Кіріспе

Испан ғалымы Марселино Менендес и Пелайо (maɾθeˈlino meˈnendeθ i peˈlaʝo; 3 қараша 1856 – 19 мамыр 1912) – испан ғалымы, тарихшы және әдеби сыншы. Оның басты қызығушылығы идеялар тарихы және испан филологиясы болғанмен, ол поэзия, аударма және философия салаларын да дамытты. Ол бес рет әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер болды.

Өмірбаян

Ол Сантандерде дүниеге келді, онда ол өте дарынды бала екенін көрсетті. Оның ағасы естеліктерінде, он екі жасында Вергилийді сөздіксіз аударғанын және Оливер Голдсмиттің "Англия тарихы" еңбегін оқығанын айтқан. 15 жасында Барселона университетінде (1871–1872) Мануэль Мила и Фонтанальспен әдебиет оқыды, сосын Мадрид университетіне түсті. Оның академиялық жетістіктері бұрынғысыздай болды; Кортес арнайы заң қабылдап, оған 22 жасында профессор болуға рұқсат берді. Үш жылдан кейін, 1880 жылы, ол Испан корольдік академиясының мүшесі болып сайланды, бірақ ол бұған дейін бүкіл Испанияда танымал болған. Оның алғашқы томы, «Эстудиос критикос собре эскритореc монтаньесес» (1876) алғашқыда көп назар аудармады. Содан кейін ол «Орасио эн Эспанья» (1877) ғылыми зерттеуін жариялады, онда Хорацийдің испан әдебиетіндегі аудармаларын талдады, алғы сөзін көрнекті сыншы Хуан Валера жазды. Ол «Сьенсия Эспаньола» (1878) еңбегі арқылы танымал болды, бұл Испанияда ғылыми дәстүрдің бар екенін дәлелдейтін очерктер жинағы. Бұл жұмыстың ортодоксалдығы «История де лос гетеродоксос эспаньолес» (1880–1886) еңбегінде одан да айқын байқалады, ал автор Ultramontane партиясының жақтаушысы ретінде құрметке ие болды. Католик энциклопедиясы (1908–10) оның еңбегін былай сипаттады: «Оның жазбаларының әрбір беті күшті салауаттылықтың, айқын түсініктің және керемет әрі үздірілмейтін білімнің байлығын ашады. Ол өзінің барлық еңбегін Құдайды даңқтауға және Исаның есімін биіктеткенге арнағанын айтқан». Оның Кальдерон туралы лекциялары (1881) оның әдеби сыншы ретінде беделін нығайтты. Испан әдебиетінің тарихшысы ретіндегі жұмысы «История де лас идеас эстетикас эн Эспанья» («Испаниядағы эстетикалық идеялар тарихы») (1883–1891) еңбегінде жалғасты. Бұл бес томдық еңбекте ол испан мәдени дәстүрінің әр түрлі кезеңдеріндегі әдебиеттік және көркемдік эстетика туралы қолданыстағы библиографияны зерттейді, қорытындылайды және қайта қарастырады. Ол Лопе де Веганың (1890–1902) 13 томдық шығармаларын жариялауға кірісті. Тағы бір маңызды еңбегі – «Антология де Поэтес Лирикос Кастильянос» (1890–1908), бұл ортағасырлық поэзияға арналған 13 томдық жинақ (соңғысы Хуан Боскан Алмогаверге арналған). Ол сонымен қатар көп уақытын «Орихенес де ла Новела» («Романның шығу тегі») еңбегіне арнады, үш томдық жинақ 1905, 1907 және 1910 жылдары жарық көрді, төртінші томы автордың өлімінен кейін жарық көрді, онда ол 16 ғасырда Ла Селестинаның тудырған еліктемелерін зерттеді. Сонымен қатар, ол «Антология де Поэтес Испаноамериканос» (1893–1895) 4 томдық жинағын жариялады, ол 1911 жылы қайта басылған кезде атағандай, іс жүзінде «Испаноамерикалық поэзия тарихы» болды. Оның кейбір пікірлері, әсіресе испан дәстүрін қорғауға байланысты пікірлері қазір қабылданбаса да, оның испан әдебиетін зерттеулері (Ортағасыр, Ренессанс және Алтын ғасыр) әлі де құнды. Ол Сантандерде қайтыс болды. Ол Сантандер соборында жерленген, оның ескерткіші әлі де көрінеді.

Шәкірттер

Оның көптеген шәкірттерінің ішінде мыналарды атауға болады: Людвиг Пфандль, неміс испан тілінің маманы және көптеген маңызды испандық тарихи тұлғалардың өмірбаянын жазған автор; Рамон Менендес Пидал, испан филологиясын ғылыми дисциплина ретінде қалыптастырған негіз салушы; Адольфо Бонилья и Сан Мартин, Мигель де Сервантестің «Obras completas» жинағының редакторы, сондай-ақ басқа да еңбектердің авторы; және Хосе Мария Санчес Муниаин, Мадридтің Universidad Complutense университетіндегі эстетика кафедрасының меңгерушісі, ол Менендес Пелайоның «Antología general» жинағын құрастырды.

Маңызды еңбектердің тұжырымы

La ciencia española (1876) – Испанияда ғылыми дәстүрдің бар екендігі туралы тұжырым. Horacio en España (1877) – Горацийдің испан әдебиетіндегі аудармаларын, Горацийдің классикалық қағидаларына сәйкес талдау. Оның Historia de los heterodoxos españoles (1880–1882) еңбегі бүгінде, әсіресе Испанияның христиандық дәстүрлерін зерттеуде, ерекше танымал және құнды. Орта ғасырдан бастап 19 ғасырдың соңына дейінгі кезеңде, ол испан католик дәстүрімен қуғынға ұшыраған барлық ойшылдар мен жазушылардың еңбектерін, католицизмнің тұрғысынан қарастырып, талдайды. Екінші басылымында ол кейбір көзқарастарын түзетті, бірақ, мысалы, Краусистер мен гегелиандарға, әсіресе Эмилио Кастеларға қарсы әзіл-сықақтары мен иронияларын түзетпеді. Historia de las ideas estéticas en España (1883–1891) – бес томдық, өте заманауи еңбек. Ол испан мәдени дәстүрінің әртүрлі кезеңдеріндегі әдеби эстетика мен өнер туралы бар еңбектерді зерттеп, қорытындылап, жаңаша түсіндіреді. Менендес Пелайо өмірінің соңына дейін жұмыс істеген үш ірі жобаны қолға алды. Бірі – 13 томдық Obras de Lope de Vega (1890–1902) басылымы; екіншісі – Antología de poetas líricos castellanos (1890–1908), соңғы томы Хуан Босканға арналған, ал қалған 13 томы ортағасырлық поэзияға арналған. Атауына қарамастан, ол эпикалық және дидактикалық поэзияны да қамтиды, Antología орнына 1911 жылы қайта басылған Historia de la poesía castellana en la Edad Media деп өзгертілді. Үшінші еңбегі – 1905, 1907 және 1910 жылдары жарық көрген үш томдық Orígenes de la novela зерттеуі, ал төртінші томы – авторының қайтыс болғаннан кейін жарық көрді, онда ол 16 ғасырда La Celestina туындауына себеп болған үлгілерді талдады. Ол бір уақытта төрт томдық Antología de poetas hispanoamericanos (1893–1895) еңбегін де жариялады, ол шын мәнінде 1911 жылы қайта басылғанда Historia de la poesía hispanoamerica деп аталды. Ол бұл басылымда Перуге қатысты пікірлерін, Маркиз де Монтеалегре де Аулестиямен байланысқа келгеннен кейін түзетті. 1911 жылғы басылым – бүкіл испан-американдық поэзияны зерттейтін еңбек, ол бұрынғы колонияларды ескі және құлдырап бара жатқан түбектің құрметімен мақтауға қызмет етті. Ол өзінің Estudios de crítica literaria (1892–1908) бес томдық еңбегін және Ensayos de crítica filosófica (1892) еңбегінің бір бөлігін, Мадрид Ұлттық кітапханасының директоры ретінде, параллель түрде қайта басып шығарды.

Аудармадағы шығармалары

Испан гетеродоксінің тарихы, Бірінші кітап, Еладия Гомес Постилл аудармасы; Сент-Остин баспасы, Лондон, 2009; .