Кіріспе
Халабжа (, حلبجة) – Ирактың Курдистан аймағындағы қала және Халабжа облысының орталығы. Бағдадтан солтүстік-шығысқа қарай 150 миль (241 км) және Иран шекарасынан 9 миль (14 км) қашықтықта орналасқан. Қала Иран-Ирак шекарасы бойынша созылатын, көбінесе Үлкен Хевраман аймағы деп аталатын аймақтың төменгі жағында жатыр. Халабжа солтүстік-шығыста Хавраман және Шнорве тауларымен, оңтүстікте Баламбо тауларымен және батыста Сыруан өзенімен қоршалған. Халабжа қаласындағы күрдтер көбінесе күрд тілінің сорани диалектісінде сөйлейді, бірақ айналасындағы ауылдардың кейбір тұрғындары хеврами диалектісінде сөйлейді.
Halabja (, حلبجة) is a city in the Kurdistan Region of Iraq and the capital of Halabja Governorate, located about 150 mile (241 km) northeast of Baghdad and 9 mile (14 km) from the Iranian border. The city lies at the base of what is often referred to as the greater Hewraman region stretching across the Iran–Iraq border. Halabja is surrounded by Hawraman and Shnrwe range in the northeast, Balambo range in the south and Sirwan river in the west. The Kurds in the city of Halabja generally speak only the Sorani dialect of Kurdish, but some residents of the surrounding villages speak the Hewrami dialect.
Ерте тарих
Халабжаның ұзақ тарихы бар, оны Бакр-Ава сияқты жақын маңдағы археологиялық қазбалар дәлелдейді. Көлемді зиратта Ахмет Мұхтар Жаф, Тайяр Баг Жаф және Адила Ханим сияқты бірнеше тарихи тұлғалардың қабірлері бар. Ежелгі Луллуби патшалығы қаланың астында немесе жанында орналасқан деп саналады. 2009 жылдың тамызында қаланың Абабиле ауданында 17 ғасырға жататын үш қабір табылды. Бұл қаланың кейбір деректерде көрсетілгендей, 1850 жылы Осман империясы салған дегеннен бұрынғы екенін көрсетеді. Дегенмен, қаланың қазіргі заманғы дамуы 20 ғасырдың басында басталды. 1924 жылы пошта бөлімі ашылды, ал келесі жылы алғашқы мектеп есігін ашты. 1932 жылы Қайсари Паша және Хамид Бағ базары салынды. Қалаға электр тогы 1940 жылға дейін келген жоқ. 20 ғасырдың басында Халабжада көптеген британдық әскерлер орналасқан. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Адела Ханум бірнеше британдық сарбаздың өмірін сақтап қалды, осының нәтижесінде британдықтар оны «Хан Бахадур», «Батыр ханшайым» деген құрметті атақпен марапаттады. Ол сондай-ақ жаңа түрме салуға, сот құруға, оның алғашқы президенті болуға және жаңа базар салуға жауапты болды. 1987 жылдың наурызынан 1989 жылдың мамырына дейін Ирак үкіметі жүргізген «Әл-Анфал» науқаны аясында Пешмергаға қолдау көрсеткені үшін Қани Ашқан және Мордана аудандары 1987 жылдың мамырында жойылды. Бірақ Халабжа Иран-Ирак соғысы кезінде Саддам Хусейннің күрд көтерілісін қатыгездықпен басып тастауының нәтижесінде «Әл-Анфал» науқанында одан да көп зардап шекті.
Химиялық шабуыл
Иран қолдаған күрд Пешмерга партизандары Иран-Ирак соғысының соңғы кезеңінде Халабжаны басып алды. 1988 жылғы 16 наурызда сағат 11:00-де, екі күндік конвенциялық артиллериялық шабуылдан кейін, ирактық ұшақтар қалаға газ баллондарын тастады. Қала мен оның айналасындағы аудан бомбалармен, артиллериялық оқтармен және химиялық қарулармен шабуылға ұшырады, соның ішінде ең қырыптырушысы химиялық қару болды. Химиялық шабуылдың тікелей салдарынан кем дегенде 5000 адам қаза тапты, ал тағы 7000 адам жарақат алды немесе ұзақ мерзімді ауруларға шалдықты. Халабжа қаласына жасалған шабуылдың көптеген құрбандары күрд азаматтары болды. Шабуылда табун, сарин және VX, сондай-ақ горчичный газ сияқты нервтік агенттер қолданылған деп саналады. Алайда, бұрынғы CIA-ның жетекші сарапшысы Стивен С. Пеллетьеренің сөзіне сәйкес, Ирактың шабуылда қолданған нервтік агенттері болмаған, бірақ Иран-Ирак соғысында қолданылған горчичный газы болған. 2019 жылғы ғылыми зерттеу, үштен астам онжылдықтардан кейін, Халабжадағы химиялық шабуылдардың аман қалғандарға ұзақ мерзімді биологиялық, психологиялық және әлеуметтік әсерін тигізгенін көрсетті. Авторлар – Фараидун Моради, Миа Сёдерберг, Фазил Моради және басқалар былай деп қорытындылады: «Химиялық қарудың (ХҚ) салдарынан туындаған тыныс алу жолдарының бұзылыстары сияқты пост-экспозициялық соматикалық және психоәлеуметтік әсерлер аман қалғандардың нашар денсаулығы мен өмір сүру сапасына ықпал ететін ықтимал факторлар болып табылады. Біз аман қалғандардың денсаулығына қатысты болашақ зиянды азайту және өмір сүру сапасын жақсарту үшін көп салалы араласулар қажет деп санаймыз». Кейде цианидтің де осы химиялық қарулардың құрамына кіргені айтылады, бірақ бұл мәлімдеме күмәнді, өйткені цианид таза емес табунның табиғи қосалқы өнімі болып табылады. Соғыс аяқталар алдында ирактықтар қалаға кіріп, оны толығымен қиратты. 2010 жылдың наурыз айында Ирактың Жоғарғы қылмыстық соты Халабжадағы қырғынды геноцид деп таныды, бұл шешімді Күрдістан аймақтық үкіметі құттықтады.
Күрд автономиясы
Халабжаның батысындағы тауларда 2000–2003 жылдар аралығында күрдтердің радикалды ислами тобы Ансар әл Ислам шағын анклавты басып алды. 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіруі басталғанда, бұл аймақ Курдистан Патриоттық Одағының (ПУК) Пешмерга күштері тарапынан, АҚШ әуе күшінің қолдауымен басылып алынды. Дегенмен, қала Күрдістан аймағындағы исламизмнің орталығы болып қала берді. 1991 жылы күрдтер Ирактың Курдистан аймағына, оның ішінде Халабжаға автономия алғанға дейін, кейіннен бұл жерге бірқатар бұрынғы күрд босқындары қоныстанған жаңа қала құрылды. Бүгінде жаңа қала, Халабжа Таза (Жаңа Халабжа) деп аталады, және шамамен 9000 үйден тұрады. 2003 жылдан кейін Күрдістан Аймақтық Үкіметі ескі қаланы қайта жаңғыртуға күш салды, Халабжадағы бомбаланған үйлердің бір бөлігін қайта тұрғызуға және жаңа жолдар салуға кірісті. Химиялық шабуылдың құрбандарына арналған мемориалдық кешен де салынды. Алайда, Халабжа тұрғындары әлі де негізгі тұрмыстық қызметтер мен қажеттіліктердің жетіспеушілігіне шағымданып келеді. Газ шабуылының 2006 жылғы жылдығында Халабжада зорлық-зомбылыққа толы наразылық акциялары болды. Шамамен 7000 наразылық білдіруші қайта құру жұмыстарындағы басымдықтарға қарсы шығып, билік өкілдері газ шабуылының құрбандарының проблемаларын шын ниетпен шешпейді деп мәлімдеді. Жолдар тосылып, газ шабуылының құрбандарын еске алу музейіне өрт қойылды. Полиция наразылық білдірушілерге оқ атып, 14 жастағы бір ұлды қаза қылды және көптеген адамдарды жарақаттады.
Қазіргі заман
2008 жылы қалада халықаралық әуежай салу жоспарлары жарияланды. 2017 жылдың 12 қарашасында жергілікті уақыт бойынша сағат 21:18-де Халабжа қаласының оңтүстік-батысында жер сілкінісі болды.
Климат
Халабжада өте ыстық жазды және ылғалды, суық қысқа ие Жерорта теңізі климаты (Csa) басылады.