Кіріспе

Полинезия аралдарындағы Тонга аралынан шыққан музыка – Тонга музыкасы деп аталады. Қазіргі Тонга музыкасы көбінесе уақыттың сынағынан өткен дәстүрлі музыка санатына жатады, немесе діни және әлемдік музыканың екі қарсы жанрының біріне жатады. Тонга музыкасы өте эмоционалды және біршама заманауи болуы мүмкін, құрамында заманауи мыс аспаптар бар, ал керісінше, дәстүрлі және тек барабандар мен дауыстардан тұруы да мүмкін. Осылайша, Тонга музыкасы, өте шағын аралда орналасқан болса да, өте алуан түрлі, мұнда әртүрлі мәдениеттер мен стильдер араласпай, бірге өмір сүреді.

Колониялық тарих

1616 жылы Тонғаға еуропалық зерттеушілер шапқындады. 1770 жылдары капитан Кук және 19 ғасырда Уильям Маринер сияқты алғашқы шапқындар ән салу мен барабан тартумен бірге болатын дәстүрлі билерді сипаттады. Алғашқы дін таратушылар, ағылшын методистері 1822 жылы келді. 1830 жылға қарай, халықтың көп бөлігі номиналды түрде христиан дінін қабылдады. Содан кейін Батыс шіркеу музыкасы және Батыс классикалық және эстрадалық музыкасы таза тонга музыкасымен араласып, қазіргі Тонганың әртүрлі музыкасына әкелді. Қазір Тонганың барлық аймақтарында гитараның танымал стилі қолданылады.

Дәстүрлі музыканың сақталуы

Дәстүрлі музыка (қаншалықты адал сақталғанын болжауға ғана болады) патшалық және ақсүйектердің тойлары мен жерлеу рәсімдерінде орындалатын музыкалық шығармаларда, сондай-ақ дәстүрлі кешірім сұрау рәсімінде айтылатын ән арқылы сақталады – lou ifi. "Тонга радиосы" әр күні эфирді Вехаланың жазбасымен бастайды, ол ноздри флейтасының шебер виртуозы. Ал мұрын флейтасы көбінесе естілмейді. Заманауи жастар гитараны артық көреді. Кейбір ежелгі билер әлі де орындалады, мысалы, ula, otuhaka және meetuupaki. Lali немесе тілікті гонг әлі де қолданылады – шіркеу қоңырауын алуға шамасы келмейтін қауымдар үшін оның орнына. 19 ғасырдың соңында миссионерлер Англия мен Австралияда танымал болған ән-күйлерді әкелді, батыстық мелодияны сақтап, мәтінін тонга тіліне аударды. Бұл ән-күйлер әлі де ең ірі методист шіркеуінде, Тонганың еркін веслиан шіркеуінде орындалады. Басқа христиан діндері өздерінің музыкалық дәстүрлерін енгізді. Тонгадағы Рим-католик шіркеуі, азыншылық болғамен, дәстүрлі тонга мәдениетіне құрметпен қарауымен ерекшеленеді. Дегенмен, олардың шіркеу музыкасы батыстық католик үлгісін ұстанады. Кіші шіркеулерде және азшылық методист секталарында әнұрандар сүйемелдеусіз орындалады, бұл хива усу деп аталады. Күшті әнші алғашқы ноталарды жеке орындайды (бұл тәжірибе hua немесе ашылу деп аталады), содан кейін қауымның қалғаны қосылады. Шіркеу хорлары танымал, жиі жаттығулар өтеді және көптеген қауымдар барлық әнұрандарды үйлесімді түрде орындайды. Еркін веслиан шіркеулерінде хорлармен қатар, мыс оркестрлер де бар. Бұл дәстүрдің түбі солтүстік Англияда, методизмнің күшті орталығында болуы мүмкін, онда мыс оркестрлеріне қатысу танымал ойын-сауық болып саналады. Кейбір саяхатшылар оркестрдің шулы орындауы хор әндерінің нәзік үйлесімін басып тастағанына өкінеді, бірақ тонгалықтар өз оркестрлерінің өлшемі мен сұлулығымен мақтанады, сондай-ақ өз шіркеулерінің өлшемі мен сұлулығымен де. Кіші шіркеулерде оркестрлер жоқ, бірақ оларға ұмтылады. Барлық методист шіркеулерінде үлкен шіркеулерде хордың көрмесі (po hiva) мерзімімен өтеді, онда барлық көршілес қауымдар шақырылады. Хорлар өздерінің шеберлігін көрсету үшін бәсекелестерінің алдында жаттығуға көп күш жұмсайды. Бұл фестивальдерде Гандельдің "Халлилуйя хоры" жиі орындалады, ол хор өнерінің ең жоғары жетістігі деп есептеледі. Ән айту жерлеуге дейінгі қаралы жиында кеңінен таралған. Туыстар марқұмның жанында отырады, ал аза тұрғандар соңғы сәлемдерін айтуға және қайтыс болғанның отбасына көмек көрсетуге келеді. Шіркеу хоры (отбасының қауымынан) күндіз-түні ән айтып, фондық музыканы қамтамасыз етеді.

Дүниежүзілік музыка

Дүниежүзілік музыка шет ел стилдерінен әсер алған, жартылай дәстүрліден агрессивті "поп" стильдеріне дейін алуан түрлі нұсқаларда жасалады. Көбінесе қолданылатын аспаптар – дауыс, гитара, ал кейде шіркеутің мыс құбырлы оркестрінің музыканттары да болады. Хива какала (ароматты әндер, яғни махаббат өлеңдері) жартылай дәстүрлі стильдің маңызды бөлігі. Бүгінде де танымал көптеген әндер 1950 жылдары патшайым Салоте жазған, және олар тауʻолунга билері үшін сүйікті мелодиялар болып табылады. Бұл стильдің тағы бір маңызды бөлігі – басшылар мен патшалық отбасыға арналған мақтау әндері, олар ресмирақ стильде орындалады. Бұл әндер Тонганың ұлттық биі – маʻулуʻулу немесе лакалака сияқты билерге өте қолайлы. Батыс елдеріндегі кештер мен клубтарда орындалатын хулохула биі әлі де сирек кездеседі. Бұл ауылдық өмірдің ерекшелігі емес, оны тек Нукуалофа сияқты қалаларда ғана кездестіруге болады. Көптеген ауылдық музыканттар өздерінің дағдыларын тек шіркеуде немесе конисетиде көрсетеді. Конисети, яғни концерт – би мен әннің көрсетілімі, көбінесе спорт командасы немесе жергілікті қауым сияқты лайықты мақсат үшін ақша жинау мақсатында өткізіледі. Көбінесе әншілер, гитарашылар және мүмкін шіркеутің мыс құбырлы оркестрі музыканттар құрамына кіреді. Музыка мелодиялы және минорлық тонда болады, бишілерге қосымша фон ретінде қызмет етеді. Кейде ауыл тұрғындары конисетиді айлар бойы жаттығып, содан кейін көрші ауылдарға, тіпті аралдарға гастрольдік сапарға шығады. Кірістің көлемі көрсетілім сапасына байланысты, сондықтан жақсы өнер көрсетуге үлкен ынта бар. Кейде конисети тек бір рет, арнайы жағдай үшін орындалады. Тонга қалалары мен ауылдарында көбінесе музыка естіледі, бірақ көбінесе ол Тонга радиосынан таратылады. Тонга радиосы – мемлекеттік радиостанция, ол таңертең ерте басталып, кешке дейін хабар таратады. Оны тіпті ең шалғайдағы аралдардағы кішкентай ауылдарда да естілуі мүмкін, ол әр жерде кездесетін тепистерден немесе радио/кассета плеерлерден (көбінесе батареямен жұмыс істейді) естіледі. 1980 жылы бір батыстық саяхатшы: "Тонга радиосынан қашып құтылу мүмкін емес", - деп шағымданған екен. Тонга радиосы жергілікті тонгалық музыкалық топтардың, фиджилік және самоандық топтардың, гавайи музыкасының және т.б. музыкасын ойнайды. Сондай-ақ, ол шіркеу қызметтерін және хор сайыстарын хабарлайды, сондықтан танымал музыкамен қатар шіркеу музыкасын да таратады. Тонгалық топтар көбінесе күшті вокалмен, жеке немесе хормен, сонымен қатар минорлық гармониялармен және гитаралық сүйемелдеумен ерекшеленеді. Батыстың жаңа естіген құлағына ол американдық кантри музыкасын еске түсіреді. Батыстық поп музыкасы жас тыңдаушылар арасында да танымал, бірақ қарттар мен шіркеулер оны мақұлдамайды. Оны CD немесе кассета түрінде сатып алуға, DVD немесе видеокассетада көруге, қысқа толқынды радиода тыңдауға, кинотеатрларда көруге немесе астанасы Нукуалофадан хабар тарататын бір ғана телеарнадан көруге болады. Алайда, үкіметтік цензура импортталатын немесе ойнатылатын материалды айтарлықтай шектейді. Жергілікті әдет-ғұрыптар да әсер етеді. Араларында туысқандық байланысы бар ер және әйел адамдардың алдында жыныстық тақырыптарды талқылауға тыйым салынған. Бұл тек батыстық түсінік бойынша аға-інілер мен апа-сіңлілерге ғана емес, сонымен қатар туысқандарға да қатысты. Сондықтан жыныстық мазмұнды жария орындарда, ер және әйел адамдардың қатысуымен айтуға рұхсат етілмейді. Қазіргі тонгалық поп музыкасы Тонгадан тысқары жерлерге де тарады, бірақ тек АҚШ, Австралия және Жаңа Зеландиядағы тонгалық диаспорасына ғана. Ешбір тонгалық әртіс хит-парадқа енген жоқ. Алайда, 1980 жылдардың ортасындағы R&B/поп тобы Jets американдық хит-парадтарда бірнеше хитке ие болды. Миннеаполистегі топ сегіз бауырдан және әпкеден тұрады, олардың анасы мен әкесі Тонгадан АҚШ-қа көшіп келген.