Кіріспе
Қалалық соғыс – қалалар мен кенттер сияқты бейіттелген аймақтарда жүргізілетін соғыс. Қалалық ұрыс операциялық және тактикалық деңгейлерде ашық жердегі ұрыстан мүлдем өзгеше. Қалалық соғысты қиындататын факторлардың қатарында азаматтық халықтың болуы және қалалық жердің күрделі құрылымы жатады. Қалалық ұрыс операциялары белгілі бір қалалық аймақты бағындыру немесе бақылауға алу арқылы стратегиялық немесе тактикалық артықшылықтарды пайдалану мақсатында, немесе осы артықшылықтарды жауға беруге жол бермеу үшін жүргізілуі мүмкін. Бұл соғыстың ең қиын түрі саналады.
Urban warfare is warfare in urban areas such as towns and cities. Urban combat differs from combat in the open at both operational and the tactical levels. Complicating factors in urban warfare include the presence of civilians and the complexity of the urban terrain. Urban combat operations may be conducted to capitalize on strategic or tactical advantages associated with the possession or the control of a particular urban area or to deny these advantages to the enemy. It is considered to be arguably the most difficult form of warfare.
Әскери терминология
Тарихи тұрғыдан алғанда, АҚШ Қарулы Күштері қалалық соғысты UO (қалалық операциялар) деп атаған, бірақ бұл термин көбінесе MOUT (қалалық жердегі әскери операциялар) терминімен алмастырылды. Ұлыбритания қарулы күштерінің терминдері: OBUA (салынған аумақтардағы операциялар), FIBUA (салынған аумақтардағы шайқас), немесе кейде (күнделікті сөйлеу тілінде) FISH (біреудің үйінде шайқасу) немесе FISH және CHIPS (біреудің үйінде шайқасу және адамдардың көшелерінде/қоғамдық орындарда қиындықтар тудыру). FOFO (бекітілген нысаналардағы шайқас) термині жау әскерін бункерлер, траншеялар және бекіністер сияқты тар және бекіністі орындардан тазартуды; миналар мен сымдарды жоюды; және жау территориясында бағытталған позицияларды қамтамасыз етуді білдіреді. Израиль қорғаныс күштері қалалық соғысты לש"ב (LASHAB деп айтылады) деп атайды, бұл қалалық жердегі соғысқа қатысты еврей тіліндегі аббревиатура. IDF-тегі LASHAB ірі масштабты тактиканы қамтиды (мысалы, ауыр бронетранспортерлерді, бронетранспортерлерді, барлау үшін БПЛА-ларды және т.б.), сондай-ақ CQB (жақын арадағы шайқас) жауынгерлерін оқытуды (кішкентай әскер тобының жақын және салынған кеңістікте қалай шайқасуы керек). IDF-тің LASHAB-ы негізінен соңғы онжылдықтарда дамыды, 1982 жылғы Ливан соғысынан кейін Бейрут және Ливан ауылдарында қалалық соғыс жүргізілді, және екінші Интифада кезінде (2000–2005) IDF сарбаздары палестиналық қалаларға, ауылдарға және босқындар лагерлеріне кіріп, шайқасты. IDF-де қалалық соғысқа әскерилер мен бөлімшелерді даярлау үшін арнайы үлкен және жабдықталған оқу орталығы бар.
Қалалық операциялар
Екінші дүниежүзілік соғыстағы қалалық әскери операциялар көбінесе артиллериялық обстрелдің көп мөлшеріне және жердегі шабуылдаушы ұшақтардан бастап, ауыр бомбалаушыларға дейінгі әуе қолдауына тәуелді болды. Еуропа театрларындағы соғыста шайқастардың шамамен 40%-ы қалалық аймақтарда өтті. Сталинград пен Варшава сияқты аса қатал қалалық соғыстарда барлық қарулар салдарына қарамастан қолданылды. Әскери тарихшы Виктор Дэвис Хансон Екінші дүниежүзілік соғыста қалалық соғыстың қауіптілігін атап көрсетті: «Азаматтар мен сарбаздар шектеулі кеңістікте кездескенде, қазалар саны күрт өсті, Ленинград пен Сталинградтағы Екінші дүниежүзілік соғыстың ең қанды оқиғалары муниципалды бекіністерді басып алу нәтижесі болғаны жақсы түсінікті». Дегенмен, босатылған аумақтарда, әсіресе қалаларда, кейбір шектеулер сақталды. Мысалы, канадалық әскерлер Ортона мен Гронингенде азаматтар мен ғимараттарды сақтау үшін артиллерияны пайдаланбады. 1945 жылы Манила шайқасы кезінде генерал Макартур азаматтардың өмірін сақтау үшін артиллерия мен әуе шабуылдарын уақытша тоқтатты. Әскери күштер соғыс заңдарымен шектеліп, бейбіт тұрғындары бар аймаққа шабуыл жасағанда қолданылатын күш мөлшерін әскери қажеттілікпен реттеуге міндетті. 1970 жылға дейін бұл 1907 жылғы Гаага конвенциясының IV бөлімі – Құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарымен реттелді, оның 25–27-баптарында нақты айтылған. Кейіннен бұл 1949 жылғы 12 тамыздағы Женева конвенцияларына қосымша хаттамалармен толықтырылды, олар халықаралық және ішкі қарулы қақтығыстардың құрбандарын қорғауға бағытталған. Кейде, Ортонадағы канадалықтардың жағдайындағыдай, айырмашылық пен пропорционалдық шабуылдаушы күшті қалаға шабуыл жасағанда барлық мүмкін күшін пайдаланудан бас тартуға мәжбүр етеді. Басқа жағдайларда, мысалы, Сталинград пен Берлин шайқастарында, екі әскери күш те азаматтарды эвакуациялауды қарастырды, бірақ оны іс жүзінде мүмкін емес деп тапты. 1999 жылы Грозныйға Ресей әскерлері шабуыл жасағанда, қаланы басып алу үшін ауқымды артиллериялық және әуе шабуылдарын жүргізді. Ресей армиясы азаматтық құрбандар мәселесін азаматтарға қаладан кетуді немесе аяусыз жойылдыуды талап ететін ультиматум жариялап шешті. Қалаға тасталған парақшаларда: «Сіз қоршаудасыз, Грозныйға барлық жолдар жабылды. Қаладан кетпегендер террорист және қарақшы саналады және артиллерия мен авиациямен жойылды. Бұдан әрі келіссөздер болмайды. Қаладан кетпеген әркім жойылды». Қалалық ортадағы шайқас әлсіз қорғаныс күштеріне немесе партизандық күштерге тұзақтар арқылы шығын келтіру арқылы артықшылық бере алады. Шабуылдаушы армия үш өлшемді есепке алуға көбірек мән беруі керек және көптеген құрылыстарды және қираған үйінділерді бақылау үшін көбірек әскер жұмсауы керек. Темір-бетон құрылымдар ауыр обстрелден қирауы мүмкін, бірақ жақсы қорғалған жағдайда мұндай ғимаратты толығымен бұзу өте қиын. Кеңес әскерлері Сталинград шайқасы кезінде Қызыл Октябрь болат зауытын қорғағанда, және 1945 жылы Рейхстагты басып алу үшін күрескенде, артиллерияның қарқынды обстреліне қарамастан (соның ішінде 203 мм гаубицалар) бөлме-бөлмемен шайқасуға мәжбүр болды. Сондай-ақ, бункерлер және инженерлік туннельдер сияқты жер асты немесе мықты бекітілген құрылымдарды жою қиын. 1944 жылы Будапештті қоршау кезінде екі тарап та әскерді жылжыту үшін канализацияны пайдаланғандықтан, шұңқырларда шайқас болды. Сарапшылар қазіргі замандағы қалалық шайқастардың ауқымы мен масштабын талқылайды, олар Екінші дүниежүзілік соғыстағы шайқастардың масштабына жете қоймауы мүмкін. Мысалы, профессор Майкл Деш «осы шайқастарда екі тараптан да қатысқан зор күштерді қаладағы қатал шайқастарда енді көре алмаймыз» дейді, бірақ «қаза болғандар мен жараланғандардың көп саны мұндай қақтығыстың өте қауіпті екенін көрсетеді», – деп Сталинград пен Берлин шайқастарын мысалға келтіреді. Modern War Institute журналында жарияланған мақалада Сталинградтан сабақ алуға болатыны айтылған, бірақ «Сталинград миллиондаған сарбаздардың қатысуымен, әр тараптан әскер тобының көп саны бар театрларда болды; қазіргі заманғы армиялар мұндай күштермен күресуі екіталай». Көптеген сарапшылар, мысалы, бұрынғы американдық армия генералы және АҚШ Теңіз корпусының бастығы Чарльз Крулак және зейнеткер әскери офицер және Modern War Institute қалалық соғыс зерттеулерінің төрағасы Джон Спенсер қалалық соғыстың соғыстардың қалыпты жағдайына айналатынын болжады. 2023 жылы сарапшы Микаэль Вайсманн қалалық соғыс «ертеңгі күннің майданы» болады деген кең пікірге толық келісім бар екенін мәлімдеді.
Қалалық соғыс тактикасы
Орташа қаланың ерекшеліктері биік ғимараттар, тар көшелер, канализациялық туннельдер және мүмкін метро жүйесі болып табылады. Қорғаушылар аймақтың егжей-тегжейлі жергілікті білімін пайдалана алады, тіпті ғимараттардың ішкі құрылымын және картада көрсетілмеген қозғалыс жолдарын біледі. Ғимараттар мергендерге өте қолайлы нысана алу орындары болып табылады, ал тар көшелер мен қираған көшелер тұзақтар қоюға идеалды. Қорғаушылар туннельдерді пайдаланып және күтпеген шабуылдар жасап, қаланың бір бөлігінен екіншісіне байқаусыз өте алады. Алайда, шабуылшылар қорғаушыларға қарағанда көбірек көзге түседі, себебі олар жиі ашық көшелерді пайдалануға мәжбүр және қорғаушылардың құпия және жасырын жолдарынан хабарсыз болады. Үйден-үйге іздеу кезінде шабуылшы көшеде де көп уақыт өткізеді.
Монтеррей шайқасы, Мексика
Монтеррей шайқасы – АҚШ армиясының қалалық соғысқа қатысты алғашқы маңызды кездесуі. Бұл 1846 жылдың қыркүйегінде Закари Тейлор басқаруындағы АҚШ әскері қалаға басып кірген кезде болды. АҚШ армиясының қалалық соғысқа қатысты бұрынғыдай дайындығы болмағандықтан, мексикалық қорғаушылар үйлердің шатырларында жасырынып, қабырғалардағы ойықтардан оқ жауып, қала көшелерінің ортасына артиллерия орналастырды. Монтеррейдегі үйлер қалың саз кірпіштен салынған, берік екі есікті және аз терезелері бар еді. Шатырлардың шеттері екі фут биіктіктегі қабырғамен қоршалған, ол қорғаушы әскерлерге парапет қызметі етті. Әр үй өз алдына бекініс болды. 1846 жылдың 21 қыркүйегінде АҚШ армиясы, оның ішінде ең жақсы сарбаздары мен жақында Вест-Пойнт академиясын бітірген түлектері қала көшелерімен жүріп өтті де, мексикалық қорғаушылардың оқтарына ұшырады. Олар қабырғалардың артында, ойықтарда немесе шатырларда жасырынып отырған адамдарды көре алмады. Олар көшеде тікелей жүріп, қарсыластың қызыл оты оларды көрші ғимараттарға жасырынуға мәжбүр еткенше жол жүрді. Тейлор қалаға артиллерияны жеткізуге тырысты, бірақ ол жақсы жасырылған қорғаушыларды АҚШ сарбаздарынан гөрі тиімдірек жоя алмады. Екі күннен кейін АҚШ әскері қалаға екі бағыттан шабуыл жасады, бірақ бұл жолы олар басқаша әрекет етті. 21-ші күні жасалған қателерді қайталамау үшін генерал Уильям Дженкинс Уорт тексастық кеңесшілерінің пікірін тыңдады. Бұл адамдар 1842 жылы Миер шайқасында және 1835 жылы Бексар шайқасында мексикалық қалаларда бұрын шайқасқан еді. Олар әскердің әр үйге «тышқан тесігінен» өтіп, қорғаушыларды жақын арада тамырмен жоюы керек екенін түсінді. Уорттың әскерлері үйлердің саз кірпіш қабырғаларында, солдаттардың төбеден түсіп кіруі мүмкін болған жерлерде тесіктер жасау үшін балта қолданды немесе шатырға көтеріліп, мексикалық қорғаушылармен қолға-қол соғысқа түсті. Үйге шабуыл жасау үшін бір сарбаз үйдің есігіне жүгіріп барып, балтамен есікті ашуға тырысты, ал оның әріптестері оқпен жабумен айналысты. Есік әлсірегенін байқаған кезде 3-4 сарбаз есікке жүгіріп кіріп, тапаншаларын оқтап кірді. Уорт 23-ші күні осы жаңа қалалық соғыс тактикасын қолданып, аз шығынға ұшырады. Тарихшы Иэн Макгрегор «қалалық, үй-үй шайқас пен осы ғимараттарды және салынған аумақтарды қорғау эволюциясы, көрінетін түрінде 1942 жылдың қысында Сталинградта туған» деді. Бұл шайқас «соғыс тарихында, әсіресе қалалық соғыста, әйгілі және жағымсыз орынға ие. Ол оны тұжырымдайды, тұлғаландырады, қалалық соғысты зерттеуге, түсінуге, анықтауға және бағалауға қажетті инстинктивті өлшемді ұсынады», – деді әскери тарихшы Стивен Уолш. Советтер қиратудың көптігін өз пайдасына пайдаланып, қираған үйінділерге тікенді сым, миналар, траншеялар және бекіністер сияқты адам жасаған қорғаныс құрылыстарын қосты, ал ірі зауыттар тіпті танкілер мен ірі калибрлі қаруларды орналастырды. Тұрғын үй қорының көп бөлігі 19 ғасырдың екінші жартысында салынған пәтер үйлерінен тұрды. Олардың көпшілігі, тұрғын үй ережелері мен лифтілердің аздығына байланысты, бес қабатты болды және аулаға апаратын, атпен арба немесе көмір жеткізуге арналған шағын жүк көліктері жүре алатын дәліз арқылы көшеден қол жетімді болды. Көптеген жерлерде бұл пәтерлер бірнеше ауланың айналасында салынған, бірінен соң бірі орналасқан, әрқайсысына сыртқы аулалар арқылы бірінші аула мен жол арасындағы сияқты жер деңгейіндегі туннель арқылы жетуге болады. Үлкен, қымбат пәтерлер көшеге қараған, ал кіші, арзан пәтерлер ішкі аулаларда орналасқан. Советтер қалалық соғыс туралы көп нәрсе білгендей, немістер де білген. Ваффен СС көше бұрыштарына жақын орнатылған уақытша бөгеттерді қолданбады, өйткені оларды түзу көшелер бойымен ашық көріністерден атушы қарулардан артиллерия оғымен шауып тастауға болады. Оның орнына олар снайперлер мен пулеметтерді жоғарғы қабаттарға және үйдің төбесінде орналастырды, бұл қауіпсіздікті арттырды, өйткені совет танктері өз қаруларын сонша биік көтеріп ала алмады. Сонымен қатар, олар танкілерді көшеде ұстап алу үшін, панцерфаустпен қаруланған адамдарды жертөле терезелеріне орналастырды. Бұл тактиканы Гитлер жастары мен Бірінші дүниежүзілік соғыс ветерандары тез қабылдады. Бұл тактикаға қарсы тұру үшін, совет автоматтарыштары танкілерге мініп, әр есікті және терезелерді бүркіп тастады, бірақ бұл танктің мұнарасын тез аралап өтпеуін білдірді. Екінші шешім – қорғалған ғимараттарды жарылтуға ашық көріністен ату үшін ауыр гаубицаларға (152 мм және 203 мм) сүйену және жоғары қабаттарда орналастырылған қорғаушыларға қарсы авиациялық қару қолдану. Советтер үйден үйге өтуді бастады, тікелей көшелермен жүрмей. Олар пәтерлер мен жертөлелер арқылы өтіп, жақын ғимараттардың қабырғаларында тесіктер жасады (советтер үшін тасталған неміс панцерфаусттары өте тиімді болды), ал басқалары шатырлар мен шатырлар арқылы шайқасты. Бұл тактика немістерді танкілерге жасалған шабуылда қанаттан ұстады. Жалынды таратқыштар мен гранаталар өте тиімді болды, бірақ Берлин азаматтары эвакуацияланбағандықтан бұл тактика сөзсіз көптеген бейбіт тұрғындардың өліміне әкелді.
Бірінші чечен соғысы
Бірінші чечен соғысы кезінде чечен жауынгерлерінің көпшілігі Кеңес Қарулы Күштерінде оқытылған. Олар 15-20 адамнан тұратын ұрыс топтарына бөлініп, әрқайсысы үш немесе төрт адамнан тұратын отрядтарға ұйымдастырылды. Отрядтың құрамында әдетте, ресейлік RPG-7 немесе RPG-18 құралдарымен қаруланған танкіге қарсы гранаташы, пулеметші және снайпер болады. Команданы оқ-дәрі жеткізушілер мен көмекші гранаташылар қолдайды. Грозныйдағы ресейлік бронетранспорттық құралдарды жою үшін бес-алты "аңшы-құтқарушы" отряды жерде, екінші және үшінші қабаттарда, сондай-ақ жертөлелерде орналастырылды. Снайперлер мен пулеметшілер қолдау көрсетіп тұрған жаяу әскерді ұстап тұрса, танкіге қарсы гранаташылар бронетранспорттық құралдардың жоғарғы, артқы және бүйір бөліктерін нысанаға алатын. Бастапқыда ресейліктер дайындықсыз болды. 1956 жылы Будапештті совет әскерлерінің басып алғандай, қаланы қиындықсыз алуға тиіс болған олардың бронетранспорттық колонналары, 1944 жылғы Будапешт шайқасын еске түсіретін шайқаста қырылды. Берлинге жасалған совет шабуылындағыдай, олар шектеулі шара ретінде чечен жауынгерлеріне қарсы өздігінен жүретін зениттік артиллериялық қондырғыларды (ZSU-23-4 және 2K22M) қолданды, себебі танктерінің негізгі қаруы отрядтарды нысанаға алу үшін жеткілікті көтерілу және төмендеу бұрышына ие болмады, ал бронетранспорттық құралдың пулеметі бір мезгілде жарты он отрядтың отын тоқтатуға шамасы келмеді.
Қорғау қалқаны операциясы
"Қорғаныс қалқаны" операциясы – 2002 жылғы сәуір айында Израиль қорғаныс күштері жүздеген израильдік азаматтардың өмірін құрбан еткен палестиналық топтардың қанаушылық шабуылдарына жауап ретінде жүргізген терроризмге қарсы әскери операция. Операция барысында Израиль қорғаныс күштері мен палестиналық жауынгерлердің адам қалқанын пайдаланғаны туралы айыптаулар айтылды. Екі ірі шайқас Наблус және Дженин қалаларында болды. Наблусте десантшылар бригадасы мен Голани бригадасы, резервтік бронетехника және брондалған Caterpillar D9 бульдозерлерімен жауынгерлік инженерлердің қолдауымен қалаға кірді, 70 жауынгерді өлтірді және жүздеген адамды тұтқындады, ал бір ғана сарбаз қаза тапты. Күштер көптеген шағын топтарды орналастырып, снайперлер мен әуе көмегін пайдалана отырып, әртүрлі бағыттардан сызықты емес жолмен ілгеріледі. Шайқас Израильдің шешулі жеңісімен жылдам аяқталды. Джениндегі шайқас әлдеқайда қиын және қатыгез болды. Наблустен айырмашылығы, Дженинде соғысқан күштердің көп бөлігі резервтік күштерден тұрды. Палестиналық жауынгерлер қала мен босқындар лагерін мыңдаған жарылғыш заттармен толтырды, олардың кейбіреулері өте ірі болса, көпшілігі үйлер мен көшелерде жасырылған. 13 израильдік сарбаз қамауға түсіп, жарылғыш заттар, снайперлер мен қанаушылық шабуылдардың салдарынан қаза тапқаннан кейін, Израиль қорғаныс күштері тактикасын баяу жылжыған жаяу әскерлерден, шабуылдық тікұшақтармен қолдау көрсетілетін, ауыр бронетехникалық бульдозерлерді пайдалануға өзгертті. Ауыр бронетехникалық бульдозерлер жарылғыш заттарды жоюдан бастап, босқындар лагерінің орталығында көптеген үйлерді қиратумен аяқталды. Бұл бульдозерлер палестиналықтардың шабуылдарына тойтарыс бере алмады және тоқтатылмады. Жауынгерлердің бекіністері ретінде пайдаланылған үйлер мен ғимараттарды қиратып, Джениндегі жауынгерлерді қарсыласудан бас тартып, капитуляциялауға мәжбүр етті. Дженин шайқасында барлығы 56 палестиналық және 23 израильдік сарбаз қаза тапты.
Қалалық соғыс жаттығулары
Қарулы күштер өз бөлімшелерін соғысқа дайындау үшін жағдайлар жасауға тырысады: тығыз салынған, қалалық аймақтар да осыған жатады. Бірнеше елде қалалық оқу орталықтары құрылды. Британ армиясы Стэнфорд шайқас алаңында "Ауған ауылы" құрды, ал француз армиясы CENZUB нысанында бірнеше қалалық оқу аймақтарын салды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, одақтастардың Нормандияға шабуылға дайындық ретінде, ағылшын Имбер ауылының халқы АҚШ әскері үшін қалалық оқу алаңын дайындау мақсатымен міндетті түрде көшірілді. Жер аударылған адамдар үйлерін қайтаруға жасаған әрекеттеріне қарамастан, бұл нысан сақталды және Солтүстік Ирландиядағы бүлікке қарсы операциялар үшін британ армиясының оқуларына пайдаланылды. Имберден шамамен 5 шақырым қашықтықтағы Копехилл Даун ауданында жаңа, арнайы салынған оқу алаңы құрылды.