Кіріспе

Құс түрі

Құйрыққабат құс (Limosa lapponica) – Scolopacidae тұқымдасына жататын ірі және жақсы көшіп-қонып жүретін су құсы. Ол жағалаудың лайлы жерлері мен эстуарийлерде қылқан жұқұрттармен және моллюскалармен қоректенеді. Оның ерекшеліктері – қызыл түсті көбелек кезеңіндегі қауырсыны, ұзын аяқтары және жоғары қарай иілген ұзын мүсігі. Құйрыққабат құстар Скандинавиядан Аляскаға дейінгі Арктика жағалауларында және тундрада көбейеді, ал қыстауға Аустралия мен Жаңа Зеландияның қоңыржай және тропикалық аймандарына ұшып келеді. Limosa lapponica baueri түршесінің Тынық мұхиты арқылы Аляскадан Жаңа Зеландияға жасаған көші-қоны кез келген құстың тоқтамай ұшқан ең ұзақ қашықтығы, сондай-ақ кез келген жануардың тамақтанбастан жасаған ең ұзақ сапары болып табылады. Бұл түрше үшін жылдық көші-қон сапары аяқталды.

Сипаттама

Бар-құйрықты құсқұрт – құсқұрттардың салыстырмалы түрде қысқа аяқты бір түрі. Денесінің ұзындығы – , қанаттарының ені – . Еркектер аналарға қарағанда орташа есеппен кішірек, бірақ арасында көп ұқсастық бар; еркектердің салмағы – , ал аналардың салмағы – ; сонымен қатар, өлшемдері бойынша аймақтық айырмашылықтар да бар (төмендегі түрлерін қараңыз). Ересек құстың көк-сұр аяқтары және ұзын, бірте-бірте тарлап, сәл жоғары иілген екі түсті мүсіні бар: негізі қызғылт, ал ұшы қара. Жұптасу кезеңінде мойны, кеудесі және құрсағы қызыл кірпіш түсіне боялған, ал үстіңгі жағы қара қоңыр. Аналықтардың жұптасу кезеңіндегі қауырсыны аталықтарға қарағанда әлдеқайда бозғылт, құрсағы каштан түсінен корицаға дейін өзгереді. Оңтүстік жарты шардан көрінетін жұптаспаған құстар қараңғы қауырсын орталықтары бар қара сұр қоңыр түсті, бұл оларға жолақты көрініс береді және төменгі жағы ақшыл. Жастар жұптаспаған ересектерге ұқсас, бірақ жалпы алғанда ашық түсті, бүйірлері мен кеудесінде жолақты қауырсыны бар. Limosa lapponica қара құйрықты құсқұрттан (Limosa limosa) қара және ақ түсті көлденең жолақты (толық қара емес) құйрығымен және қанаттарында ақ жолақтың болмауымен ерекшеленеді. Ең ұқсас түрі – Азиялық довичер (Limnodromus semipalmatus).

Таралу және көші-қон

Барлық шұңқырлы құсқұстар Солтүстік жарты шардағы жазды Арктикада өткізеді, онда олар көбейеді, ал қыста оңтүстікке қарай ұзақ қашықтыққа көшіп барады. *L. l. lapponica* ең қысқа көші-қонды жасайды, кейбіреулері тек Солтүстік теңізге дейін, ал басқалары Үндістанға дейін барады. Сібірде көбейетін құстар Азия жағалауын солтүстікке және оңтүстікке қарай ұстанады, ал Аляскада көбейетін құстар тікелей Тынық мұхиты арқылы Австралияға және Жаңа Зеландияға көшіп кетеді. 2021 жылы еркек шұңқырлы құс, 4BBRW, Аляскадан (АҚШ) Жаңа Оңтүстік Уэльске (Австралия) 8,100 миль (шамамен 13035 км) қашықтықты тоқтамай ұшып, жаңа рекорд орнатты. Осы рекордты бұл құс 2020 жылы да көрсеткен. 2022 жылы 234684 нөмірі бар құс 13 қазанда Аляскадан ұшып, Тасманияға тоқтамай жетті – бұл таңбаланған құстың осы бағытпен ұшқан алғашқы реті. Ол 11 күн 1 сағат ішінде ұшты: тоқтамай ұшудың рекордтық қашықтығы. Мұндай ұзақ сапарларға күш беру үшін *L. l. baueri* құстары Жаңа Зеландияда дене мөлшеріне қарағанда басқа түрлерге қарағанда әлдеқайда көп май жинақтайды, бұл оларға ұшуға мүмкіндік береді. Екі Австралиялық түр де көбейтін жерлеріне – Азия жағалауындағы Ялу Цзян жағалауындағы ылғалды жерге (Сары теңіздің солтүстігінде) солтүстікке қарай көшеді, бұл құсқұстар мен үлкен түйіндер (*Calidris tenuirostris*) үшін көші-қон кезіндегі ең маңызды тоқтау орны. *Baueri* құстары Аляскаға қарай ұшуға дейін шамамен 41 күн демалады. *Menzbieri* Сары теңіз аймағында орташа есеппен 38 күн өткізіп, содан кейін Ресейдің Солтүстік Арктикасына ұшты. Оңтүстік Аляскада ұя салған құстар үлкен болды және Жаңа Зеландиядан ертерек кетіп қалды; бұл үлгі алты айдан кейін қайталанды, Аляскадан келген құстар да сол ретпен және сол күн аралығында ұшып кетті. Жаңа Зеландияның оңтүстігіндегі құстар солтүстікке қарай көшіп бара жатқан құстарға қарағанда орташа есеппен 9–11 күн бұрын ұшып кетті.

Өсіру

Бар-таз құс Австралия мен Жаңа Зеландияда көбеймейтін көшпенді құс. Құстар 2-4 жасқа келгенде солтүстік жарты шарға көбеюге ұшып кетеді. Көбею Скандинавия, Солтүстік Азия және Аляскада жыл сайын жүзеге асады. Ұясы - көбінесе өсімдіктермен төселген, балдырдан жасалған, беті ойық шағын тостаған. Жұмыртқа саны 2-ден 5-ке дейін, әдетте 4 болады. Солтүстік Сары теңіздегі маңызды тоқтау орнында олар полихеттерді аулауды жалғастырады, бірақ тамақтарының көп бөлігі Potamocorbula laevis екі жақтан жабылатын моллюскісінен тұрады, оны көбінесе бүтіндей жұтады. Еркек бар-таз құстар аналықтарынан кішірек және олардың тұмсығы қысқарақ болады. Манавату сағасындағы зерттеуде, тұмсығы қысқа құстар (еркектер) көбінесе Potamopyrgus бұршақтары сияқты кішкентай беттік жемдермен қоректенді, олардың жартысы бұршақтарға мамандалған, ал аналықтары құрттар сияқты тереңге көмілген жемдерді жеді; құстар сонымен қатар жеке тамақ таңдауларын да көрсетті.

Мәртебе

Бар-құйрықты құсқұрттың жағдайы қатерге жақын деп бағаланады, және популяциясы азайып келеді. Теңіз қабырғаларының салынуы және лайлы жерлердің мелиорациясы көшіп баратын құстардың, әсіресе L. l. menzbieri сынды түршелерінің тамақ қорын күрт азайтуға алып келді, олар солтүстік және оңтүстікке қарай көшіп бара жатқанда Ялуцзян (Yalu Jiang) эстуариясына тәуелді. L. l. baueri саны Жаңа Зеландияда 1980-ші жылдардың соңында 100 000-нан асып, 2018 жылы 67 500-ге дейін төмендеді. 2024 жылы L. l. baueri және menzbieri Австралияның EPBC заңы бойынша құрып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді. Бар-құйрықты құсқұрт – Африка-Еуразиялық көшпелі су құстарын сақтау жөніндегі келісімге (AEWA) қатысты түрлердің бірі. Жаңа Зеландияда бұл түр 1953 жылғы «Жабайы табиғат туралы» заңмен қорғалады.