Кіріспе

Шотландияда сөйленетін ағылшын тілінің түрлері – стандартты орта ағылшын тілінен бөлінген герман тілі. Шотланд ағылшын тілі (Beurla Albannach) – Шотландияда сөйленетін ағылшын тілінің түрлерінің жиынтығы. Аймақтық, стандартталған түрі Шотландияның стандартты ағылшын тілі немесе стандартты шотланд ағылшын тілі (SSE) деп аталады. Шотландияның стандартты ағылшын тілі «Шотландиядағы кәсіби топтың ерекше сөйлеуі және мектептерде қабылданған норма» деп анықталуы мүмкін. IETF тілдік коды «Scottish Standard English» – en scotland. Шотланд ағылшын тілінде ерекше айтылуы, грамматикасы және тіркестерімен қатар, ерекше сөздік қоры бар, әсіресе Шотландия шіркеуі, жергілікті басқару, білім беру және құқықтық жүйелер сияқты шотланд мекемелеріне қатысты. Шотландияның стандартты ағылшын тілі – екіполярлы тілдік континуумның бір шеті, ал екінші шетінде кең таралған шотланд тілі тұр. Шотланд ағылшын тіліне шотланд тілі әртүрлі деңгейде әсер етуі мүмкін. Көптеген шотланд тілінде сөйлейтіндер шотланд тілі мен шотланд ағылшын тілін әлеуметтік жағдайларға байланысты әртүрлі стильдер ретінде қарастырады. Кейбіреулері бір тілден екіншісіне анық ауысады, ал басқалары стильді аз болжамды және жиі өзгеріп отыратын тәсілмен өзгертеді.

Өмірбаян

Шотланд ағылшын тілі 17 ғасырдан кейін шотландтар мен Англияның стандартты ағылшын тілі арасындағы тілдік байланыс нәтижесінде қалыптасты. Шотланд тілінде сөйлейтіндердің ағылшын тіліне көшуі көптеген дыбыстанулық ұстамдарға және лексикалық ауысуларға әкелді, олар шотланд ағылшын тілінің тарихын білмейтін тіл білімі мамандары жиі бірігу деп жаңылысады. Бұған қоса, бұл процеске диалектіаралық түрлер, гиперкоррекциялар және әріптік айтылулар да ықпал етті. (Төмендегі дыбыстану бөлімін қараңыз.)

Шотландиялық

Шотландтық тіл ерекшеліктері – шотландтарға тән идиомалар немесе тіркестер, әсіресе ағылшын тілінде қолданылғанда. Олар жазба тілге қарағанда ауызша тілде жиі кездеседі. 20-шы ғасырда Эдинбург университетінің Шотландияның тіл білімі жөніндегі зерттеуі Шотланд ағылшын тілінің, шотланд тілінің және шотланд гаэль тілінің қолданылуын тіркеген. Шотландтық тіл ерекшеліктері көбінесе екі түрге бөлінеді: жасырын шотландтық тіл ерекшеліктері, оларды қолданушылар ерекше шотландтық деп байқамайды, және ашық шотландтық тіл ерекшеліктері, олар көбінесе стильдік эффект үшін қолданылады, оларды қолданушылар олардың шотландтық екенін біледі.

Лексикалық

Шотланд ағылшын тілі шотланд тілінен бірқатар лексикалық элементтерді мұра еткен, олар стандартты ағылшын тілінің басқа түрлерінде сирек кездеседі. Жиі қолданылатын сөздер: en scotland – шотланд тілінде «кішкентай» (канад, жаңа зеландия және ирландия ағылшын тілдерінде де шотландтық әсерімен қолданылады); en scotland немесе en scotland – «бала» (соңғысы ортақ герман тілдерінен, қазіргі швед, норвег, дат, исланд, фарер barn, батыс фриз bern және солтүстік ағылшын диалекттерінде де кездеседі); bonnie – «әдемі, тартымды» (немесе жақсы көрінетін, көрікті, Бони Принц Чарли сияқты); braw – «жақсы»; muckle – «үлкен»; spail немесе skelf – «шлем» (spall сөзімен байланысты); snib – «болт»; pinkie – «атау саусақ»; janitor – «мектеп күзетшісі» (бұл екеуі американдық ағылшын тілінде де қолданылады); outwith – «сыртында»; cowp – «төгілу, құлау»; fankle – «түйіскен, дүрмек»; kirk – «шіркеу» (ескі ағылшын тіліндегі бірдей түбірден, басқа герман тілдерінде де кездеседі, мысалы, ескі норвег kirkja, голланд kerk). Мәдени ерекшеліктері бар сөздер: Hogmanay, caber, haggis, bothy, scone (Британ аралдарында басқа жерлерде де қолданылады), oatcake (қазір Ұлыбританияда кең таралған), tablet, rone (шатыр нары), teuchter, ned, numpty (ақылсыз адам; қазір Ұлыбританияның басқа бөліктерінде жиі кездеседі) және landward (ауылдық жер); «Сенің кезегің» дегенді білдіретін «It's your shot»; және бір кезде танымал, бірақ қазір қолданылмайтын tawse. Кішілікті білдіру үшін есімдерге «-ie» қосылады, мысалы, laddie және lassie – «жас жігіт» және «жас қыз». Басқа мысалдар: peirie (баланың ағаш ойыншығы) және sweetie (конфет). Көптеген сөздерге инстинктивті түрде осы қосымша қосылуы мүмкін, мысалы, bairn (жоғарыда айтылғандай) bairnie, ал кішкентай дүкен wee shoppie болуы мүмкін. Бұл кішірек сөздер көбінесе егдеу ұрпақ арасында және балалармен сөйлескенде қолданылады. «Неге?» деген сұраққа «How?» деп жауап беру шотланд, солтүстік ағылшын және солтүстік ирландия ағылшын тіліне тән. «Неге жоқ?» деген сұрақ «How no?» деп аударылады. Шотланд тілінен мұра етілген (көбінесе ағылшынша) құқықтық және әкімшілік терминдер бар, мысалы, depute – «орынбасар», proven – «дәлелденген» (американдық ағылшын тілінде стандартты), interdict – «тыйым салу», sheriff substitute – «шериф орынбасары». Шотландия білім беру жүйесінде short leet – «іріктеуден өткен үміткерлер тізімі», ал remit – «қажетті талаптардың толық тізімі». Provost – «мэр», procurator fiscal – «мемлекеттік прокурор». Шотланд ағылшын тілі мен оңтүстік стандартты ағылшын тілінің лексикалық айырмашылықтары көбінесе ортақ сөздердің қолданылуындағы ерекшеліктер болып табылады, мысалы, stay – «тұру» (мысалы, «қайда тұрасыз? »).