contrasts and combines a "Mozart like minuet" and rapid fire patter. Other musical numbers that characterise the opera are the quintet in Act II, "I rejoice that it's decided", which is "one of the prettiest things Sullivan ever wrote in the Mendelssohnian manner while in the duet that follows between Mr. Wells and Lady Sangazure there is a divertingly sepulchral andante and a no less comic tarentello like allegro". and requires a pyrotechnical effect for a flash in the incantation scene. In addition to Gilbert's story, An Elixir of Love, critics have traced several ideas in the opera to earlier sources. The concept of a love philtre was widespread in nineteenth century opera, and a philtre that causes people to fall in love with the first person whom they see is found in Shakespeare's A Midsummer Night's Dream. The idea of depicting the sorcerer as a respectable tradesman is comparable to the respectable friar in E. L. Blanchard's 1863 burlesque, Harlequin and Friar Bacon, who is described as a "Licensed Dealer in Black Art". A drinking chorus with tea instead of alcoholic drink appeared in Gilbert's The Merry Zingara (1868), a burlesque of The Bohemian Girl. Some commentators have argued that the opera's relatively low popularity is due to satire that relies on Victorian era class distinctions; it may not be clear to the modern audience why a baronet cannot marry a pew opener, while in the Victorian era it was self evident. Gilbert scholar Andrew Crowther argues that while both The Sorcerer and H. M. S. Pinafore satirise the idea of love levelling all ranks, the earlier opera attacks it more aggressively, offending audiences with which that idea was popular. Gilbert acknowledged that his position as a dramatist was similar to one of "a refreshment contractor who has engaged to supply a meal of one dish at which all classes of the community are to sit down", since he needed to suit needs of both "butcher boy in the gallery" and "epicure in the stalls"; Crowther argues that he did not succeed as well at this in The Sorcerer as in some of the later works.

Бастапқы қысқартулар мен өзгерістер

Гилберт бастапқыда Алина мен Леди Сангазуре үшін дуэт жазды, "О, неге сен қайғылысың, анам?", содан кейін Сангазуре үшін баллада, "Бұрынғы күндері осы көздер жарқыраған". Бұл нөмірлер премьераға дейін кесілді, бірақ баллада либреттоның алғашқы жарияланған нұсқасына енгізілді. Алексистің ІІ актідегі балладасы ("Сенде күш бар") қайта жөнделді, рефрен қарапайым өлшемнен вальс өлшеміне ауыстырылды. Премьера кешінде орындалса да, бастапқы вокалдық партитураға енбеді. Бар дәлелдер баллада операдан алынып тасталғанын, бірақ кейін бастапқы қойылымдар кезінде қайта қосылғанын көрсетеді. Ол Алинаның "Маған сен" балладасының орнына қойылды, ол лицензиялық көшірмеде болған, бірақ премьераға дейін кесілді және либреттоның жарияланған нұсқасында жоқ. Констанцияның І актідегі ариясының "When he is here" екінші шумағы да бастапқы қойылым кезінде кесілді. І актінің финалы бастапқы қойылым кезінде "О, керемет иллюзия" хорынан кейін Бриндизидің қайталануын жою үшін қысқартылды, ал Констанцияның ІІ актідегі әні төмендетілді. Бастапқыда, ІІ актінің финалында, екінші дұға болды, онда Дж. В. Уэллс Ахриманды шақырды (оны миссис Пол ойнады), ол оған сиқырды басу үшін өзі немесе Алексис өмірін беруі керек екенін айтты. Бұл көрініс кесілді, бірақ оның қайта жазылған түріндегі бастапқы речитативі бірінші қойылымда болды.

1884 жылы қайта жаңғыру

Опера 1884 жылғы қайта қойылымға қарай кеңінен қайта қарастырылды. Салливанның көмекшісі Гамильтон Кларк, Салливанның Генри VIII-ге арналған қосымша музыкасынан шыққан "әдемі биін" алмастыру үшін овертюра жасады. Екінші акт бастапқыда "Махаббат пен бейберекке берілгендігіміз бақытты" деген жылдам темптегі хормен басталды, ол үйлеспейтін жұптардың шеруі болды. Қайта қарау кешкі уақытқа ауыстырылды, онда Алексис, Алина және Джон Веллингтон Уэллс үштігі ұйықтап жатқан ауыл тұрғындарының арасында ән айтады. Содан кейін ауыл тұрғындары Батыс аймағының акцентімен салтты хормен оянады және үйлеспейтін жұптарды құрайды. Дегенмен, бұл түзетулер өте мұқият жасалмады. Бірінші актінің финалында әлі де "Олардың жүректері жарты сағат ішінде еріп кетеді / Сосын сірдің күшін сезінеміз" делінген. Сол сияқты, Алина екінші актіде сірді ішеді және есінен таяды, бірақ қайта қарау талап еткендей он екі сағат ұйықтамай, доктор Дейлиге ғашық болу үшін бірден оянады.

Мәдени әсері

"Солғаушы" халық мәдениетіне еніп кетті. Исаак Азимов "Қазіргі заманғы сиқыршы" атты әңгіме жазды, ол операға құрмет көрсету болып табылады және оның көп бөлігі операдан алынған тіркестермен байланысты. Шарлотта МакЛеодтың 1985 жылғы "Жай ғана қарт кісі" құпия романы операның әуесқойлар қойған нұсқасына арналған. Том Холттың жеті кітабынан тұратын сериясы "J. W. Wells & Co" фирмасына жұмысқа түскен жас сиқыршылар туралы: "Қолдануға ыңғайлы есік" (2003), "Армандарыңда" (2004), "Жер, ауа, от және құймақ" (2005), "Жұмыс істеу үшін жаман болу міндетті емес, бірақ пайдалы" (2006), "Жақсы тышқан тұзағы" (2008), "Құрамында сиқыр іздері болуы мүмкін" (2009) және "Өмір, бостандық және шұжық іздеу" (2011). П. Г. Вудхаустың "Мистер Муллинермен кездесу" кітабында басты кейіпкер доктор Дейлидің балладасынан бір бөлігін айтады және өзінің жүйсін "Солтaн" операсын Гилберт жазған жылдары кең таралған жас пастор" деп сипаттайды. Сондай-ақ, ол танымал телесериалдарда, мысалы, "Отбасылық жігіт" эпизодындағы "Отаншыл ойындарда" кейіпкерлер II актіден "Маған үйленсең" әнін орындайды.