Ассирияның соңғы патшасы: Ашшурбанипал

Кіріспе

Ашурбанипал (ассириялық клинопись: 𒀭𒀸𒋩bani-pal, «Ашур мұрагерді жаратады») – б.з.д. 669 жылдан 631 жылы қайтыс болғанға дейін Жаңа Ассирия империясының патшасы. Ол әдетте Ассирияның соңғы ұлы патшасы ретінде танылады. Ашурбанипал әкесі Есархаддонның таңдаған мұрагері ретінде таққа отырды; оның 38 жылдық билігі – кез келген ассириялық патшаның ең ұзақ билігінің бірі. Кейде оның билігі ежелгі Ассирияның гүлденген шағы деп есептелсе де, оның билігі Ассирия әскерлерінің ежелгі Таяу Шығыста соғыс жүргізген соңғы кезенін және аймақтағы Ассирия үстемдігінің аяқталуын білдірді. Есархаддон 673 жылы Ашурбанипалды мұрагер етіп таңдады. Ашурбанипалды таңдау оның үлкен ағасы Шамш-шум-укинге басымдық берді. Есархаддон болашақтағы бәсекелестікті болдырмау үшін, Шамш-шум-укинге Вавилонның мұрагері лауазымын берді. Екі бауыр 669 жылы Есархаддон қайтыс болғаннан кейін әрқайсысы өз тақтарына отырды, бірақ Шамш-шум-укин Ашурбанипалдың қатаң бақылауындағы қарауында болды. Ашурбанипалдың билігінің алғашқы жылдары әкесінің жаулап алған Египеттегі көтерілістерді басумен өтті. Ашурбанипалдың ең ауқымды жорықтары Ассирияның ежелгі жауы – Еламға және Шамш-шум-укинге қарсы бағытталды, ол бірте-бірте кіші бауырының үстемдігіне наразылық білдіре бастады. Елам 665, 653 және 647–646 жылдардағы бірнеше қақтығыстарда жеңілді. Шамш-шум-укин 652 жылы бүлік көтеріп, Ассирияның жауларынан коалиция құрды, бірақ 648 жылы Ашурбанипалдың Бабыл қамалында жеңіліп қайтыс болды. Сақталған жазбалардың жетіспеуіне байланысты Ашурбанипалдың билігінің соңғы жылдары туралы көп мәлімет жоқ. Ашурбанипал бүгінде мәдени еңбектерімен танымал. Өнер мен әдебиеттің меценаты болған Ашурбанипал Месопотамияның ежелгі әдеби мәдениетіне қызығушылық танытты. Ұзақ билігінің барысында Ашурбанипал өзінің қолындағы зор ресурстарды түрлі жанрдағы мәтіндер мен құжаттардан тұратын Ашурбанипал кітапханасын құру үшін пайдаланды. Шамамен 100 000-нан астам мәтінді қамтитын Ашурбанипал кітапханасы бірнеше ғасырдан кейін Александрия кітапханасы салынғанға дейін теңдессіз болды. Кітапханадан сақталған 30 000-нан астам клинопись мәтіндері ежелгі Месопотамия тілі, діні, әдебиеті және ғылымы туралы маңызды дереккөз болып табылады. Ашурбанипалдың тұсында жасалған өнер туындылары стилі мен мотивтері жағынан жаңашыл болды және бұрынғы патшалар тұсында жасалған өнер туындыларында кездеспейтін «эпикалық сапаға» ие деп есептеледі. Ашурбанипал ең қатыгез ассириялық патшалардың бірі ретінде танымал; ол көтерілісшіл азаматтарды қырғынға салуымен мақтанған санаулы билеушілердің бірі болды. Кейбір ғалымдар оның Еламды жойғанын геноцид деп санайды. Ашурбанипалдың басшылығымен ассириялықтар көптеген шайқастарда жеңіске жетіп, ассириялықтардың орталық аймағынан бұрынғыдан да алыс жорықтар жасады, бірақ оның бірнеше жорықтары стратегиялық артықшылыққа жеткізбеді. Ашурбанипал Египетті бақылауда ұстай алмады, ал Арабиядағы соғыстары Ассирияның ұзақ мерзімді бақылауын орнатусыз уақыт пен ресурстарды жұмсады. Шамш-шум-укинды жеңгеннен кейін Бабылді кең көлемде тонауы империяның ресурстарын әлсіретті және оңтүстік Месопотамияда ассириялықтарға қарсы сезімді күшейтті, бұл Ашурбанипалдың өлімінен бес жыл өткен соң Жаңа Вавилон империясының өрлеуіне ықпал етті. Ашурбанипалдың саясаты Ассирия империясының оның өлімінен кейін екі онжылдықтан кейін құлаған-құламағанын қазіргі ассириологияда дау тудырады. Ашурбанипал туралы бұрмаланған аңыз грек-рим әдебиетінде Сарданапал деген атпен сақталды, ол Ассирияның соңғы патшасы, оның әуреттілігі мен ысырапшылдығы империясының құлауына әкелді.

Assyrian ruler

Ashurbanipal (Neo Assyrian cuneiform: , meaning "Ashur is the creator of the heir") was the king of the Neo Assyrian Empire from 669 BC to his death in 631. He is generally remembered as the last great king of Assyria. Ashurbanipal inherited the throne as the favored heir of his father Esarhaddon; his 38 year reign was among the longest of any Assyrian king. Though sometimes regarded as the apogee of ancient Assyria, his reign also marked the last time Assyrian armies waged war throughout the ancient Near East and the beginning of the end of Assyrian dominion over the region. Esarhaddon selected Ashurbanipal as heir 673. The selection of Ashurbanipal bypassed the elder son Shamash shum ukin. Perhaps in order to avoid future rivalry, Esarhaddon designated Shamash shum ukin as the heir to Babylonia. The two brothers jointly acceded to their respective thrones after Esarhaddon's death in 669, though Shamash shum ukin was relegated to being Ashurbanipal's closely monitored vassal. Much of the early years of Ashurbanipal's reign was spent fighting rebellions in Egypt, which had been conquered by his father. The most extensive campaigns of Ashurbanipal were those directed towards Elam, an ancient enemy of Assyria, and against Shamash shum ukin, who gradually began to resent the overbearing control that his younger brother held over him. Elam was defeated in a series of conflicts in 665, 653 and 647–646. Shamash shum ukin rebelled in 652 and assembled a coalition of Assyria's enemies but was defeated and died during Ashurbanipal's siege of Babylon in 648. On account of a lack of surviving records, much of Ashurbanipal's late reign is poorly known. Ashurbanipal is chiefly remembered today for his cultural efforts. A patron of artwork and literature, Ashurbanipal was deeply interested in the ancient literary culture of Mesopotamia. Over the course of his long reign, Ashurbanipal utilized the massive resources at his disposal to construct the Library of Ashurbanipal, a collection of texts and documents of various different genres. Perhaps comprising over 100,000 texts at its height, the Library of Ashurbanipal was not surpassed until the construction of the Library of Alexandria, several centuries later. The more than 30,000 cuneiform texts that have survived from the library are a highly important source on ancient Mesopotamian language, religion, literature and science. Artwork produced under Ashurbanipal was innovative in style and motifs and is regarded to possess an "epic quality" otherwise absent from much of the art produced under previous kings. Ashurbanipal is recognized as one of the most brutal Assyrian kings; he was one of the few rulers to boast of his gory massacres of rebellious civilians. His extensive destruction of Elam is regarded by some scholars as a genocide. The Assyrians won many battles under Ashurbanipal, campaigning further from the Assyrian heartland than ever before, but several of his campaigns achieved little strategic advantage. Ashurbanipal failed to maintain control of Egypt, and his wars in Arabia cost time and resources without establishing longterm Assyrian control. His extensive sack of Babylon after defeating Shamash shum ukin weakened the resources of the empire and fanned anti Assyrian sentiment in southern Mesopotamia, perhaps contributing to the rise of the Neo Babylonian Empire five years after Ashurbanipal's death. Whether Ashurbanipal's policies led to the fall of the Assyrian Empire only two decades after his death is disputed in modern Assyriology. A distorted legend of Ashurbanipal was remembered in Greco Roman literary tradition under the name Sardanapalus, purportedly the effeminate and decadent last king of Assyria whose vices led to the fall of his empire.

Ассирияның мұрагері болу

685 жылы туған Ашурбанипал әкесі Есархаддонның орнын басып, билікке келді. Ашурбанипалдың жазулары оның билікке алдын ала тағайындалғанын көрсетеді, бірақ оның билікке кіруі оңай болған жоқ, ал оның саяси қиындықтары кейінгі азаматтық соғыстың себебіне айналды. Ашурбанипал Есархаддонның төртінші ұлы, Есархаддонның тақ мұрагері Син-надин-аплиден, сондай-ақ Шамаш-шум-укин мен Шамаш-мету-убаллиттен кіші болған. Оның Серуа-этерат есімді үлкен әпкесі және бірнеше інілері болды. 674 жылы Син-надин-аплидің күтпеген өлімі Ассирия сарайын дүрліктірді. Есархаддонның әкесі Сеннахирим тақ үшін Есархаддонның ағасы Арда-Мулиссуды елемеген, ал одан бас тартқан мұрагер Сеннахиримді өлтірді, ал одан кейін Есархаддон азаматтық соғыста жеңіске жетті. Өзінің мұрагері қайтыс болғаннан кейін, Есархаддон тез арада жаңа мұрагерлік жоспарларын жасады, кіші ұлы Ашурбанипалды Ассирияның негізгі мұрагері және императоры етіп тағайындады, ал үлкен ұлы Шамаш-шум-укинге Вавилон (Оңтүстік Месопотамия) патшалығын берді, олар екеуі "тең бауырлар" ретінде билеуге тиіс болды. Ол үшінші үлкен ұлы Шамаш-мету-убаллитті, Ашурбанипалдан үлкенді, денсаулығының нашар болуына байланысты мүлдем елемеді. Ғалымдар Есархаддонның патшалық билікті екіге бөлген себептерін қарастырып, бұл Ассирия дәстүрінен айырмашылығын атап өтеді. Мүмкін, бұл шара үлкен Шамаш-шум-укиннің кіші інісі Ашурбанипалға деген қызғанышын басып, болашақтағы бәсекелестіктің алдын алу мақсатында жасалған. Бір болжам бойынша, Ашурбанипалдың анасы Ассириялық, ал Шамаш-шум-укиннің анасы Вавилондық болған, бұл оның Ассирия тағына отыруына кедергі келтірген болуы мүмкін. Алайда, екі мұрагердің де анасы бір болуы мүмкін, мүмкін Ешарра-хаммат (Есархаддонның негізгі жұбайы). Екі ханзада 672 жылы мамыр айында Ассирияның астанасы Ниневиге бірге келді және шетелдік өкілдермен, ассириялық дворяндармен және әскери қолбасшылармен бірге тойға қатысты. Ашурбанипал (Aššur bāni apli) есімі "Ашур мұрагерді жаратты" дегенді білдіретіндіктен, осы уақытта берілген болуы мүмкін, ал оның бұрынғы аты белгісіз. Сонымен қатар, осы шамада Ашурбанипал болашақ патшайымы Либбали-шарратқа үйленген болуы мүмкін.

Born 685 BC, Ashurbanipal succeeded his father Esarhaddon Though Ashurbanipal's inscriptions suggest that he was divinely preordained to rule, his accession was far from straightforward, and its political complexities sowed the seeds for later civil war. Ashurbanipal was probably Esarhaddon's fourth eldest son, younger than Esarhaddon's first crown prince Sin nadin apli and the other two sons Shamash shum ukin and Shamash metu uballit. He also had an older sister, Serua eterat, and several younger brothers. The Assyrian court was thrown into upheaval upon the unexpected death of Sin nadin apli in 674. Esarhaddon's own father Sennacherib had bypassed Esarhaddon's elder brother Arda Mulissu for the crown, and the rejected heir had murdered Sennacherib, with Esarhaddon winning the ensuing civil war. After the death of his own heir, Esarhaddon quickly made new succession plans, naming his younger son Ashurbanipal as primary heir and emperor of Assyria, and his eldest surviving son Shamash shum ukin as king of Babylon (southern Mesopotamia), with the two to rule as "equal brothers". He entirely bypassed his third eldest son, Shamash metu uballit, older than Ashurbanipal, perhaps because of poor health. Scholars have speculated at Esarhaddon's reasons for the divided succession, which broke with the Assyrian tradition of unitary rule. The arrangement might have been intended to assuage the elder Shamash shum ukin's jealousy toward his younger brother Ashurbanipal, avoiding future rivalry. One hypothesis is that Ashurbanipal's mother was Assyrian while Shamash shum ukin's was Babylonian, which might have disfavored him for the Assyrian throne. However, it is equally likely that the two heirs shared a mother, possibly Esharra hammat (Esarhaddon's primary consort),

The two princes arrived at the Assyrian capital of Nineveh together and partook in a celebration in May 672 with foreign representatives, Assyrian nobles and military commanders. Since the name Ashurbanipal (Aššur bāni apli) means "Ashur is the creator of the heir", it was likely bestowed at this time, while his previous name is unknown. It was also perhaps around this time that Ashurbanipal married his future queen, Libbali sharrat.

Тақ мұрагері және патшалыққа кіруі

Ашурбанипал «Мұрагерлік үйіне», яғни тәждік ханзаданың сарайына кірді. Ол билеуші ретіндегі міндеттеріне дайындық бастады, соның ішінде аң аулау, атқа міну, ғылым мен даналықты үйрену, садақпен ату, көлік құралдарын жүргізу және басқа да әскери өнерлерді меңгерді. Әкесі Есархаддонның соңғы жылдары үнемі ауырып жүргендіктен, империяның басқаруының көп бөлігі Ашурбанипал мен Шамаш-шум-укиннің үстіне жүктеліп, олардың арасында бөлісті. Осы кезеңдегі екі мұрагердің арасындағы хаттар Ашурбанипалдың империяның барлау желісін басқарғанын, шетелден стратегиялық ақпарат жинап, әкесіне есептер дайындағанын көрсетеді. Есархаддонның қайтыс болғаннан кейін, 669 жылдың соңында Ашурбанипал Ассирияның патшасы болды. Ол, мүмкін, жер бетіндегі ең қуатты таққа отырды, бірақ оның билігі толыққанды қауіпсіз болмады. Оның әжесі Нақия, патшалық отбасының, аристократияның және бүкіл Ассирияның Ашурбанипалға адал болуға ант беруін талап еткен Закту шартын жасады. Дегенмен, Ашурбанипалдың билікке келуіне күшті қарсылық болған жоқ. Келесі жылдың көктемінде Шамаш-шум-укин Бабылдың патшасы болып тағайындалды. Оның таққа отыруы Ашурбанипалдың жиырма жыл бұрын Сеннахирим Бабылдан ұрлаған Мардуктың қасиетті мүсінін сыйға тартуымен белгіленді. Шамаш-шум-укин Бабылды он алты жыл бойы басқарды, кіші інісімен ашық қақтығысқа түспеді, бірақ оның тәуелсіздігінің шегі туралы жиі келіспеушіліктер туды. Есархаддонның мұрагерлік туралы жарлықтары екі мұрагер арасындағы билік тепе-теңдігін нақтыламады. Ашурбанипал империяның басты мұрагері болды, ал Шамаш-шум-укин оған адал болуға ант берді, бірақ Ашурбанипал Шамаш-шум-укиннің істеріне араласпауға міндетті болды. Ашурбанипал билік тепе-теңдігін өзінің пайдасына қарай жылжытты, мүмкін, толық тәуелсіздік ағасына Ашурбанипалдың билігіне қауіп төндіретін мүмкіндік береді деп қорқып.

Мысыр жорықтары

671 жылы Ашурбанипалдың әкесі Есархаддон Мысырды басып алды, Кушит патшасы Тахарқаны жеңіп, Мысыр алғаш рет Ассирия билігіне бағынды. Бұл Есархаддонның ең үлкен жеңісі болды және Ассирия империясын ең кең аумаққа жеткізді. Дегенмен, Тахарқа оңтүстікке, Нубияға шегініп, жерін қайтаруды жоспарлағандықтан, Ассирияның Мысыр үстінен бақылауы әлсіз болды. Есархаддон Мысыр қалаларын гарнизонмен қамтамасыз етіп, жергілікті мысырлық ақсүйектерді елдің вассал билеушілері етіп тағайындады. 669 жылы Тахарқа Мысырда Ассирияға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, ал Есархаддон Ниневиядан қауіпке қарсы аттанды, бірақ жол жүрісінде ауырып қайтыс болды. Ашурбанипал таққа отырған кезде әскери науқан тоқтап, Мысырдың көптеген вассал билеушілері шетелдік басқыншыларды қуу үшін көтеріліске қосылды. Олар Мемфистегі ассириялық гарнизонды талқандағаннан кейін, Ашурбанипал көтерілісшілерге қарсы әскер жіберді. Мысырға жол тартқан ассириялық армия Леванттың түрлі вассал мемлекеттерінен, соның ішінде Яһуданың Манассиясы мен Кипрдің әртүрлі билеушілерінен салық пен әскери күш жинады. Экспедициялық әскерлер Мысыр арқылы өтіп, Төменгі Мысырдағы Кар-Баниту шайқасында шешуші жеңіске жетті. Ассириялық деректерге сәйкес, Тахарқа және оның жақтастары Мемфистен Тебаға, содан кейін Нубияға қашып кетті, ал ассириялық армия Мемфисті қайта басып алды. Мемфисте қалған қастандықшылардың бірі, жергілікті вассал билеушісі Нехо I, Ассирияға қайтарылды. Жаңа адалдық серттері бергеннен кейін, күтпеген жерден елге оралып, қызметін жалғастыруға рұқсат алды. 664 жылы Тахарқа қайтыс болғаннан кейін, оның жүйесі Тантамани өзін фараон деп жариялап, Мысырға шапты, Тебаны тез басып алып, Мемфиске бет бұрды. Ашурбанипал тағы да ассириялық армияны жіберді. Ашурбанипалдың сөзіне қарағанда, ассириялық армия Мысырға кірген кезде Тантамани оңтүстікке қашып кетті. Ассириялықтар қайта-қайта болашақтарға жаза ретінде Тебаны ауыр тонады. Бұл қалаға жасалған шабуыл ежелгі Мысырдың маңызды саяси және діни орталықтарының біріне келген ең ауыр апат болды. Қаланың басшысы Мэнтуемхаттың шебер дипломатиялық қадамдары болмағанда, қала толығымен қиратылар еді. Тантамани Мысыр шекарасынан әрі қудаланбады. Ассириялық армия Ниневияға оралғаннан кейін, Тебадан әкелінген олжалар көшелермен шеру тартты, көптеген қазыналар мен обелискілер Ашурбанипалдың жобалары үшін қайта өңделді.

In 671 Ashurbanipal's father Esarhaddon conquered Egypt, defeating the Kushite Pharaoh Taharqa, the first time Egypt had been under Assyrian rule. It was Esarhaddon's greatest triumph and brought the Assyrian Empire to its greatest extent. Assyrian control of Egypt was weak, however, as Taharqa retreated south to Nubia and schemed to retake his lands. Esarhaddon sent troops to garrison Egyptian cities and appointed local Egyptian nobles as vassal rulers of the country. In 669, Taharqa led Egypt in a revolt against Assyria, and Esarhaddon left Nineveh to meet the threat, but fell ill and died on the way. The campaign lapsed while Ashurbanipal was succeeding to his father's throne, and many of the Egyptian vassal rulers joined the revolt to expel the foreign conquerors. After they massacred the Assyrian garrison in Memphis, Ashurbanipal sent an army against the rebels. On their way to Egypt, the Assyrian army collected tribute and military reinforcements from the various Levantine vassal states, including Manasseh of Judah and various rulers from Cyprus. The expeditionary forces fought their way through Egypt, winning a decisive battle at Kar Banitu in Lower Egypt. According to Assyrian sources, Taharqa and his supporters fled from Memphis to Thebes, then escaped back to Nubia, and the Assyrian army re occupied Memphis. Some conspirators who had remained at Memphis, including the local vassal ruler Necho I, were taken back to Assyria, and after swearing new oaths of loyalty were unexpectedly allowed to return and resume their posts in Egypt. After Taharqa's death in 664, his nephew Tantamani proclaimed himself pharaoh and invaded Egypt, swiftly gained control of Thebes, and marched on Memphis. Ashurbanipal once again sent the Assyrian army. By Ashurbanipal's account, Tantamani fled south as soon as the Assyrian army entered Egypt. In retaliation for the repeated rebellion, the Assyrians heavily plundered Thebes. The sacking was the most serious calamity ever to befall the ancient city, one of the major political and religious centers in Egypt. The city might have been razed to the ground but for the skillful diplomacy of its governor Mentuemhat. Tantamani was not pursued beyond the Egyptian border. Upon the return of the Assyrian army to Nineveh, spoils from Thebes were paraded through the streets and many treasures and obelisks were refashioned to incorporate into for Ashurbanipal's projects.

Эламдықтардың алғашқы қақтығыстары

665 жылы Эсарддонмен бейбіт қарым-қатынас ұстаған эламдық патша Ұртақ Бабылға күтпеген шабуыл жасады. Ұртақ Эламға кері қайтарылып, көп ұзамай қайтыс болды. Оның орнын бұрынғы монархқа туыс емес Теумман иеленді, оған саяси қарсыластарын өлтіру арқылы билігін нығайту қажет болды. Ұртақтың үш ұлы, эламдық таққа басты талапкерлер, Теумман оларды Эламға қайтаруды талап еткеніне қарамастан, Ашшурбанипалдың қорғауында болды. 665 жылы эламдықтарды жеңгеннен кейін Ашшурбанипал өзінің ішкі территориясында бірнеше көтеріліспен күресті. Бабылдағы гамбулиялықтардың (арамей тайпасы) басшысы Бел-иқиша, эламдықтардың шабуылына қолдау көрсеткені айыпталғаннан кейін көтеріліс ұйымдастырды және өкілеттігінің бір бөлігінен бас тартуға мәжбүр болды. Бұл көтеріліс туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Ашшурбанипал Урук әкімі Набу-ушабсиге Бел-иқишаға шабуыл жасауға бұйрық берген хат сақталған. Набу-ушабси эламдықтардың шабуылына Бел-иқиша ғана кінәлі деп мәлімдеді. Бел-иқишаның көтерілісі көп зиян келтірмеген сияқты, ол көтеріліс жасағаннан кейін көп ұзамай қабанның шабуылынан қаза тапты. Содан кейін 663 жылы Бел-иқишаның ұлы Дунану да Ашшурбанипалға бағынды. Ұзақ уақыт бейбіттік орнағаннан кейін Теумман 653 жылы Бабылға шабуыл жасады. Ашшурбанипал Шамаш-шум-укинге ешқандай маңызды әскери күш тапсырмағандықтан, ол Бабылді эламдықтардың шабуылынан қорғай алмады және әскери қолдау үшін Ашшурбанипалға сүйенуге мәжбүр болды. Ашшурбанипалдың әскері алдымен оңтүстікке қарай жылжып, Дер қаласын бағындырды. Теумман ассириялықтарға қарсы аттанғанымен, көп ұзамай ойын өзгертіп, эламдықтардың астанасы Сузаға қайта оралды. Теумманмен соғыстағы соңғы шайқас – Улай шайқасы Сузаға жақын жерде өтті және эламдық әскердегі дезертирлердің арқасында ассириялықтардың шешуші жеңісімен аяқталды. Теумман шайқаста қаза тапты, сондай-ақ оның вассалы Хидалудан Шутрук-Нахунте де қаза тапты. Жеңісінен кейін Ашшурбанипал Ұртақтың екі ұлын билеушілер етіп тағайындады, Мадакту мен Сузада Умманигашты және Хидалуда Таммариту I патша деп жариялады. Эламдық мұрагерлік мәселесіне араласу Эламның Ассирияға қарсы оппозициясын және эламдық патшалық билігін әлсіретті. Ашшурбанипал өзінің жазуларында Улайдағы жеңісін былайша сипаттады:

In 665, the Elamite king Urtak, who had kept peaceful relations with Esarhaddon, launched a surprise attack against Babylonia. Urtak was successfully driven back into Elam, dying shortly thereafter. He was succeeded as Elamite king by Teumman, who was unrelated to the previous monarch and had to stabilize his rule by killing his political rivals. Three of Urtak's sons, chief rival claimants to the Elamite throne, escaped to Assyria and were harbored by Ashurbanipal, despite Teumman demanding them to be returned to Elam. Following the 665 victory over the Elamites, Ashurbanipal had to deal with a series of revolts within his own borders. Bel iqisha, chieftain of the Gambulians (an Aramean tribe) in Babylonia, rebelled after he had been implicated as supporting the Elamite invasion and was forced to relinquish some of his authority. Little is known of this revolt, but there is a letter preserved in which Ashurbanipal orders the governor of Uruk, Nabu usabsi, to attack Bel iqisha. Nabu usabsi apparently claimed that Bel iqisha was solely to blame for the Elamite invasion. Bel iqisha's revolt does not appear to have caused much damage and he was killed shortly after revolting by a boar. Shortly thereafter in 663, Bel iqisha's son Dunanu also surrendered to Ashurbanipal. After a long period of peace, Teumman attacked Babylonia in 653. Because Ashurbanipal had not entrusted Shamash shum ukin with any substantial military forces, he was unable to defend Babylonia against the Elamite invasion and had to rely on Ashurbanipal for military support. Ashurbanipal's army first advanced south and secured the city of Der. Though Teumman marched to meet the Assyrians, he soon changed his mind and fell back to the Elamite capital of Susa. The final battle in the war with Teumman, the Battle of Ulai, took place near Susa and was a decisive Assyrian victory, partly due to defections in the Elamite army. Teumann was killed in the battle, as was one of his vassals, Shutruk Nahhunte of Hidalu. In the aftermath of his victory, Ashurbanipal installed two of Urtak's sons as rulers, proclaiming Ummanigash as king at Madaktu and Susa and Tammaritu I as king at Hidalu. This intervention into the Elamite succession weakened both Elamite opposition towards Assyria and Elamite royal authority. In his inscriptions, Ashurbanipal described his victory at Ulai with the following account:

Дунану, соғыста эламдықтарға қосылған, отбасымен бірге тұтқындалып, жазаланды. Гамбулиялықтар Ашшурбанипалдың әскерімен шабуылға ұшырап, қатал жазаланды, олардың Шапибель астанасы суға батты және көптеген тұрғындары қырғынға ұшырады. Дунанудың орнына Ашшурбанипал Риммуту есімді ақсүйек адамды Гамбулияның жаңа басшысы етіп тағайындады, ол ассириялық патшаға үлкен мөлшерде салық төлеуге келісті.

Дипломатия және Ассирияға шабуылдар

Кимерлер – Ашшурбанипалдың әкесі билік құрған кезде, Ашшурбанипалдың солтүстігіндегі Кавказдың оңтүстігінде тұратын көшпелі үнді-еуропалық халық. Есархаддон оларды жеңгеннен кейін, кимерлер Гыгестің билігіндегі Батыс Анатолиядағы Лидияға шабуыл жасады. Гыгес, Ассурдың ұлттық құдайынан түсінде кеңес алғанын айтқан соң, Ашшурбанипалдан көмек сұрау үшін елшілерді жіберді. Ассириялықтар Лидияның бар екенін білмеген; екі мемлекет аудармашылардың көмегімен сәтті байланыс орнатқаннан кейін, шамамен 665 жылы кимерлердің Лидияға жасаған шабуылдары жеңіліске ұшырады. Екі кимер басшысы Ниневиде тұтқынға алынды және Ашшурбанипалдың әскерлері көптеген олжаны қолға түсірді. Лидиялық жорылға ассириялық әскердің қатысу деңгейі белгісіз, бірақ Гигес көмекке риза болмағандықтан, он екі жылдан кейін Ашшурбанипалмен одағын үзді және оның орнына тәуелсіздікке ұмтылып жатқан Египетпен одақтасты. Осыдан кейін Ашшурбанипал Гигесті қарғады. Лидияны жаулары шамамен 652-650 жылдары басып алғанда, Ассирияда үлкен қуаныш болды. Ассирия әскерлері Эламға жорық жасап жатқанда, парсылар, кимерлер және мидиялықтардың одағы Ниневиге шабуыл жасап, қала қабырғаларына жетті. Осы қауіпке қарсы тұру үшін Ашшурбанипал скифтермен одақтасып, жау әскерін жеңді. Мидия патшасы Фраорт соғыста қаза тапқан деп есептеледі. Бұл шабуыл жеткілікті жазбада қалмаған, сондықтан Фраорт мүлдем қатыспаған болуы мүмкін, ал оның қайғылы өлімі Ашшурбанипалдың ізбасарларының бірі билік құрған кездегі мидиялық жорылға қатысты болуы мүмкін. 652 жылы қайтыс болған Гигестің орнын ұлы Ардис бағындырды. Скифтер кимерлерді отандық жерлерінен қуғандықтан, кимерлер Лидияға қайтадан шабуыл жасап, патшалықтың көп бөлігін басып алды. Әкесінің ізін келіп, Ардис та Ашшурбанипалдан көмек сұрап, былай деді: «Сен әкемді қарғадың, оған жамандық келді, бірақ маған, сенің кішіпейіл қызметшіңе бата бер, мен сенің мойынтұрығыңды көтеріп жүремін». Ассириялық көмек келді ме, жоқ па белгісіз, бірақ Лидия кимерлерден азат болды. Олар Ардистің немересі Алиаттың тұсында ғана Лидиядан толыққанды қуылды.

The Cimmerians, a nomadic Indo European people living in the southern Caucasus north of Assyria, had invaded Assyria during the reign of Ashurbanipal's father. After Esarhaddon defeated them, the Cimmerians turned to attack Lydia in western Anatolia, ruled by Gyges. After allegedly receiving advice from the Assyrian national deity Ashur in a dream, Gyges sent his diplomats to ask Ashurbanipal for assistance. The Assyrians did not even know that Lydia existed; after the two states successfully established communication with the help of interpreters, the Cimmerian invasion of Lydia was defeated c. 665. Two Cimmerian chiefs were imprisoned in Nineveh and large amounts of spoils were secured by Ashurbanipal's forces. The extent to which the Assyrian army was involved in the Lydian campaign is unknown, but it appears that Gyges was disappointed with the help since he just twelve years later broke his alliance with Ashurbanipal and allied with the increasingly independent Egypt instead. After this, Ashurbanipal cursed Gyges. When Lydia was overrun by its enemies c. 652–650 there was much rejoicing in Assyria. While the Assyrian forces were on campaign in Elam, an alliance of Persians, Cimmerians and Medes marched on Nineveh and managed to reach the city's walls. To counteract this threat, Ashurbanipal called on his Scythian allies and successfully defeated the enemy army. The Median king, Phraortes, is generally held to have been killed in the fighting. This attack is poorly documented and it is possible that Phraortes was not present at all and his unfortunate death instead belongs to a Median campaign during the reign of one of Ashurbanipal's successors. After his death c. 652, Gyges was succeeded by his son Ardys. Because the Scythians had driven the Cimmerians from their homes, the Cimmerians invaded Lydia again and successfully captured most of the kingdom. As his father had before him, Ardys also sent for aid from Ashurbanipal, stating that "You cursed my father and bad luck befell him; but bless me, your humble servant, and I will carry your yoke". It is unknown if any Assyrian aid arrived, but Lydia was successfully freed from the Cimmerians. They would not be driven out of Lydia completely until the reign of Ardys's grandson Alyattes.

Жағдайдың шиеленісуі мен көтерілісі

Есархаддонның жазбалары Шамаш шум укинге бүкіл Бабылды билеуге рұқсат берілуі керек екенін көрсетеді, бірақ заманауи жазбалар Шамаш шум укиннің тек Бабылдың және оның төңірегінің билеушісі болғанын нақты дәлелдейді. Ниппур, Урук және Ур сияқты кейбір вавилондық қалалардың әкімдері, сондай-ақ Теңіз Елінің билеушілері Вавилонда патша бар екеніне мән бермей, Ашурбанипалды өздерінің монархы деп санады. Осыған қарамастан, Шамаш шум укин бастапқыда ағасына жағымды көзқарас танытып, оны өзімен тең деп қарады. Хаттарда Шамаш шум укин Ашурбанипалды жай ғана "ағам" деп атады (әкесі Есархаддонға қарағанда, "патша, әкесі"). Шамаш шум укиннен Ашурбанипалға бірнеше хат сақталғанмен, оларға жауап келген жоқ. Мүмкін, Ашурбанипал барлау желісінің арқасында ағасына хат жазу қажеттігін сезінбеген болар. 650 жылдарға таяп қалғанда Шамаш шум укиннің Ашурбанипалға деген пікірі күрт нашарлады, себебі Ашурбанипалдың вавилондық істерге араласуы күшейді, қажет болғанда көмекке кешігіп, Ашурбанипалдың өзіне қарағандағы өзінің жағдайына наразылық білдірді. Осы кезде Шамаш шум укиннің сарайындағы сарайлық Закирдің Ашурбанипалға жазған хатында Теңіз Елінен келген қонақтар Шамаш шум укиннің алдында Ашурбанипалды "бұл патша сөзі емес!" деп айқын сынағаны туралы баяндалды. Закир Шамаш шум укиннің ашуланғанына қарамастан, оның өзі және Бабылдың әкімі Убару келушілерге қарсы шара қолданбауды жөн көрді. Ашурбанипалдан тәуелсіздік алып, Бабылды өз билігімен босатуды көздеген Шамаш шум укин 652 жылы көтеріліс жасады. Кейінгі арамей тіліндегі аңыздарға сәйкес, Ашурбанипал мен Шамаш шум укиннің қарындасы Серуа этерат олардың араздасуын тоқтатуға тырысты, бірақ соғыс басталғаннан кейін ол өз еркімен шетке кетіп қалды. Ағалар арасындағы соғыс үш жылға созылды. Ашурбанипалдың үстемдігіне наразылық білдіруден басқа, Шамаш шум укиннің көтерілісіне оңтүстіктегі қолдаудың сенімділігі де ықпал етті: вавилондықтар ассириялықтардың билігіне қарсы тұратын кез келгенге көмектесуге дайын болды, ал Элам билеушілері Ассирияға қарсы соғыс жариялағандармен одақтасуға әрқашан дайын болды. Жазбаларда Шамаш шум укиннің Бабыл тұрғындарына оның көтерілісіне қосылуға шақырғаны айтылады. Ашурбанипалдың жазбаларында Шамаш шум укиннің "Ашурбанипал вавилондықтардың атын ұятқа қалдырады" деген сөзі келтірілген, ал Ашурбанипал оны "бос әңгіме" және "жалғандық" деп атады. Шамаш шум укин көтерілісін бастағаннан кейін көп ұзамай, Оңтүстік Месопотамияның қалған бөлігі де Ашурбанипалға қарсы көтерілді. Ашурбанипалдың соғысқа қатысты есебінің басы былай деп сипатталған:

Although Esarhaddon's inscriptions suggest that Shamash shum ukin should have been granted the entirety of Babylonia to rule, contemporary records only definitely prove that Shamash shum ukin held Babylon itself and its vicinity. The governors of some Babylonian cities, such as Nippur, Uruk and Ur, and the rulers in the Sea Land, all ignored the existence of a king in Babylon and saw Ashurbanipal as their monarch. Despite this, Shamash shum ukin had initially been positively inclined towards his brother, viewing him as his equal. In letters, Shamash shum ukin addressed Ashurbanipal simply as "my brother" (unlike how he addressed his father Esarhaddon, "the king, my father"). Although there are several letters preserved from Shamash shum ukin to Ashurbanipal, there are no known replies. It is possible that Ashurbanipal, on account of his network of informers, did not feel a need to write to his brother. By the 650s, Shamash shum ukin's opinion of Ashurbanipal had significantly deteriorated, owing to the increasing intervention and involvement of Ashurbanipal in Babylonian affairs, Ashurbanipal often delaying when help was needed, and growing dissatisfaction with his position relative to that of Ashurbanipal. A letter written during this time by Zakir, a courtier at Shamash shum ukin's court, to Ashurbanipal described how visitors from the Sea Land had publicly criticized Ashurbanipal in front of Shamash shum ukin, using the phrase "this is not the word of a king!". Zakir reported that though Shamash shum ukin was angered, he and his governor of Babylon, Ubaru, chose to not take action against the visitors. Aspiring to become independent of Ashurbanipal and free Babylonia under his own rule, Shamash shum ukin revolted in 652. According to later Aramaic language legends, Ashurbanipal and Shamash shum ukin's sister Serua eterat attempted to intervene and stop the two from fighting; after the war broke out the legends hold that she disappeared into self imposed exile. The war between the brothers lasted for three years. In addition to resenting Ashurbanipal's overbearing control, Shamash shum ukin's revolt was also facilitated by the certainty of support in the south: the Babylonians constantly resented Assyrian control and the rulers of Elam were certain allies, always willing to join anyone who waged war against Assyria. Inscription evidence suggests that Shamash shum ukin addressed the citizens of Babylon to join him in his revolt. In Ashurbanipal's inscriptions, Shamash shum ukin is quoted to have said "Ashurbanipal will cover with shame the name of the Babylonians", which Ashurbanipal refers to as "wind" and "lies". Soon after Shamash shum ukin began his revolt, the rest of southern Mesopotamia rose up against Ashurbanipal alongside him. The beginning of Ashurbanipal's account of the conflict reads as follows:

Ашурбанипалдың жазбаларына сәйкес, Шамаш шум укин одақтастар табуда үлкен жетістікке жетті. Ашурбанипал ағасына көмектескен үш топты атады: біріншіден, халдейлер, арамейлер және Вавилонияның басқа да халықтары, екіншіден, эламдықтар, үшіншіден, Гутий, Амурру және Мелуха патшалары. Бұл соңғы топтағы патшалар мидиялықтарға қатысты болуы мүмкін (өйткені Гутий, Амурру және Мелуха бұл кезде жойылған), бірақ бұл нақты емес. Мелуха Мысырға қатысты болуы мүмкін, бірақ мысырлықтар Шамаш шум укинге соғыста көмектескені туралы дерек жоқ. Шамаш шум укиннің эламдықтарға жіберген елшілері сыйлықтар (Ашурбанипал оларды "пара" деп атады) ұсынды, ал олардың патшасы Умманигаш Теумманның ұлы Ундашенің басшылығымен соғысқа көмекке әскер жіберді. Соғыстың алғашқы екі жылында Вавилонияның барлық аймақтарында шайқастар болды, кейбіреулерін ассириялықтар, ал кейбіреулерін Шамаш шум укин мен оның одақтастары жеңді. Соғыс тез күрделі ахуатқа түсті, көптеген кішігірім топтар бірнеше рет жағын өзгертті, ал Ашурбанипал мен Шамаш шум укин одақтастарының қозғалысын қадағалауда қиындықтарға тап болды. Ең танымал екіжүзді агенттердің бірі - Набу бел шумати, Вавилонияның оңтүстігіндегі әкім, оның қайта-қайта жасаған сатқындықтары Ашурбанипалды ашуландырды.

Шамаш-шум-укиннің құлауы

Ассирия жауының осы күшті одағына қарамастан, Шамаш шумукин Ашурбанипалдың алға жылжуын тоқтата алмады. Соғыс барысында оның әскерлері біртіндеп жеңіліп, одақтастары азайып, жерлері жойылды. 650 жылға қарай жағдай қиын болды, Ашурбанипалдың әскерлері Сиппар, Борсиппа, Кута және тіпті Бабыл қалаларын қоршауға алды. Ашурбанипалдың Бабылді қоршауы кезінде қалада ашаршылық орнады. Ашурбанипалдың қоршау туралы баяндамасында, азаматтардың кейбіреуі соншалық аштыққа ұшырап, тіпті өз балаларын жегендігі айтылады. Аштық пен ауру-сырқауды бастан өткен Бабыл қаласы екі жылдық қоршаудан кейін 648 жылы құлады. Ашурбанипал қаланы кеңінен тонады. Өзінің жазуларында ол: "Олардың кесілген денелерін иттің, шошқаның, қасқырдың, бүркіттің, аспан құстарының және тереңдегі балықтардың жеуіне бердім" деп жазды. Қала құлағанда, Бабылдің ішінде де үлкен өрт шықты. Шамаш шумукиннің өзіне-өзі қол жұмсап, отқа секіргені немесе сарайына от қойып, өзі мен отбасымен бірге өліп кеткені туралы дәстүрлі пікір бар. Алайда, заманауи мәтіндерде ол "қатыгез өлімге ұшырады" және құдайлар "оны отқа тапсырып, өмірін жойды" деп көрсетілген. Өзін-өзі өртеу немесе басқа да жолдармен өлімге келуден басқа, оның жазаланғаны, кездейсоқ қайтыс болғаны немесе басқаша өлтірілгені де мүмкін. Егер Шамаш шумукин өлімге кесілген болса, онда ассириялық жазушылардың оны тарихи жазбалардан шығарып тастауы заңды болар еді, өйткені бауыр өлтіру (ағаны өлтіру) заңсыз болды және тіпті сарбаз (Ашурбанипал емес) оны жасаған болса да, бұл ассириялық патшалық отбасының мүшесін өлтіру болар еді. Шамаш шумукиннің жеңілісінен кейін Ашурбанипал Бабылдің жаңа вассал патшасы Кандалануды тағайындады, оның туралы көп мәлімет жоқ. Кандаланудың билігі Шамаш шумукиннің билігімен бірдей болды, тек Ниппур қаласынан басқа, оны Ашурбанипал қуатты ассириялық бекініске айналдырды. Кандаланудың билігі шектеулі болғаны анық, оның Бабылдағы билігі туралы аздаған жазбалар ғана сақталған. Ол Ашурбанипалдың бауырларының бірі немесе азамат соғысында Ашурбанипалға одақтас болған вавилондық ақсүйек болуы мүмкін, содан кейін патшалық дәрежесімен марапатталды. Кандалануда нақты саяси және әскери билік болмады, ол Ашурбанипалдың қолында болды. Ассириялық патшалық отбасының мүшесінің жеңілісі мен өліміне байланысты Шамаш шумукиннің жеңілісі Ашурбанипал үшін ең қиын жеңіс болды. Азамат соғысының Ассирия билігіне елеулі әсер ететін маңызды салдары болды. Соғыстан кейін Бабыл біртіндеп қалпына келсе де, соғыс экономикалық ресурстарды сарқып, Ассирия империясының күші мен беделін төмендетті. Азамат соғысына дейін құлдырау белгілері көрінді, бірақ оның аяқталуы қазіргі тарихшылар Ассирия билігінің гүлдену кезеңінің соңы деп санайды. Ашурбанипалдың Бабылді тонауы, соңғы тридцать жылдың ішінде қаланың екінші тонауы, Оңтүстік Вавилонияда ассириялықтарға қарсы сезімді күшейтті және Ашурбанипалдың өлімінен кейін бірнеше жыл өткен соң Набополасардың Вавилонға қарсы көтерілісіне ықпал еткен болуы мүмкін, бұл Жаңа Вавилон империясының құрылуына және Ассирияның құлауына әкелді.

Despite this seemingly strong alliance of Assyrian enemies, Shamash shum ukin failed to halt Ashurbanipal's advance. As the war progressed, his forces were slowly defeated, his allies diminished and his lands were lost. By 650 the situation looked grim, with Ashurbanipal's forces having besieged Sippar, Borsippa, Kutha and Babylon itself. During Ashurbanipal's siege of Babylon, the city entered into a period of famine. Ashurbanipal's account of the siege claimed that some of the citizens grew so hungry and desperate that they ate their own children. Having endured both starvation and disease, Babylon fell in 648, after a siege lasting two years. The city was extensively plundered by Ashurbanipal. According to his own inscriptions, Ashurbanipal initiated a bloodbath: "their carved up bodies I fed to dogs, to pigs, to wolves, to eagles, to birds of the heavens, to fishes of the deep". At the time of the city's fall, a great fire also spread within Babylon. Shamash shum ukin is traditionally believed to have committed suicide by stepping into the flames, or by setting himself and his family on fire in his palace. Contemporary texts however only say that he "met a cruel death" and that the gods "consigned him to a fire and destroyed his life". In addition to suicide through self immolation or other means, it is possible that he was executed, died accidentally or was killed in some other way. If Shamash shum ukin was executed, it would be logical for the Assyrian scribes to leave this out of historical records since fratricide (killing a brother) was illegal and even if a soldier (and not Ashurbanipal) had carried it out, it would still constitute a murder of a member of the Assyrian royal family. After Shamash shum ukin's defeat, Ashurbanipal appointed a new vassal king of Babylon, Kandalanu, of whom little is known. Kandalanu's realm was the same as Shamash shum ukin's with the exception of the city of Nippur, which Ashurbanipal converted into a powerful Assyrian fortress. The authority of Kandalanu is likely to have been very limited and few records survive of his reign at Babylon. He might have been another one of Ashurbanipal's brothers or perhaps a Babylonian noble who had allied with Ashurbanipal in the civil war and had consequently been rewarded with the rank of king. Kandalanu probably lacked any true political and military power, which was instead firmly in the hands of Ashurbanipal. Due to the defeat and death of a member of the Assyrian royal family, the defeat of Shamash shum ukin was Ashurbanipal's most problematic victory. The civil war also had significant broader consequences impacting Assyrian dominion. Though Babylonia slowly recovered after the war, the war exhausted economic resources and decreased the power and authority of the Assyrian Empire. Signs of decline had already been visible before the civil war but its conclusion is regarded by modern historians to mark the end of the height of Assyrian authority. Ashurbanipal's sack of Babylon, the second extensive sack of the city in thirty years, also fanned anti Assyrian sentiment in southern Babylonia and might thus have been a decisive factor in the Babylonian revolt by Nabopolassar a few years after Ashurbanipal's death, which led to the formation of the Neo Babylonian Empire and the fall of Assyria.

Еламның жойылуы

Эламдықтардың Шамш шум укинге азаматтық соғыста қолдау көрсету әрекеті Дер қаласының жанында Умманигаш әскерінің жеңілісімен аяқталды. Умманигаш жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол Эламда Таммариту II тарапынан тақтан алынып, оның орнына Таммариту II өзі билікке келді. Умманигаш Ассирия сарайына қашып, Ашурбанипалдан пана сұрады. Таммариту II билігі қысқа ғана болды, және ол ассириялықтарға қарсы бірнеше шайқаста сәттілікке жеткенімен, соғыстағы рөлімен әйгілі болған бүлікші губернатор Набу бел шуматимен бірге 649 жылы тағы бір көтерілісте тақтан құлатылды. Жаңа патша Индабиби өте аз уақыт билік етті және Шамш шум укин мен оның басқа жауларын қолдағандығы үшін Эламға тағы бір жорық жасау қаупінен кейін Ашурбанипал тарапынан өлтірілді. Индабиби орнына Хумбан Халташ III Элам патшасы болды. Набу бел шумати Эламдағы бекіністерден Ашурбанипалға қарсы күресін жалғастырды, және Хумбан Халташ халдейлік бүлікшіден бас тартуға ниет білдіргенімен, Набу бел шуматидің Эламда көптеген қолдаушылары болды. Сондықтан Хумбан Халташ Ашурбанипалдың қаулыларына жауап бере алмады, нәтижесінде 647 жылы ассириялықтар Эламға қайта шабуыл жасады. Эламдықтардың қорғанысы күйрегеннен кейін, Хумбан Халташ Мадақтағы орнын тастап, тауларға қашып кетті. Оның орнына Таммариту II қысқа мерзімге патша болды. Ассириялықтар Хузестан аймағын тонағаннан кейін үйлеріне оралды, бұл Хумбан Халташқа таудан шығып, тағын қайтарып алуға мүмкіндік берді. 646 жылы ассириялықтар Эламға қайта оралды, және Хумбан Халташ тағы да Мадактудан бас тартып, бірінші Дур Унташ қаласына, содан кейін шығыс Эламдағы тауларға қашып кетті. Ашурбанипалдың әскері оны қуа жөнелді, қалаларды тонап, қиратып тастады. Эламның барлық маңызды саяси орталықтары жойылды, ал бұрын Элам патшасына салық төлеген жақын маңдағы биліктер мен кішігірім патшалықтар енді Ашурбанипалға салық төлей бастады. Олардың арасында Парсуа болды, бұл, мүмкін, бір ғасырден кейін Ахеменидтер құрған империяның алдағысы болуы мүмкін. Парсуа патшасы Кир (мүмкін, Ұлы Кирдің атасы Кир I-мен бір адам) науқанның басында Эламдықтардың жағында болды және осылайша ұлы Аруккуды кепіл ретінде беруге мәжбүр болды. Бұрын ассириялықтармен байланысы болмаған елдер, мысалы, "Эламнан тыс жерлерге дейін" созылған және Ḫudimiri атты патша билеген мемлекет, сондай-ақ алғаш рет ассириялықтарға салық төледі. Ассириялық әскері жорықтан оралғанда, Сузаны қаталдықпен тонады. Ашурбанипалдың жеңісі туралы жазбаларында тонаудың егжей-тегжейлі сипаттамасы берілген, онда ассириялықтардың патшалық қабірлерді ұстамағаны, храмдарды тонап, қиратқаны, Элам құдайларының мүсіндерін ұрлағаны және жерге тұз сепкені айтылған. Ежелгі Элам астанасы жер бетінен жойылды, және Ашурбанипал Элам елді мекендерін кең ауқымда қиратуды жалғастырды. Көптеген Элам қалалары қиратылғаннан басқа, өлтірілмеген мыңдаған адамдар туған жерінен жер аударылды. Ашурбанипалдың Эламды қатыгездікпен басып алуы кейде геноцид деп есептеледі. Ашурбанипалдың жойылған оқиғалар туралы жазбаларының егжей-тегжейлілігі мен ұзындығы оқиғалардың әлемді дүрліктетуге арналғанын, Эламдықтардың ерекше мәдени бірлік ретінде жеңіліске ұшырағанын және жойылғанын көрсетеді. Эламдықтардың қатал және қанаушылық шабуылына қарамастан, олар саяси бірлік ретінде біраз уақытқа дейін сақталды. Ашурбанипал Эламды өзіне қосып алмады, керісінше, оны өз күшімен қалдырды. Хумбан Халташ Мадақта билікке оралды және (кешігіп) Набу бел шуматиді Ашурбанипалға жіберді, бірақ халдей Ниневияға бара жатқанда өзін-өзі өлтірді. Хумбан Халташ тақтан құлатылып, тұтқындалып, жақын арада ассириялықтарға жіберілгеннен кейін, ассириялық жазбаларда Элам туралы ешқандай мәлімет болмайды. Элам 646 жылы Ашурбанипалдың күш-жігерінен толыққанды қалпына келе алмады және оны қоршаған жерлердегі тайпалар мен патшалардың шабуылына ұшырады, соңында тарихи жазбалардан мүлдем жоғалып кетті.

The Elamite effort to support Shamash shum ukin in the civil war had largely come to an end with the early defeat of Ummanigash's army near the city of Der. As a result of Ummanigash's defeat, he was deposed in Elam by Tammaritu II, who then took the throne for himself. Ummanigash fled to the Assyrian court where he was granted asylum by Ashurbanipal. Tammaritu II's rule was brief and despite success in some battles against the Assyrians, alongside the rogue governor Nabu bel shumati (already notorious for his role in the war with Shamash shum ukin), he was deposed in another revolt in 649. The new king, Indabibi, had an extremely brief reign and was murdered after Ashurbanipal threatened to invade Elam again because of the kingdom's role in supporting Shamash shum ukin and his other enemies. In Indabibi's stead, Humban haltash III became king in Elam. Nabu bel shumati continued fighting against Ashurbanipal from outposts within Elam and though Humban haltash was in favor of giving up the Chaldean rebel, Nabu bel shumati had too many supporters in Elam in order for this to go through. Because Humban haltash could thus not respond to Ashurbanipal's threats, the Assyrians invaded Elam again in 647. After the Elamite defense collapsed, Humban haltash abandoned his seat at Madaktu and fled into the mountains. He was briefly replaced as king by Tammaritu II, who regained his throne. After the Assyrians had plundered the region of Khuzestan they returned home, prompting Humban haltash to reemerge from the mountains and retake the throne. The Assyrians returned to Elam in 646 and Humban haltash again abandoned Madaktu, fleeing first to the city Dur Untash and then into the mountains in eastern Elam. Ashurbanipal's forces pursued him, plundering and razing cities on their way. All major political centers in Elam were crushed and nearby chiefdoms and petty kingdoms who had previously paid tribute to the Elamite king began paying tribute to Ashurbanipal instead. Among these kingdoms was Parsua, possibly a predecessor of the empire that would be founded by the Achaemenids a century later. Parsua's king, Cyrus (possibly the same person as Cyrus I, the grandfather of Cyrus the Great), had originally sided with the Elamites at the beginning of the campaign, and had thus been forced to supply his son Arukku as a hostage. Countries which had never previously had contact with the Assyrians, such as a kingdom ruled by a king called Ḫudimiri which "extended beyond Elam", also began paying tribute to the Assyrians for the first time. On their way back from their campaign, the Assyrian forces brutally plundered Susa. In Ashurbanipal's triumphant inscriptions detailing the sack it is described in great detail, recounting how the Assyrians desecrated the royal tombs, looted and razed temples, stole the statues of the Elamite gods and sowed salt in the ground. The ancient Elamite capital was wiped off the face of the Earth and Ashurbanipal then continued with the destruction of Elamite settlements on a massive scale. In addition to the destruction of numerous cities, thousands of those Elamites who were not killed were deported away from their homeland. Ashurbanipal's brutal suppression of Elam is sometimes considered a genocide. The detail and length of Ashurbanipal's inscriptions concerning the destructions suggest that the events were meant to shock the world, signalling the defeat and eradication of the Elamites as a distinct cultural entity. Despite the thorough and brutal campaign, the Elamites endured as a political entity for some time. Ashurbanipal did not annex Elam, instead leaving it to its own devices. Humban haltash returned to rule at Madaktu and (belatedly) sent Nabu bel shumati to Ashurbanipal, though the Chaldean committed suicide on his way to Nineveh. After Humban haltash was deposed, captured and sent to the Assyrians in a revolt shortly thereafter, Assyrian records cease to speak of Elam. Elam was ultimately unable to ever fully recover from Ashurbanipal's efforts in 646 and was left open to attack from tribes and kings in the surrounding lands, eventually disappearing altogether from the historical record.

Арабтық жорықтар

Араб тайпалары Ассирия аумақтарын шауып алып, сауда-саттықты бұзғандықтан, Ассирияның Левант және басқа батыс аймақтардағы мүдделері кейде күш сынастың нысаны болды. Кейде Ассирия әскері араласып, тәртіпсіздік тудырған тайпа басшыларын қызметтен алып, орнына басқаларын тағайындады. Ашурбанипал араб тайпаларына қарсы екі жорыққа жетекшілік етті, бірақ олардың мерзімі біршама белгісіз және оның осы қақтығыстар туралы баяндамасы кейінгі жылдары өзгертілді. Араб жорықтары қазіргі тарихшылардың назарынан көбінесе тыс қалды, бірақ олар Ашурбанипалдың өзінің жазбаларында ең толық және егжей-тегжейлі сипатталған қақтығыстар. Ашурбанипалдың арабтарға қарсы алғашқы жорығы Шамаш-шум-укинмен соғыстан бұрын, негізінен кедарлықтарға қарсы жүргізілді. Ашурбанипалдың кедарлықтарға қарсы жорығы туралы алғашқы мәліметтер 649 жылы жазылған. Онда кедарлықтардың патшасы Хазаилдің ұлы Яута, басқа бір араб патшасы Аммуладдинмен бірігіп, Ашурбанипалға қарсы көтеріліп, Ассирия империясының батыс жерлерін тонағаны айтылады. Ашурбанипалдың баяндамасына сәйкес, моавтық Камас-хальта әскерімен біріккен ассириялық әскер бүлікшілерді жеңді. Аммуладдин тұтқындалып, шынжырмен Ассирияға жіберілді, бірақ Яута қашып кетті. Яутаның орнына адал араб сардары Абиатқа кедарлықтардың патшалығы берілді. Ашурбанипалдың осы қақтығыс туралы баяндамасы оның басқа жорықтарынан ерекшеленеді: «менің n-ші жорығымда» деген тіркес (әдетте қолданылатын) жоқ, жаудың жеңілісі Ашурбанипалға емес, әскерге тікелей жатқызылады, ал Яута тұтқынға алынбай немесе жазаланбай қашып кетеді. Бір жылдан кейін жазылған екінші нұсқада Ашурбанипал арабтардың патшасы Адияны жеңгені және Яутаның Набаят тайпасынан шыққан Натнуға қашқаны, бірақ ол оны қабылдамай, Ашурбанипалға адал болғаны айтылады. Көп кешікпей жазылған нұсқаларда Яутаның Есархаддонға қарсы бұрынғы көтерілісі туралы да мәлімет бар. Бұл кейінгі мәліметтер Яутаның бүліктерін Шамаш-шум-укиннің бүліктерімен байланыстырады, оларды бір уақытта орналастырады және арабтардың батыс шабуылдары Ассирия азаматтық соғысының тұрақсыздығынан туындағанын болжайды. Екі баяндамада да кедарлықтардың жерлері соғыс аяқталғаннан кейін тоналып кетті. Араб тайпаларының кейбір басшылары Шамаш-шум-укинге қосылып, Ассирия азаматтық соғысына қатысты. Олардың арасында Ашурбанипалдың әскері патша етіп тағайындаған Абиат және оның бауыры Ая-Амму болды, олар Вавилонға әскер жіберді. Ашурбанипалдың Еламға назар аударғандықтан, олар бастапқыда жазадан құтылды. Еламдық соғыстар созылғанда, бірнеше араб билеушілері Ашурбанипалға салық төлеуді тоқтатып, жақын маңдағы ассириялық елді мекендерін шауа бастады, бұл сауда-саттықты қатты бұзды. Бұл оқиға Ашурбанипалдың генералдарына тәртіпті қалпына келтіру үшін ірі жорық ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Ашурбанипалдың осы қақтығыс туралы баяндамасы негізінен оның әскерінің Сирия арқылы Уиате (Яутамен ұқсас, бірақ басқа адам болуы мүмкін) және оның араб әскерін іздеудегі қозғалысына қатысты. Бұл оқиғаға сәйкес, ассириялық әскер Сириядан Дамаскіге, содан кейін Хулулитиге аттанып, Абиатты тұтқынға алып, Ушшо мен Акконы жеңді. Ассириялықтар осы соғыста бейтаныс және жаушыл жердің салдарынан үлкен қиындықтарға тап болды. Бұрынғы жорықта Ашурбанипалға көмектескен Набаят тайпасы арабтарға қарсы екінші соғыста жеңілді деп айтылады, бірақ екі жорық арасындағы қарым-қатынастың өзгеруіне не себеп болғаны туралы мәлімет жоқ. Арабтар туралы соңғы белгілі нұсқада екі жорық Ашурбанипалдың тоғызыншы жорығы ретінде көрсетіліп, оларға толыққанды мәліметтер қосылған. Бұл нұсқада Абиат пен Аммуладдиннің Шамаш-шум-укинге қосылғаны айтылады. Ашурбанипал да осы нұсқада алғаш рет жеңіске жеңіліс үшін жеке марапатталды. Бұл кейінгі нұсқада Уиате тұтқынға алынып, Еламдағы соғыстар кезінде тұтқынға алынғандармен бірге Ниневиде көрсетілгені, Уиате Ашурбанипалдың күймесіне жылқы сияқты байланғаны және Ая-Амму тірідей терісі алынғаны айтылады. Араб жорықтарынан әкелінген олжа өте көп болғандықтан, Ассирия империясында инфляция және Арабияда ашаршылық болды. Осыған қарамастан, және бұрын ассириялық билеушілердің ешқайсысы арабтарға қарсы осындай күшпен шабуыл жасамағанымен, Ашурбанипалдың араб жорықтары кейде стратегиялық қателік ретінде бағаланады. Екі соғыс көп уақытты алды, құнды ресурстарды ысырап етті және олар өткен жерлерде Ассирия билігін консолидациялауға мүмкіндік бермеді.

Assyrian interests in the Levant and other western territories were at times challenged on account of Arab tribal groups raiding Assyrian territories or disrupting trade. On occasion, the Assyrian army intervened, deposing and replacing problematic tribal rulers. Ashurbanipal oversaw two campaigns against Arab tribes, though their chronology is somewhat uncertain and his narrative of these conflicts was altered over the course of his later reign. The Arabian campaigns have received relatively little attention from modern historians but they are the conflicts with the most lengthy and detailed accounts in Ashurbanipal's own writings. Ashurbanipal's first campaign against the Arabs was conducted some time before the war with Shamash shum ukin, primarily against the Qedarites. Ashurbanipal's earliest account of his campaign against the Qedarites was created in 649 and describes how Yauta, son of Hazael, king of the Qedarites, revolted against Ashurbanipal together with another Arab king, Ammuladdin, and plundered the western lands of the Assyrian Empire. According to Ashurbanipal's account, the Assyrian army, together with the army of Kamas halta of Moab, defeated the rebel forces. Ammuladdin was captured and sent in chains to Assyria but Yauta escaped. In the place of Yauta a loyal Arabian warlord called Abiyate was granted kingship of the Qedarites. Ashurbanipal's account of this conflict is markedly different from the accounts of his other campaigns: the phrase "in my nth campaign" (otherwise always used) is missing, the defeat of the enemy is explicitly attributed to the army rather than to Ashurbanipal personally, and Yauta escapes rather than being captured and/or executed. A second version of the narrative, composed a year later, also includes that Ashurbanipal defeated Adiya, a queen of the Arabs, and that Yauta fled to another chieftain, Natnu of the Nabayyate, who refused him and remained loyal to Ashurbanipal. Even later versions of the narrative also include mentions of how Yauta previously revolted against Esarhaddon, years prior. These later accounts also explicitly connect Yauta's rebellion to the revolt of Shamash shum ukin, placing it at the same time and suggesting that the western raids by the Arabs were prompted by the instability caused by the Assyrian civil war. In both accounts, the Qedarite lands were thoroughly plundered at the conclusion of the war. Some of the Arab tribal leaders joined Shamash shum ukin in the Assyrian civil war. Among them were Abiyate, made king by Ashurbanipal's forces, and his brother Aya ammu, who sent soldiers to Babylonia. Because of Ashurbanipal's focus on Elam, they initially escaped retaliation and punishment. As the Elamite wars dragged on, several Arab rulers ceased to pay tribute to Ashurbanipal and began raiding nearby Assyrian settlements, severely disrupting trade. This development proved enough for Ashurbanipal's generals to organize a major campaign to restore order. Ashurbanipal's account of this conflict largely concerns the movements of his army through Syria in search of Uiate (conflated with Yauta but possibly a different person) and his Arabian soldiers. According to the account, the Assyrian army marched from Syria to Damascus and then on to Hulhuliti, after which they captured Abiyate and defeated Uššo and Akko. The Assyrians were reportedly faced with great difficulties during this war on account of the unfamiliar and hostile terrain. The Nabayyate, who had aided Ashurbanipal in the previous campaign, are mentioned as being defeated in the second war against the Arabs, without any further information on what had led to the change in their relationship between the two campaigns. The last known version of the Arabian narrative specifies the two campaigns as together composing Ashurbanipal's ninth campaign and further expands them with more details. In this version, Abiyate and Ammuladdin are specified to have joined Shamash shum ukin. Ashurbanipal is in this version also for the first time personally credited with the victories of the campaign. This later version also states that Uiate was captured and paraded in Nineveh together with prisoners captured during the wars in Elam, that Uiate was hitched up to Ashurbanipal's chariot like a horse, and that Aya ammu was flayed alive. Supposedly spoils brought back from the Arabian campaigns were so extensive that they caused inflation in the Assyrian Empire and famine in Arabia. Despite this, and despite being impressive in the sense that no previous Assyrian ruler had campaigned against the Arabs with the same vigor, Ashurbanipal's Arabian campaigns are sometimes assessed as a strategic blunder. The two wars were time consuming, wasted valuable resources and failed to consolidate Assyrian rule over any of the lands they took place in.

Билік етудің соңғы кезеңдері мен мұрагерлік

Ашурбанипалдың билігінің аяқталуы мен оның ұлы және мұрагері Ашур этил-иланидің билігінің басталуы, дереккөздердің жетіспеушілігіне байланысты, құпияға толы. 649 жылдан кейін Ашурбанипалдың билік етуіндегі оқиғалар салыстырмалы түрде нашар жазылған, өйткені қауіпсіз эпонимдік канон (таныс ассириялық жыл атаулары) сол жылы аяқталады. 639 жылдан кейін Ашурбанипалдың тек екі жазуы белгілі, бұл алдыңғы жылдардағы көптеген жазбалармен айтарлықтай айырмашылық. Мұндай құжаттамалардың жетіспеушілігі ішкі саяси дағдарыстың басталуын көрсетеді. Ашурбанипалдың соңғы билігі кезінде патша мен империяның дәстүрлі элитасының арасындағы байланыс үдемелі түрде бұзылып бара жатқан көрінеді. Ашурбанипал евнухтарды билік басына көтеріп, ақсүйектер мен аристократияға зиян келтірді. Патшалық құрған соң, бас әнші Булутуға епоним қойылды, бұл бұрын-соңды болмаған және өзін-өзі қанағаттандыру әрекеті болуы мүмкін. Кейбір ассириологтар, мысалы, Эккарт Фрам, Ашурбанипалдың соңғы билігінің аз дәлелдері мен грек-рим әдеби дәстүріндегі Ашурбанипалға негізделген Ассирияның соңғы патшасы Сарданапалдың арасындағы ұқсастықтарды көрсетті. Ашурбанипал өзінің Ассирия империясының берік болуына ықпал ете алмағанын мойындады. Ашурбанипал өзінің соңғы белгілі жазуларының бірінде қайғырып, аурудың салдарынан өлімге ұшыраған кезде империясының күйін жоқтады. Бұл жазуда былай делінген:

Ішкі жанжалдардан басқа, Ашурбанипалдың билігінің соңында Ассирия империясының шеткі аймақтарындағы билігі қатты әлсірегендігі анық. Кейбір шеткері елдер тәуелсіздікке ие болды; мысалы, оңтүстік Левантта ассириялықтардың болуы тоқтады, оның орнына мысырлықтар үстемдік құдіретке айналды. Ашурбанипалдың соңғы билігі кезінде Вавилонияда бүлікшіл қозғалыстардың басталуы да болған болуы мүмкін (Набополасардың алдын ала). Мысыр Ашурбанипалдың билігінің ортасында тәуелсіздігін қайтадан алды. Мысырды Нехо I ұлы мен оның мұрагері Псамтик I-нің қол астында бейбіт және біртіндеп азат еткен көрінеді, ол Ассирия сарайында білім алған. 664 жылы ассириялық адал вассал ретінде патша болғаннан кейін Псамтик біртіндеп бүкіл Мысырға өз билігін кеңейтіп, 656 жылы елді біріктірді және қайта өркендеу мен өркендеу кезеңін бастады, ақырында Ашурбанипалдан толық тәуелсіз болды. Псамтик Ассирияның одақтасы болып қалды; Синшаришкунның (Ашур этил-иланидің мұрагері және Ашурбанипалдың тағы бір ұлы) тұсында Ассирия империясын бабылдықтар жаулап алғаннан кейін Псамтик пен оның ұлы Нехо II Ассирияға көмекке жүгірді, мысырлық әскерлер ассириялықтармен бірге шайқасты. Ашур этил-иланидің жазулары оның әкесі табиғи өліммен қайтыс болғанын көрсетеді, бірақ бұл қашан және қалай болғанын түсіндірмейді. Оның соңғы жылы 627 немесе тіпті 626 деп қате айтылса да, бұл шамадан кейін шамамен бір ғасырдан кейін Харанда Адад гуппи, Набонид патшасының анасы жазған жазудан алынған. Ашурбанипалдың тірі екендігіне және патша ретінде билік құрғанына соңғы қазіргі заманғы дәлел - 631 жылы жасалған Ниппурдан жасалған келісімшарт. Егер Ашурбанипалдың билігі 627 жылы аяқталса, оның мұрагерлері Ашур этил илани мен Синшаришкунның Вавилондағы жазулары (бірнеше жылды қамтиды) мүмкін болмас еді, өйткені қаланы 626 жылы Набополасар басып алды және ешқашан ассириялықтардың қолына түспеді. Оның орнын басушылардың билік етуінің дәлелді ұзақтығын сәйкестендіру үшін, Ашурбанипал 631 немесе 630 жылы қайтыс болды, орнынан кетті немесе биліктен шығарылды деп келісіледі. 631 жылы оның қайтыс болған жылы деп танылады. Ашурбанипалды патша етіп Ашур этил-илани алмастырды және ол әкесінің мұрагерлік жоспарларынан шабыт алған сияқты, Сыншаришкунға Ниппур бекініс қаласын бергенін және Кандалану қайтыс болғаннан кейін Вавилонның Кандаланудың мұрагері болып тағайындалғандығын ескерсек. Бірнеше тарихшылар Ашурбанипалдың 627 жылға дейінгі билігін ақтауға тырысты, бірақ мұндай ұсыныстар проблемасыз емес. 42 жыл (38 жыл емес) қатесі Месопотамияның кейінгі тарихшылығында Ашурбанипалдың Вавилон билеушілері Шамаш шум укин мен Кандалуанмен бірге билік еткендігі туралы білімнің арқасында пайда болуы мүмкін, олардың билік ету мерзімі 42 жылға тең, бірақ Кандалуан Ашурбанипалдан үш жыл бұрын өмір сүрді, ол 627 жылы қайтыс болды. Ашурбанипалдың 42 жылдық билігін ақтаудың бір мүмкін жолы - оның және Ашур этил иланидің арасында корейлік қатынас болды деп болжау, бірақ мұндай нәрсе бұрынғы Ассирия тарихында болған емес және Ашур этил иланидің өзінің жазуларында осы идея нақты түрде жоқ, ол әкесінің билігі аяқталғаннан кейін патша болғанын көрсетеді. Тағы бір бұрын танымал идея, мысалы, Стефан Завадзки ұсынған, Ашурбанипал мен Кандалану бір адам болған, "Кандалану" патша Вавилонда қолданған есім болған. Бұл идея бірнеше себептерге байланысты жалпы түрде мүмкін емес деп есептеледі, ең бастысы бұрынғы ешбір ассириялық патша Вавилонда басқа есімді қолданбағаны және Вавилониядан алынған жазулар Ашурбанипал мен Кандаланудың билік ету мерзімінің ұзақтығындағы айырмашылықты көрсетеді (Ашурбанипалдың билігі оның патша ретіндегі алғашқы толық жылынан, 668 жылдан бастап есептеледі, ал Кандаланудың билігі оның патша ретіндегі алғашқы толық жылынан, 647 жылдан бастап есептеледі). Вавилонды жеке басқарған барлық ассириялық патшалар өз жазуларында "Вавилон патшасы" деген атақты қолданды, бірақ бұл атақ Ашурбанипалдың жазуларында қолданылмайды, тіпті 648 жылдан кейін жасалғандарында да. Ең бастысы, вавилондық құжаттар Ашурбанипал мен Кандалануды екі түрлі адам ретінде қарастырады.

In addition to internal strife, it is clear that the hold of the Assyrian Empire on its peripheral regions had severely weakened by the end of Ashurbanipal's reign. Some peripheral lands had regained independence; there was for instance no longer an Assyrian presence in the southern Levant, where the Egyptians had instead become the hegemonic power. Ashurbanipal's late reign may have also seen the beginning of rebellious movements in Babylonia (precursors of that of Nabopolassar). Egypt already regained independence in the middle of Ashurbanipal's reign. Egypt appears to have been liberated peacefully and gradually under Necho I's son and successor Psamtik I, who had been educated at the Assyrian court. After becoming king in 664 as a loyal Assyrian vassal, Psamtik slowly extended his control across all of Egypt, unifying the country in 656 and initiating a period of renaissance and prosperity, eventually becoming fully independent of Ashurbanipal. Psamtik remained an ally of Assyria; during the later Medo Babylonian conquest of the Assyrian Empire in the reign of Sinsharishkun (Ashur etil ilani's successor and another son of Ashurbanipal) both Psamtik and his son Necho II rushed to Assyria's aid, with Egyptian armies fighting alongside the Assyrians. Inscriptions by Ashur etil ilani suggest that his father died a natural death, but do not shed light on when or how this happened. Though his final year is often erroneously given as 627 or even 626, this follows an estimate from an inscription written nearly a century later at Harran by Adad guppi, the mother of the Neo Babylonian king Nabonidus The final contemporary evidence for Ashurbanipal being alive and reigning as king is a contract from Nippur made in 631. If Ashurbanipal's reign had ended in 627 the inscriptions of his successors Ashur etil ilani and Sinsharishkun in Babylon (covering several years) would have been impossible, given that the city was seized by Nabopolassar in 626 and never again fell into Assyrian hands. To get the attested lengths of the reigns of his successors to match, it is generally agreed that Ashurbanipal either died, abdicated or was deposed in 631 or 630. 631 is typically favored as the year of his death. Ashurbanipal was succeeded as king by Ashur etil ilani and he seems to have been inspired by the succession plans of his father, despite its consequences, given that Sinsharishkun was granted the fortress city of Nippur and was designated to be the successor of Kandalanu at Babylon once Kandalanu died. A handful of historians have attempted to justify a reign of Ashurbanipal extending to 627, though no such proposal is without problems. It is possible that the 42 year (rather than 38 year) error came about in later Mesopotamian historiography on account of the knowledge that Ashurbanipal ruled concurrently with Babylonian rulers Shamash shum ukin and Kandalanu, whose reigns together amount to 42 years, but Kandalanu survived Ashurbanipal by three years, actually dying in 627. One possible way to justify a 42 year reign of Ashurbanipal is by assuming there was a coregency between him and Ashur etil ilani, but there had never been a coregency in prior Assyrian history and the idea is explicitly contradicted by Ashur etil ilani's own inscriptions, which describe him as becoming king after the end of his father's reign. Another once popular idea, for instance favored by Stefan Zawadzki, is that Ashurbanipal and Kandalanu were the same person, "Kandalanu" simply being the name the king used in Babylon. This idea is generally considered unlikely for several reasons, most notably that no previous Assyrian king is known to have used an alternate name in Babylon and that inscriptions from Babylonia show a difference in the lengths of the reigns of Ashurbanipal and Kandalanu (Ashurbanipal's reign is counted from his first full year as king, 668, and Kandalanu's is counted from his first full year as king, 647). All Assyrian kings who personally ruled Babylon used the title "king of Babylon" in their inscriptions, but that title is not used in any of Ashurbanipal's inscriptions, even those made after 648. Most importantly, Babylonian documents clearly treat Ashurbanipal and Kandalanu as two different people.

Жәнтілділік

Ассириялық патшалық идеологиясында Ассирия патшасы Ашшурдың құдайдан тағайындалған, өлмейтін өкілі саналды. Патшаның Ассирияны кеңейтудегі моральдық, адамгершілік және қажетті міндеті бар деп есептелді, себебі Ассирияның шегінен тыс жерлер өркениетсіз және Ассирия империясының ішіндегі ғаламдық және құдайлық тәртіпке қауіп төндіретін болып саналды. Экспансионизм – бұл қанаушы империализм емес, хаосты өркениетке айналдырудың моральдық міндеті ретінде қарастырылды. Ассирия патшасының Ашшурдың өкілі болғандықтан, оның билігіне қарсылық көрсету немесе бүлік шығару – құдайдың еркіне қарсы келу ретінде қарастырылып, жазаға лайық болды. Ассириялық патшалық идеологиясында бүлікшілер құдайдың әлемдік тәртібіне қарсы қылмыскерлер деп есептелді. Патшалық идеология Ассирияның жауларына қатыгез жазалар қолдануды ақтаса да, патшалар арасындағы қатыгездік пен агрессия деңгейі айтарлықтай өзгеше болды. Қазіргі ғалымдар ежелгі Ассирияны тұтастай алғанда ерекше қатыгез өркениет деп санамайды. Мысалы, Ашурбанипал әулетінің негізін қалаушы Саргон II жеңілген жауларын бірнеше рет кешіріп, аяғандығы мәлім. Көптеген патшалар тек жау әскерлеріне немесе элитаға ғана қатыгездік көрсетіп, бейбіт тұрғындарға ешқандай зиян келтірмеді. Ашурбанипалдың тұсында ассириялық әскерлер Ассирияның орталық аймағынан бұрынғыдан да алыс жорықтар жасады. Ашурбанипалдың кейбір рельефтерінде бейнеленген суреттерге қарағанда және оның алдыңғыларымен күрт контраст жасаса да, ол өзінің билігі кезінде әскери науқандарға сирек (немесе тіпті қатыспаған) болса да, Ассирия патшаларының арасында ерекше қатыгездігімен көзге түседі. Ашурбанипалдың шамадан тыс қатыгездігі діни ынтамен түсіндірілуі мүмкін; ол өзінің империясы бойынша көптеген маңызды қасиеттерді қайта жаңартып, жөндеп, кеңейткені мәлім, ал оның билігі кезінде жасаған көптеген әрекеттері оның қызығушылығын тудырған белгілер туралы хабарлармен байланысты болды. Ол сондай-ақ өзінің екі кіші інісі Ашур мукин палея мен Ашур этель сэм ерсети мубаллисуды Ашур және Харран қалаларында діни қызметкерлер етіп тағайындады. Жаңа Ассирия кезеңінің барлық рельефтерін қарастырғанда, олардың ең көп шоғырланған бөлігі Ашурбанипалдың билігіне жатады. Ашурбанипалдың кезіндегі қатыгездік көріністері бар рельефтер Жаңа Ассирия кезеңіндегі барлық белгілі бейнелердің 35% құрайды. Ашурбанипал бейнеленген әр түрлі көріністердің алуан түрлілігі жағынан да ең қатыгез патша. Ол төрт Жаңа Ассирия патшасының (Есархаддон, Тиглат Пилезер III және Ашурнасирпал II-мен бірге) бірі ғана, өз жазбаларында бейбіт тұрғындарды өлтіргенін мәлімдеген және оларға қарсы ең көп түрлі әрекеттер жасаған (тірідей терісін сызып алу, дене мүшелерін кесіп тастау және бағанаға ілу). Сондай-ақ, ол Ниневиге тұтқынға алған жауларды құлшыныспен азаптап, қорлау үшін бірнеше рет әкелгені де мәлім. Ассирия өнерінде әйелдерге зиян келтірілгенін сирек бейнелеген, бірақ Ашурбанипалдың рельефтері осы ережеден ерекше көзге түседі. Ниневидегі Ашурбанипал сарайының бір рельефінде, қазіргі BM 124927 деп белгіленген, өлі әйелдердің денелері мен әйелдерге тікелей шабуылдар бейнеленген. Рельефтің ортаңғы бөлігінде ассириялық рельефте әйелге қарсы жасалған ең қатыгез әрекет: ассириялық сарбаздар жүкті араб әйелінің ішегін жарып тастайды.

In Assyrian royal ideology, the Assyrian king was the divinely appointed mortal representative of Ashur. The king was seen as having the moral, humane and necessary obligation to extend Assyria since lands outside Assyria were regarded to be uncivilized and a threat to the cosmic and divine order within the Assyrian Empire. Expansionism was cast as a moral duty to convert chaos to civilization, rather than exploitative imperialism. Because of the Assyrian king's role as Ashur's representative, resistance or rebellion against Assyrian rule was seen as fighting against divine will, which deserved punishment. Assyrian royal ideology perceived rebels as criminals against the divine world order. Though the royal ideology could thus be used to justify enacting brutal punishments against Assyria's enemies, levels of brutality and aggression varied considerably between kings and modern scholars do not view ancient Assyria as a whole as an unusually brutal civilization. Sargon II, the founder of Ashurbanipal's dynasty, is for instance known for several times forgiving and sparing defeated enemies. Most kings only enacted brutal acts against enemy soldiers or elites, not against civilians. Under Ashurbanipal, the Assyrian army campaigned further away from the Assyrian heartland than ever before. Though Ashurbanipal, contrary to the image presented in some of his reliefs and sharply contrasting with his predecessors, probably only rarely (if at all) participated in the military campaigns during his reign, he clearly stands out among the Assyrian kings for his exceptional brutality. It is possible that Ashurbanipal's excessive brutality can be partially explained through religious zealotry; he is known to have rebuilt, repaired and expanded a majority of the major shrines throughout his empire and many of the actions he took during his reign were due to omen reports, something he was very interested in. He also appointed two of his younger brothers, Ashur mukin paleya and Ashur etel shame erseti muballissu, as priests in the cities Assur and Harran respectively. When taking all Neo Assyrian reliefs depicting scenes of brutality together, the highest concentration of them are from Ashurbanipal's reign. Reliefs with brutality scenes from Ashurbanipal's time account for 35% of all known such depictions from the Neo Assyrian period. Ashurbanipal is also the most brutal king in terms of the variety of different scenes depicted. He is one of only four Neo Assyrian kings (alongside Esarhaddon, Tiglath Pileser III and Ashurnasirpal II) who in their inscriptions claimed to have killed civilians and the one with the most varied acts against them (including live flaying, dismemberment and impalement). There are also several instances where he is recorded to have brought captive enemies to Nineveh to enthusiastically torture and humiliate them. Women were rarely depicted being harmed in Assyrian artwork, but Ashurbanipal's reliefs include some prominent exceptions to this rule. One of the reliefs from Ashurbanipal's palace in Nineveh, given the modern designation BM 124927, includes both dead female bodies and direct attacks against women. The middle part of the relief includes the most brutal act against a woman ever recorded in an Assyrian relief: Assyrian soldiers ripping open a pregnant Arab woman.

Ашурбанипал кітапханасы

Ашурбанипал өзін дене күшімен де, ақыл-ойымен де зор ретінде көрсетті. Әдетте, өзін қару-жарақ пен жазу қаламын (стилус) алып тұрған күйде бейнелеген Ашурбанипалдың жазулары, оны бұрынғы патшалардан өзгешелейді – ол әдебиет, жазу өнері, математика және ғылым саласында ерекше білімді болған. Месопотамияның ежелгі әдеби мәдениетіне қатты қызығушылық танытқан Ашурбанипал, жас кезінде-ақ аккад және шумер тілдеріндегі күрделі мәтіндерді оқыған. Патша болғаннан кейін, қолда бар мол ресурстарды пайдаланып, Ашурбанипал Ниневиде әлемдегі алғашқы «жалпыға ортақ» кітапхананы құрды. Ашурбанипалдың кітапханасы ежелгі Ассириядағы ең ірі кітапхана және әлемдегі алғашқы жүйелі түрде ұйымдастырылған кітапхана саналады. Онда шамамен 100 000-нан астам мәтін болды, және оның көлемі ғасырлар өткен соң ғана Александрия кітапханасы құрылғанда теңестірілді. Кітапханадағы 30 000-ға жуық құжат 612 жылы Ниневидің қирауынан аман қалды және қаланың қираған жерінен қазылып алынды. Кітапхана Ашурбанипалдың бұйрығымен құрылды, соның нәтижесінде хатшылар империяның түкпір-түкпіріне жіберілді. Олар ғибадатханалардың кітапханаларынан әртүрлі мәтіндерді жинап, көшіріп әкелді. Жиналған мәтіндердің көп бөлігі оқиғалар мен белгілерді бақылау, белгілі бір адамдар мен жануарлардың мінез-құлқының сипаттамасы, аспан денелерінің қозғалысы туралы мәліметтер және тағы басқалар құрады. Кітапханада шумер, аккад және басқа тілдердегі сөздіктер, сондай-ақ көптеген діни мәтіндер – ритуалдар, аңыздар, дұғалар мен сиқырлы сөздер де болды. Кітапханада Бабылдан әкелінген көптеген тақташалар, сый ретінде берілгендері де, соғыс олжасы ретінде алынғандары да бар еді. Ашурбанипалдың кітапханасы оның заманына дейінгі Месопотамия ғылымының толық және нақты бейнесін көрсеткені болжамдалады. Ашурбанипал өзі кітапхананы өзінің билігінің ең маңызды жетістігі деп санады. Ол жазуларында өзінің зиялылығы мен кітапхананың құрылысы туралы мақтан тұтқан:

Кітапхана Месопотамияда ұзақ уақыт бойы есте сақталды. Бірінші ғасырдың соңында Бабылдағы хатшылар өз жазбаларында және хаттарында ұзақ уақыттан бері жоғалған кітапханаға сілтеме жасаған. Бүгінгі күні белгілі Месопотамияның дәстүрлі әңгімелері мен ертегілерінің көпшілігі, мысалы, Гильгамеш жырлары, Энума Элиш (Вавилондық жаратылыс мифы), Эра, Этана мифы және Анзу жырлары, Ашурбанипалдың кітапханасында болғандықтан қазіргі заманға дейін жетті. Кітапхана Ашурбанипалдың әдеби қызығушылықтарының барлық саласын қамтыды, сонымен қатар халық ертегілерін (мысалы, «Мың бір түннің» ертегілерінің бірінің алдындағысы – Ниппурдың кедейі), оқулықтар мен ғылыми мәтіндерді де қамтыды.

Көркем шығарма

Ашурбанипал өнердің меценаты ретінде танылғандықтан, Ниневиядағы сарайларына көптеген мүсіндер мен рельефтер орнатып, ұзақ билік ету кезеңіндегі маңызды оқиғаларды бейнелеген. Ашурбанипалдың өнер туындылары ассириялық өнер тарихында жаңашылдыққа ие болды, көбінесе оның ізашарлары жасаған көнешіл, тұрақсыз өнерден өзгеше "эпикалық сипатқа" ие болды. Ашурбанипалдың бірнеше өнер туындыларында, мысалы, "Ашурбанипалдың арыстан аулауында" арыстанды өлтіретін патша бейнесі бейнеленген, бұл оның даңқы мен күшінің, сондай-ақ қауіпті жануарларды өлтіру арқылы ассирия халқын қорғау қабілетінің үгіт-насихаттық имиджі. Ашурбанипалдың тұсында жасалған өнер туындыларында жаңа элементтерді көруге болады. Патшаның регалиясы бейнеленген көрініске қарай рельефтен рельефке өзгереді; мысалы, ресми емес оқиғаларда Ашурбанипал әдеттегі ассириялық тәжбен салыстырғанда ашық тәжбен бейнеленеді. Бұрынғы патшалар тұсында кең таралған мотив болған Ашурбанипалдың тақта отырған немесе сот отырғызған бейнесінің белгілі бір мысалдары жоқ, бұл тақтың символы оның билігі кезінде өнерде де, сарайда да мәртебесін жоғалтқанын көрсетеді. Ашурбанипалдың өнері – ассириялық емес шетелдіктерді физикалық жағынан (жабдықтары мен киімдері ғана емес, сонымен қатар сыртқы келбеті бойынша) ассириялықтардан ерекшелейтін жалғыз ежелгі ассириялық өнер. Египет өнерінің ықпалымен, ол шетелдіктерді әртүрлі бейнелеген, Ашурбанипалдың рельефтері эламдықтар мен ураттыларды денелі, ураттыларды үлкен мұрынды, ал арабтарды ұзын, түзу шашты (ассириялықтардың иілген шашынан өзгеше) көрсетеді. Алайда, Ашурбанипалдың тұсындағы жазулар мен жылнамалар шетелдіктердің биологиялық немесе физиономиялық тұрғыдан нәсілдік немесе этникалық жағынан ерекшеленетінін көрсететін ешқандай дәлел бермейді, яғни бұл тек көркемдік таңдау болуы мүмкін.

Сарданапалус туралы аңыз

Ашурбанипал туралы әңгімелер Ассирияның сол аймақтағы құлдырауынан кейін ғасырлар бойы Таяу Шығыстың мәдени жадында сақталды. Ол, әлдебір дәрежеде, Библияның Езра кітабында (4:10) айтылған "Аснапар" тұлғасымен анықталады. Сонымен қатар, Екінші Жылнама кітабында (33:11) айтылған "Ассирия патшасы" – бұл Есардадон немесе Ашурбанипал болуы мүмкін. Юдит кітабында Ашурбанипал "Набуходоносор" деп аталған. Ашурбанипал және басқа ежелгі ассириялық патшалар мен тұлғалар Солтүстік Месопотамияның фольклорында және әдеби дәстүрінде жалғаса берді. Ашурбанипал туралы ең танымал кейінгі аңыз – грек-римдік Сарданапал аңызы. Ассириолог Мария де Фатима Розаның айтуынша, аңыздағы Сарданапал "әйелге қарағанда әйелге тән, еркекшіл және бос адам, әскерилік пен соғыстың барлық көріністерін жек көретін билеуші" ретінде бейнеленген. Бұл көзқарас Месопотамияға қатысты ежелгі гректердің жалпы пікірінен туындаған; гректер ежелгі Месопотамия патшаларын өз империялары халқының әл-ауқатын қамтамасыз ете алмайтын әйелдік және жайсыз деспоттар деп санаған. Сарданапал туралы ең ерте мәліметтер біздің заманымызға дейінгі V ғасырдағы Геродоттың "Тарихында" кездеседі, онда Ниневия патшасы Сарданапалдың байлығы туралы айтылады. Ашурбанипал ("Сарбанабал") мен Шамаш-шум-укин ("Сармуг") арасындағы азаматтық соғысқа негізделген арамей тіліндегі аңыздар б.з.б. III ғасырынан белгілі. Сарданапал туралы ең толық және ұзақ көне мәтін б.з.б. I ғасырындағы Диодор Сицилияның "Тарихи кітапханасынан" алынған. Сицилияның Сарданапал суреті ежелгі грек шығыстануымен сіңген; патша әйелдер арасында өмір сүрген, оларға ұқсап киінген, жұмсақ дауыспен сөйлеген және грек еркектеріне жат деп саналатын басқа да іс-әрекеттермен айналысқан. Сицилияның айтуынша, Сарданапалдың Медия сатрабы Арбакс оның сарайдағы әйелдермен араласып жатқанын көріп, тез арада көтеріліс жасап, Бабыл діни қызметкері Белессиспен бірге Ниневияға шабуыл жасады. Сарданапал өзінің сарбаздарын қаланы қорғауға шақыра алмады, ол өзін өзінің сарай бөлмесіне қазыналары мен кәнизактарымен бірге кіргізіп, тұтастай астананы өртеп, Ассирия империясын жойды. Бұл баяндаудан Сарданапалдың суреті тек Ашурбанипалға ғана емес, сонымен қатар Шамаш-шум-укин мен Синшаришкунға да негізделгені анық көрінеді. Ежелгі Ассирия туралы гректердің есебі ежелгі империя туралы тарихи түсінікті өзгертті және оның бейнесін ғасырлар бойы Батыс Еуропада қалыптастырды. Ассирия мен Вавилония туралы нақты дәлелдердің жетіспеуіне байланысты, Ренессанс және Ағарту дәуіріндегі авторлар мен суретшілер ежелгі Месопотамия туралы түсініктерін классикалық грек-рим жазбаларына негіздеді. XVII ғасырдың соңында Италияда композитор Доменико Фреши "Сарданапало" операсын жазды және орындады, бұл комедиялық трагедияда Сарданапал әйелге ұқсайтын және жыныстық құштарлыққа бейім патша ретінде бейнеленген. Операда Сарданапал Ниневияның құлауын көргеннен кейін өзінің сарайына от жағуды шешеді, сондықтан Ассирия империясы көрсетілмей құламайды. 1821 жылы Лорд Байрон "Сарданапал" тарихи трагедиялық пьесасын жариялады, онда Сарданапал әдетте кейінгі әңгімелерде оның серігі болатын аңыз кейіпкері Миррамен жұптастырылған. Мирра осы оқиғада Сарданапалдың адал қолдаушысы болды. Байронның нұсқасында Сарданапалдың соңғы сөздерін айтқаннан кейін Мирра сарайды өртеп жіберді: "Қош бол, Ассирия! Мен сені жақсы көрдім!". Байронның әсерінен жазылған көптеген опералар да осыған ұқсас сюжет желілерін қамтыды. Ниневия мен Ассирияның құлауы Ассирияның болжамды моральдық құндылықтарының жетіспеуі, оның әсемдігі мен сән-салтанатының салдары ретінде бейнеленді. Тіпті археологтар мен тарихшылар 19 ғасырда ежелгі Ассирияның шынайы тарихын ашқаннан кейін де грек-рим дәстүріне негізделген түсінік берік болды. 1845 жылы британдық археолог Остин Генри Лейард Нимрудтың (оның ойынша, Ниневия) қираған жерлерінде үлкен өрттің іздерін тапты, оның пікірінше, бұл Сарданапал аңызының дәлелі болды. Табылған деректердің арқасында аңыздағы Сарданапалдың тарихтағы Ашурбанипалға мүлдем ұқсамағаны анық болғанмен, аңыз ұмытылмады. Керісінше, Сарданапал туралы пьесалар мен фильмдер аңыз әңгімені тарихи деректермен біріктіре бастады. Көптеген пьесаларда ламасс сияқты ассириялық сәулеттік бөлшектер енгізілді. Сарданапал аңызына негізделген екі фильм Италияда түсірілді: Джузеппе де Лигуороның "Сарданапало ре делль Ассирия" (1910) және Сильвио Амадионың "Ассурдың жеті соңы" (1962), екеуі де Байронның пьесасына қатты әсер етті. Екеуі де Сарданапалдың Миррамен қарым-қатынасын көрсетеді. Амадионың фильмінде оқиға сонымен қатар Ашурбанипалдың Шамаш-шум-укинмен болған қақтығысынан шабыттанды, ол фильмде Шамаш деген қысқартылған атымен пайда болады.

Tales of Ashurbanipal survived in the cultural memory of the Near East for centuries after the decline of Assyrian power in the region. He is almost certainly identifiable with the figure "Asnappar", mentioned in the Biblical Book of Ezra (4:10). It is also either Esarhaddon or Ashurbanipal who is the "king of Assyria" mentioned in the Book of 2 Chronicles (33:11). Ashurbanipal has also been most commonly identified as the Assyrian king, "Nebuchadnezzar", in the Book of Judith. Ashurbanipal and other ancient Assyrian kings and figures continued to appear in the folklore and literary tradition of northern Mesopotamia. The most prominent later legend concerning Ashurbanipal was the long lived Greco Roman Sardanapalus legend. The Sardanapalus of legend was according to the Assyriologist Maria de Fátima Rosa conceived as "more effeminate than a woman, a lascivious and idle man, a governor who loathed all expressions of militarism and war". This view stemmed from ancient Greek views on Mesopotamia in general; ancient Mesopotamian kings were typically seen by the Greeks as effeminate and dull despots incapable of securing the welfare for the people of their empires. The earliest known reference to Sardanapalus comes from the 5th century BCE Histories of Herodotus, which includes a reference to the riches of Sardanapalus, king of Nineveh. Legendary tales in Aramaic, based on the civil war between Ashurbanipal ("Sarbanabal") and Shamash shum ukin ("Sarmuge"), are attested from the 3rd century BC. The most elaborate and lengthy ancient text concerning Sardanapalus comes from the 1st century BCE Bibliotheca historica of Diodorus Siculus. Siculus's portrayal of Sardanapalus was endowed with ancient Greek orientalism; the king was stated to have lived among women, dressed like them, used a soft voice and engaged in other activities viewed as unnatural for Greek men. In Siculus's account, Sardanapalus's satrap of Media, Arbaces, saw him mingling with women in the palace and quickly revolted, assaulting Nineveh together with the Babylonian priest Belesys. After failing to urge his soldiers to defend the city, Sardanapalus locked himself in his palace chamber, with treasures and concubines, and lit up a pyre, burning down the entire capital city and ending the Assyrian Empire. It is clear from the narrative that Siculus's Sardanapalus is based not only on Ashurbanipal but also on Shamash shum ukin and Sinsharishkun. The Greek account of ancient Assyria transformed historical perception of the ancient empire and set the image of it in Western Europe for centuries. Since concrete evidence of Assyria and Babylonia was lacking, authors and artists during the Renaissance and Enlightenment based their interpretations of ancient Mesopotamia on classical Greco Roman writings. In late 17th century Italy, the composer Domenico Freschi wrote and performed the opera Sardanapalo, a comedic tragedy wherein Sardanapalus was portrayed as a woman like and sex eager king. In the opera, Sardanapalus after watching Nineveh crumble decides to light fire to his palace so that the Assyrian Empire did not fall without a show. In 1821, Lord Byron launched the historical tragedy play Sardanapalus, which pairs Sardanapalus with the legendary character Myrrah, often Sardanapalus's counterpart in later tales as well. Myrrah was in the story a female Greek slave and loyal supporter of Sardanapalus. In Byron's version, it was Myrrah who lit the palace on fire after Sardanapalus gave his last words, "Adieu, Assyria! I loved thee well!". Many operas, inspired by Byron, included similar storylines. It was typical to portray the fall of Nineveh and Assyria as a consequence of Assyria's supposed lack of moral values, combined with its ostentation and pomp. Even after archaeologists and historians began to uncover the true history of ancient Assyria in the 19th century, the perception rooted in Greco Roman tradition proved to be enduring. When the British archaeologist Austen Henry Layard found evidence of a major fire in the ruins of Nimrud (which he believed to be Nineveh) in 1845, his colleagues suggested that this was proof of the Sardanapalus legend. Even after discoveries made it clear that the Sardanapalus of legend was far from a perfect match of the Ashurbanipal of history, the legend was not forgotten. Instead, plays and films featuring Sardanapalus simply began to mix the legendary tale with historical details. Many plays began to incorporate Assyrian architectural details, such as lamassus. Two films based on the Sardanapalus legend have been produced in Italy; Giuseppe de Liguoro's Sardanapalo re dell'Assiria (1910) and Silvio Amadio's Le sette folgori di Assur (1962), both heavily influenced by Byron's play. Both follow Sardanapalus's relationship with Myrrah. In Amadio's film, the narrative is also inspired by Ashurbanipal's conflict with Shamash shum ukin, who appears in the film under the shortened name Shamash.

Қайта ашулар мен бағалаулар

Ашурбанипал салған Ниневидің Солтүстік сарайы 1853 жылдың желтоқсанында британдықтар қаржылаған ассириялық археолог Хормузд Рассам тарапынан қайта ашылды. Рассамның қазба жұмыстары ассириологияда ерекше эпизод болды, себебі оның күш-жігері француз археологы Виктор Плейспен қалысқан қызу бәсекелестікпен де ұсынылды; кімнің қайда қазба жасауы керек екендігі туралы келісімдерге қарамастан, Ашурбанипалдың сарайы Рассам түнде тапты, ол қазбашылардың тобын қараңғылықта Ниневи қазбасының француз бөлігінде қазуға жіберді. Сарайдағы қазба жұмыстары 1853–1854 жылдары жүргізілді. Басқа да көптеген жаңалықтардың ішінде Рассам Ашурбанипалдың арыстан аулауын бейнелейтін рельефтерді тапты, олар сарайдан алынып, Британ мұражайына жеткізілді және 1856 жылдың наурыз айында Англияға жетті. Ғылыми пікірталас пен бәсекелестік, сондай-ақ қаржыландыру мәселелеріне байланысты Ашурбанипалдың сарайынан табылған заттарды зерттеу және жариялау баяу жүргізілді, алғашқы егжей-тегжейлі талдаулар мен зерттеулер 1930 және 1940 жылдары ғана жарық көрді. Ашурбанипалдың билігі кезінде Ассирия әскерлері Таяу Шығыстың барлық аймақтарында жорық жүргізген соңғы рет болды. Сондықтан ол әдетте «Ассирияның соңғы ұлы патшасы» деп есептеледі. Ашурбанипалдың билігі кейде Жаңа Ассирия империясының гүлденген шағы деп саналады, бірақ көптеген ғалымдар оның орнына Эсархаддонның алдыңғы билігін осындай деп санайды. Ашурбанипалдың өлімінен кейін Ассирия империясының құлауына оның кінәлі екені туралы пікірлер қарама-қайшы. Encyclopaedia Iranica-дағы Ашурбанипал туралы жазбаның авторы Дж. А. Делоней, Ашурбанипал тұсындағы Жаңа Ассирия империясы «жақындап келе жатқан құлдырау мен ыдыраудың айқын белгілерін көрсеткенін» жазады, ал Дональд Джон Уайзман Encyclopaedia Britannica-дағы Ашурбанипал туралы мақаласында «Оның империясы оның өлімінен кейін екі онжылдық ішінде құлағаны үшін оның билігіне айып тағуға болмайды; бұл ішкі дағдарыстан гөрі сыртқы қысымның салдары болды» дейді. Жерар Калиан Ассирия империясының құлауына Ашурбанипалдың өзі емес, оның «қабілетсіз мұрагерлері» кінәлі деп санайды; алайда оның мұрагерлерінің құзырсыз билеушілер болғанына ешқандай дәлел жоқ. Империя құлаған Синшаришкун өзінің бұрынғылары сияқты әскери тактиканы қолдана білген билеуші еді. Эккарт Фрам Ассирияның құлауының тұқымы Ашурбанипалдың билігі кезінде себілгенін, әсіресе патша мен дәстүрлі элита арасындағы байланыс үзілгені және Ашурбанипалдың Вавилонды тонағаны арқасында болғанын айтады.

The North Palace of Nineveh, constructed by Ashurbanipal, was rediscovered by the British funded Assyrian archaeologist Hormuzd Rassam in December 1853. Rassam's excavations were a somewhat strange episode in Assyriology as his efforts were also marked by an intense rivalry with the French archaeologist Victor Place; despite agreements as to who should excavate where, Ashurbanipal's palace was found by Rassam during the night, when he sent out a team of excavators under the cover of darkness to dig in the French portion of the Nineveh excavation. Excavations were conducted in the palace in 1853–1854. Among other discoveries, Rassam recovered the reliefs making up the Lion Hunt of Ashurbanipal, which were taken from the palace and transported to the British Museum, reaching England in March 1856. Because of scholarly disagreements and rivalries, as well as issues of funding, studies and publications of the finds from Ashurbanipal's palace were produced slowly, with the first detailed analyses and studies not being published until the 1930s and 1940s. Ashurbanipal's reign was the last time when Assyrian armies campaigned all across the Middle East. He is consequently typically regarded to have been the "last great king of Assyria". Ashurbanipal's reign is sometimes considered the apogee of the Neo Assyrian Empire, though many scholars instead consider the preceding reign of Esarhaddon as such. Whether Ashurbanipal is to blame for the fall of the Assyrian Empire relatively quickly after his death is disputed. J. A. Delaunay, author of the Encyclopaedia Iranica entry on Ashurbanipal, writes that the Neo Assyrian Empire under Ashurbanipal had already begun "exhibiting clear symptoms of impending dislocation and fall", while Donald John Wiseman, in the Encyclopaedia Britannica article on Ashurbanipal, holds that "It is no indictment of his rule that his empire fell within two decades after his death; this was due to external pressures rather than to internal strife". Gérard Chaliand holds that the fall of the Assyrian Empire should be blamed on Ashurbanipal's "mediocre heirs" rather than Ashurbanipal himself; there is however no evidence that his heirs were incompetent rulers. Sinsharishkun, under whom the empire collapsed, was a militarily competent ruler, utilizing the same tactics as his predecessors. Eckart Frahm believes the seeds of Assyria's fall were sown in Ashurbanipal's reign, in particular through the disconnect between the king and the traditional elite and through Ashurbanipal's sack of Babylon.

Ашурбанипал халық мәдениетінде

Ашурбанипал қазіргі заманда жасалған көптеген өнер туындыларының тақырыбы болған. 1958 жылы сюрреалист суретші Леонора Каррингтон «Ашурбанипал Гарпияларды жуынуы» атты картинасын жазды, ол Израиль мұражайындағы Ашурбанипалдың адам беттері бар, қарышқайларға ұқсайтын жандардың басына ақ зат құйып тұрған тұсын бейнелейді. 1988 жылы мүсінші Фред Пархад «Ашурбанипал» деп аталатын патшаның мүсінін жасап, оны Сан-Франциско қалалық әкімшілігінің жанындағы көшеге орнатты. Мүсіннің құны 100 000 долларға бағаланып, ол «Ашурбанипалдың алғашқы ірі қола мүсіні» деп сипатталды. Бұл мүсін 1988 жылдың 29 мамырында Ассирия халқының Сан-Франциско қаласына жасаған сыйы ретінде табыс етілді. Фред Пархадтың ассириялық тегі болғандықтан, мүсін ассириялықтарға арналған. Кейбір жергілікті ассириялықтар мүсіннің Ашурбанипалға қарағанда, ежелгі Месопотамияның батыры Гилгамешке көбірек ұқсайтыны туралы алаңдаушылық білдірді. Пархад мүсіннің Ашурбанипалды бейнелейтінін қорғап, бірақ кейбір көркемдік еркіндіктер қолданғанын түсіндірді. Ашурбанипал сонымен қатар түрлі бұқаралық ақпарат құралдарында және мәдениетте жиі пайда болды. Роберт Ховард «Ашурбанипалдың оты» атты әңгімені жазды, ол алғаш рет 1936 жылдың желтоқсан айында «Таңғажайып әңгімелер» журналында жарияланды, онда ежелгі патшаға тиесілі, гректер Сарданапал деп, ал семиттік халықтар Ашурбанипал деп атаған «күрсінген зергерлік» туралы айтылады. They Might Be Giants тобының 2007 жылғы «Мезопотамиялықтар» әнінде Ашурбанипалдың аты Саргон, Хаммураби және Гилгамешпен бірге аталады. Ашурбанипал Civilization V ойынында Ассириялықтардың билеушісі ретінде пайдаланылды.

Ашурбанипал 2018 жылы оның билігінен шыққан рельефтер Британ мұражайында «Мен – Ашурбанипалмын» (8 қараша 2018 – 21 ақпан 2019) көрмесінде қойылғанда тағы да әлемдік назарға ілігіп, атақтылығы арта түсті. Көрме жақсы қабылдады, әсіресе Ашурбанипалдың рельефтерінің қаншасы оның өмірінде боялғанын көрсету үшін жарықтарды қолдану сияқты жаңа технологияларды пайдаланғаны және коллекцияның колониалдық тарихын мойындағаны үшін. Дегенмен, көрмеге байланысты айтарлықтай даулар туды, себебі оны 20 ғасырдың басынан бері Таяу Шығыста мұнаймен айналысып келе жатқан BP мұнай және газ компаниясы демеулік еткен. 2018 жылдың қарашасында көрменің ашылуы наразылықтармен қарсы алынды, наразылар BP-нің Ирактың табиғи ресурстарын пайдалануына қатысты ұрандар айқайлады және мұнаймен ластанған шампан ішемін деп көрсетті.