Кіріспе

Бұл мақала Тоскананың тарихына арналған. Тоскана римдіктерге дейінгі тұрғындары – этрусктің атымен аталады. Ол көп ғасырлар бойы Римнің билігінде болды. Орта ғасырларда көптеген басқыншылықтар болды, бірақ Ренессанс кезеңінде ол Еуропаны қайтадан өркениетке жетелеуге көмектесті. Кейіннен ол үлкен герцогтыққа айналды. 18 ғасырдың соңында Наполеон Франциясы оны жаулап алды және 19 ғасырда Италия Республикасының құрамына кірді.

Апеннин, прото-Вилланов және Вилланов мәдениеттері

Орта және соңғы қола дәуіріндегі Этрусктерге дейінгі аймақтың тарихы архаикалық гректердікімен салыстырылады. Тоскана аймағында б.з.б. екінші мыңжылдықта (шамамен б.з.б. 1400–1150 жылдар) Миной және Микен өркениеттерімен сауда байланыстары бар Апеннин мәдениетінің өкілдері тұрды. Содан кейін, қола дәуірінің соңында, б.з.б. 1100–900 жылдар аралығында Орталық Еуропаның қабір далалары мәдениеті жүйесінің бөлігі болған, прото-Вилланован мәдениетінің өкілдері қоныстанды. Бұдан кейін, темір дәуірінің басында, этрус өркениетінің ең көне кезеңі саналатын Вилланован мәдениеті (шамамен б.з.б. 900–700 жылдар) Тоскананы және Этрурияның қалған бөлігін билікке алды. "Ориентализация" процесі басталар алдында, Вилланован мәдениетінің соңғы кезеңінде (Грекия мен Эгей теңізімен салыстыра отырып) қала-мемлекеттер дамыды.

Этруск дәуірі

Этрусктер бұл аймақтағы алғашқы ірі өркениет болды; көлік инфрақұрылымын салуға, ауыл шаруашылығы мен кен өндірісін дамытуға және көркем өнер тудыруға жеткілікті күшті. Этрусктер Этрурияда тарихқа дейінгі кезеңге дейін өмір сүрді. Өркениет 10 ғасырдан бастап Арно және Тибр өзендері арасындағы аймақты мекендеді, 7-ші және 6-шы ғасырларда өркендеп, бірінші ғасырда римдіктерге бағынды. Өмір сүрген кезеңінде олар Магна Греция, Карфаген және Галлияға жерлерін жоғалтты. Грекия және кейіннен Рим мәдениеттері өркениетке зор әсер етті. Осы кезеңде Тоскана көптеген қамалдарға, аббаттықтар мен монастырларға ие болды, ал негізгі қалалар демографиялық жағынан қайта өсе бастады, Киелі Рим империясынан тәуелсіз коммуналарға айналды. Лукка Италиядағы алғашқы коммуна болды; Ареццо, Флоренция, Сиена және Пиза да маңызды орталықтар болып еді, олар көбінесе бір-бірімен күресті. Қазіргі Тоскананың оңтүстігі (шамамен қазіргі Гроссето провинциясымен сәйкес келеді) Алдобрандески әулетінің феодалдық иелігінде болды. Рим мен Франция арасындағы Франциген жолымен саяхат еткен паломниктер орта ғасырларда байлық пен дамуға ықпал етті. Пиза 13-14 ғасырларда Мелория шайқасында Генуядан жеңілгеннен кейін құлдырауға бет бұрды. Ареццо мен Пизаны бағындырғаннан кейін, 15 ғасырдың басында Флоренция Тосканада да, Италияда да маңызды рөл атқарды және аймақтың мәдени астанасы болды. Тосканадағы оның жалғыз бәсекелесі Сиена еді.

Пиза Республикасы, шамамен 10001406

Республика құрылғаннан 1189 жылға дейін консулдар басқарды. 1190 жылдан бастап Пиза Республикасы мемлекет басшысы ретінде Podestà-ны қабылдады; алайда, кейбір кезеңдерде консулдар сайланған азаматтар да қызмет етті. 1254 жылы халық көтерілісінен кейін теңіз республикасы капитандық және "ақсақалдар кеңесін" құрды, бірақ ең маңызды мемлекеттік тұлға Podestà болып қала берді.

Флоренция Республикасы, 11151434

Флоренция Республикасы, Медичи әулетінің билігімен іс жүзіндегі монархияға айналуына дейін, республикалық үкіметтің әртүрлі формаларын қабылдады. 1172 жылы флоренциялықтар алғашқы консулдарын сайлады: Джованни ди Угуччон Гиандоннати, Импортуно, Труффетто деи Фифанти және Орманно Капонсакки. 1207 жылы алғашқы подеста – Гуальфредотто Грасселли сайланды. 1293 жылы республика алғашқы Әділет Гонфалоньеры Джано делла Белланы сайлады. 1434 жылы Медичи билікке келгенімен республикалық билік аяқталды, ал Козимо де Медичи қала-мемлекеттің алғашқы Лорды болды.

Сиена Республикасы, 11251555

Қаланы басқарған епископ қызметтен алынғаннан кейін, сиендіктер консулды мемлекет басшысы етіп сайлады. 1199 жылы олар алғашқы Подэстаны сайлады, ал келесі ғасырларда үкіметтерді Республика кеңесінің мүшелері басқарды, олардың ең танымалдары – Новески. 1399 жылдан 1404 жылға дейін қысқа мерзімге Милан висконттары да басқарды. Сиенаның тәуелсіздігін жоғалтып, сол кездегі күшейіп келе жатқан Флоренция Республикасына бағынуымен республикалық үкімет толығымен жойылды.

Лукка Республикасы, 11601805

Лукка Республикасы – Тоскана тарихында ерте заманға дейін тәуелсіздігін сақтап қалған жалғыз республика, ал Генуя және Венециямен бірге Италия тарихындағы ең ұзақ сақталған итальян қала-мемлекеттерінің бірі болды. Республиканы Гонфалониер басқарды, ал оның шешім қабылдау органдары "Maggior Consiglio" (Ұлы кеңес), "Minor Consiglio" (Кіші кеңес) және Он мүшеден тұратын Ақсақалдар кеңесі болды.

Қайта өрлеу дәуірі

"Тоскан" 15 ғасырда саяси жайттан гөрі тілдік, мәдени және географиялық ұғым ретінде сақталды. Флоренция 1384 жылы Ареццоны қосып алуы, 1405 жылы Пизаны сатып алуы және ондағы жергілікті қарсылықты (1406) басу арқылы Тосканадағы үстемдігін кеңейтті. 1421 жылы Ливорно сатып алынып, Флоренцияның портына айналды. Флоренцияның бас қаласында республика 1434 жылдан бастап күшейе түскен монархиялық Медичи әулетінің билігінде болды. Бастапқыда Козимо Кәрі, Пьеро Дендеген, Лоренцо Ұлы және Пьеро Бақытсыз кезеңдерінде республиканың формалары сақталды, ал Медичи әулеті лауазымсыз, көбінесе тіпті ресми кеңсесіз билік жүргізді. Осы билеушілер Флоренция Ренессансын басқарды. 1494 жылдан 1512 жылға дейін республика қайта жаңғырды, осы кезеңде алдымен Жироламо Савонарола, содан кейін Пьеро Содерини мемлекетті басқарды. Кардинал Джованни де Медичи 1512 жылы испан әскерлерімен қаланы қайта басып алып, кейін Римге барып, Папа Лев X болды. Флоренция 1527 жылға дейін папалық өкілдер тізбегінің билігінде болды, содан кейін азаматтар республиканы жариялады, бірақ 1530 жылы императорлық және испан әскерлерінің қоршауынан кейін одан айырылды. Осы кезде Папа Климент VII және Карл V Алессандро де Медичиді алғашқы ресми түрде мұрагерлік билеуші етіп тағайындады. Сиена коммунасы 1555 жылға дейін Тосканаға қосылмады, ал 15 ғасырда Сиена өзінің консервативті сипатымен ерекшеленетін мәдени «Сиена Ренессансын» бастан кешірді. Лукка 1847 жылға дейін тәуелсіз республика болып қала берді, содан кейін халқының қалауымен Тоскананың Ұлы Герцогтығының құрамына кірді. Пиомбино – Ұлы Герцогтықтың құрамына кірмеген, бірақ испан және тоскан әсеріне тап болған шағын мемлекет.

Тоскана Ұлы Герцогтігі

XVI ғасырдың көп бөлігінде Медичилер Флоренция мен Тоскананы тиімді басқарып, Сиеннаны сатып алу арқылы мемлекеттің аумағын едәуір кеңейтті. Медичилер ғылым мен өнерді қолдады, олардың билігінің көп бөлігінде олар гүлденді. Осы жылдары Тоскана Флоренция қаласының үстемдігімен ғана шектеліп қалмай, біртұтас және біріккен мемлекетке айналды. Уақыт өте келе Тоскана түрлі жағынан өзгерді, бірақ бұл өзгерістер әрқашан жағымды болған жоқ. Ең маңыздысы, экономиканың мәні түбірінен өзгерді. Осы жылдары жүн өнеркәсібі құлдырады, бірақ жібек өнеркәсібі оның орнын толығымен баса алмады. Дегенмен, орта ғасырдан бері Флоренцияны қалыптастырып, дамытып келген өнеркәсіп 17 ғасыр бойы төмендеуге бет бұрды. Бизнеске инвестиция салудың тиімділігі азайды және Тоскана мемлекетінде "қайта феодализация" процесі жүрді, көптеген ақсүйектер өнеркәсіпке емес, жерге инвестиция жасады. Тоскана 18 ғасырдың басында бірқатар қабілетсіз ұлы герцогтардың басқаруымен күрт құлдырады деп есептеледі. Медичи әулетінің тамыры кесілгеннен кейін, әулеттің туысқан ұрпағы Франциск I отбасының мұрагері болып, Ұлы герцогтіктің тағына отырды, мемлекетті Габсбург-Лорен әулетінің билігіне бағындырды. Тоскана/Этрурия 1807 жылы Наполеон Франциясымен қосылды. 1809 жылы Наполеон өз әпкесі Элиза Бонапартқа Тоскананың Ұлы герцогинясі атағын берді. 1814 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін Фердинанд III ұлы герцог мәртебесіне қайта қалпына келтірілді. Бірақ 1815 жылы Вена конгресі Тосканадан Лукка герцогтігін бөліп, Парма Бурбондарына басқа шығындардың орнын толтыру үшін берді. (Лукка 1847 жылы Тосканаға қайта қосылды.)

Италия Корольдігі

1861 жылы Тоскана қазіргі Италияның бір бөлігіне айналды. 1865 жылы Флоренция Туриннің орнын басып, Италияның астанасы болды, елдің алғашқы парламентін қабылдады, бірақ алты жыл өткен соң 1871 жылы Рим оның орнын иеленді.