Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Полинезия аралдарындағы Тонга аралынан шыққан музыка – Тонга музыкасы деп аталады. Қазіргі Тонга музыкасы көбінесе уақыттың сынағынан өткен дәстүрлі музыка санатына жатады, немесе діни және әлемдік музыканың екі қарсы жанрының біріне жатады. Тонга музыкасы өте эмоционалды және біршама заманауи болуы мүмкін, құрамында заманауи мыс аспаптар бар, ал керісінше, дәстүрлі және тек барабандар мен дауыстардан тұруы да мүмкін. Осылайша, Тонга музыкасы, өте шағын аралда орналасқан болса да, өте алуан түрлі, мұнда әртүрлі мәдениеттер мен стильдер араласпай, бірге өмір сүреді.
Music derived from the island Tonga in the islands of Polynesia
Music of Tonga refers to music derived from the island Tonga in the islands of Polynesia. Music of Tonga today generally falls under the category of traditional music that has withstood the test of time, or into one of the two opposing genres of religious and secular music. Tongan music can be either very emotional and somewhat modern with instrumental makeup including modern brass instruments, or conversely can be more traditional and consist of only drums and voices. In this way, Tongan music is very diverse despite the fact that it is contained to a fairly small island, which means that the different cultures and styles co exist on the small land mass together without blending.
Колониялық тарих
1616 жылы Тонғаға еуропалық зерттеушілер шапқындады. 1770 жылдары капитан Кук және 19 ғасырда Уильям Маринер сияқты алғашқы шапқындар ән салу мен барабан тартумен бірге болатын дәстүрлі билерді сипаттады. Алғашқы дін таратушылар, ағылшын методистері 1822 жылы келді. 1830 жылға қарай, халықтың көп бөлігі номиналды түрде христиан дінін қабылдады. Содан кейін Батыс шіркеу музыкасы және Батыс классикалық және эстрадалық музыкасы таза тонга музыкасымен араласып, қазіргі Тонганың әртүрлі музыкасына әкелді. Қазір Тонганың барлық аймақтарында гитараның танымал стилі қолданылады.
Tonga was invaded by European explorers in 1616. Early invaders, such as Captain Cook in the 1770s, and William Mariner in the 19th century, describe traditional dance performances featuring singing and drumming. The first proselytizing religious zealots, English Methodists, arrived in 1822. By 1830, most of the population were nominally Christian. Western church music and Western classical and popular music would then start to mingle with the pure Tongan music, resulting in the often hybrid music of contemporary Tonga. Now popular guitar styles are used throughout Tonga too.
Дәстүрлі музыканың сақталуы
Дәстүрлі музыка (қаншалықты адал сақталғанын болжауға ғана болады) патшалық және ақсүйектердің тойлары мен жерлеу рәсімдерінде орындалатын музыкалық шығармаларда, сондай-ақ дәстүрлі кешірім сұрау рәсімінде айтылатын ән арқылы сақталады – lou ifi. "Тонга радиосы" әр күні эфирді Вехаланың жазбасымен бастайды, ол ноздри флейтасының шебер виртуозы. Ал мұрын флейтасы көбінесе естілмейді. Заманауи жастар гитараны артық көреді. Кейбір ежелгі билер әлі де орындалады, мысалы, ula, otuhaka және meetuupaki. Lali немесе тілікті гонг әлі де қолданылады – шіркеу қоңырауын алуға шамасы келмейтін қауымдар үшін оның орнына. 19 ғасырдың соңында миссионерлер Англия мен Австралияда танымал болған ән-күйлерді әкелді, батыстық мелодияны сақтап, мәтінін тонга тіліне аударды. Бұл ән-күйлер әлі де ең ірі методист шіркеуінде, Тонганың еркін веслиан шіркеуінде орындалады. Басқа христиан діндері өздерінің музыкалық дәстүрлерін енгізді. Тонгадағы Рим-католик шіркеуі, азыншылық болғамен, дәстүрлі тонга мәдениетіне құрметпен қарауымен ерекшеленеді. Дегенмен, олардың шіркеу музыкасы батыстық католик үлгісін ұстанады. Кіші шіркеулерде және азшылық методист секталарында әнұрандар сүйемелдеусіз орындалады, бұл хива усу деп аталады. Күшті әнші алғашқы ноталарды жеке орындайды (бұл тәжірибе hua немесе ашылу деп аталады), содан кейін қауымның қалғаны қосылады. Шіркеу хорлары танымал, жиі жаттығулар өтеді және көптеген қауымдар барлық әнұрандарды үйлесімді түрде орындайды. Еркін веслиан шіркеулерінде хорлармен қатар, мыс оркестрлер де бар. Бұл дәстүрдің түбі солтүстік Англияда, методизмнің күшті орталығында болуы мүмкін, онда мыс оркестрлеріне қатысу танымал ойын-сауық болып саналады. Кейбір саяхатшылар оркестрдің шулы орындауы хор әндерінің нәзік үйлесімін басып тастағанына өкінеді, бірақ тонгалықтар өз оркестрлерінің өлшемі мен сұлулығымен мақтанады, сондай-ақ өз шіркеулерінің өлшемі мен сұлулығымен де. Кіші шіркеулерде оркестрлер жоқ, бірақ оларға ұмтылады. Барлық методист шіркеулерінде үлкен шіркеулерде хордың көрмесі (po hiva) мерзімімен өтеді, онда барлық көршілес қауымдар шақырылады. Хорлар өздерінің шеберлігін көрсету үшін бәсекелестерінің алдында жаттығуға көп күш жұмсайды. Бұл фестивальдерде Гандельдің "Халлилуйя хоры" жиі орындалады, ол хор өнерінің ең жоғары жетістігі деп есептеледі. Ән айту жерлеуге дейінгі қаралы жиында кеңінен таралған. Туыстар марқұмның жанында отырады, ал аза тұрғандар соңғы сәлемдерін айтуға және қайтыс болғанның отбасына көмек көрсетуге келеді. Шіркеу хоры (отбасының қауымынан) күндіз-түні ән айтып, фондық музыканы қамтамасыз етеді.
Traditional music is preserved (though how faithfully we can only guess) in the set pieces performed at royal and noble weddings and funerals, and in the song sung during the traditional ceremony of apology, the lou ifi. Radio Tonga begins each day's broadcast with a recording from Veehala, a nobleman and celebrated virtuoso of the nose flute. The nose flute is otherwise rarely heard. Contemporary youth prefers the guitar. Some ancient dances are still performed, such as ula, otuhaka and meetuupaki. The lali or slit gong, is still in use—as a substitute for a church bell by congregations that cannot afford a bell. In the late 19th century, missionaries introduced hymns popular in England and Australia at the time, keeping the Western tunes and translating the lyrics into Tongan. These hymns are still sung in the largest Methodist church, the Free Wesleyan Church of Tonga. Other Christian denominations have introduced their own musical traditions. The Roman Catholic church in Tonga, while a minority church, has been notable for its accepting attitude towards traditional Tongan culture. Their church music, however, follows Western Catholic models. In the smaller churches and the minority Methodist sects, hymn singing is unaccompanied, hiva usu. A strong singer will sing the first notes alone (a practice called hua or opening) and the rest of the congregation will then join. Church choirs are popular, practice is frequent, and most congregations sing all hymns in harmony. Free Wesleyan Churches feature not only choirs, but brass bands. It is possible that this tradition comes from northern England, a strongly Methodist area, where participating in brass bands is a popular amusement. Visitors may regret that the blaring bands drown out the delicate harmonies of the hymns, but Tongans glory in the size and splendor of their bands as they do the size and splendor of their churches. Smaller churches have no bands, but aspire to them. All the Methodist churches have occasional choir exhibitions (po hiva), held in the larger churches, to which all the neighboring congregations are invited. Choirs practice assiduously to show off their prowess before their rivals. Handel's Hallelujah Chorus is frequently sung at these festivals, being esteemed as the epitome of choir display. Hymn singing is greatly practiced at the wakes before funerals. Relatives sit with the body, while mourners come to make their last greetings to the departed and to bring gifts to the bereaved. The church choir (from the family's own congregation) sits in the background, singing hymns through the day and night.
Дүниежүзілік музыка
Дүниежүзілік музыка шет ел стилдерінен әсер алған, жартылай дәстүрліден агрессивті "поп" стильдеріне дейін алуан түрлі нұсқаларда жасалады. Көбінесе қолданылатын аспаптар – дауыс, гитара, ал кейде шіркеутің мыс құбырлы оркестрінің музыканттары да болады. Хива какала (ароматты әндер, яғни махаббат өлеңдері) жартылай дәстүрлі стильдің маңызды бөлігі. Бүгінде де танымал көптеген әндер 1950 жылдары патшайым Салоте жазған, және олар тауʻолунга билері үшін сүйікті мелодиялар болып табылады. Бұл стильдің тағы бір маңызды бөлігі – басшылар мен патшалық отбасыға арналған мақтау әндері, олар ресмирақ стильде орындалады. Бұл әндер Тонганың ұлттық биі – маʻулуʻулу немесе лакалака сияқты билерге өте қолайлы. Батыс елдеріндегі кештер мен клубтарда орындалатын хулохула биі әлі де сирек кездеседі. Бұл ауылдық өмірдің ерекшелігі емес, оны тек Нукуалофа сияқты қалаларда ғана кездестіруге болады. Көптеген ауылдық музыканттар өздерінің дағдыларын тек шіркеуде немесе конисетиде көрсетеді. Конисети, яғни концерт – би мен әннің көрсетілімі, көбінесе спорт командасы немесе жергілікті қауым сияқты лайықты мақсат үшін ақша жинау мақсатында өткізіледі. Көбінесе әншілер, гитарашылар және мүмкін шіркеутің мыс құбырлы оркестрі музыканттар құрамына кіреді. Музыка мелодиялы және минорлық тонда болады, бишілерге қосымша фон ретінде қызмет етеді. Кейде ауыл тұрғындары конисетиді айлар бойы жаттығып, содан кейін көрші ауылдарға, тіпті аралдарға гастрольдік сапарға шығады. Кірістің көлемі көрсетілім сапасына байланысты, сондықтан жақсы өнер көрсетуге үлкен ынта бар. Кейде конисети тек бір рет, арнайы жағдай үшін орындалады. Тонга қалалары мен ауылдарында көбінесе музыка естіледі, бірақ көбінесе ол Тонга радиосынан таратылады. Тонга радиосы – мемлекеттік радиостанция, ол таңертең ерте басталып, кешке дейін хабар таратады. Оны тіпті ең шалғайдағы аралдардағы кішкентай ауылдарда да естілуі мүмкін, ол әр жерде кездесетін тепистерден немесе радио/кассета плеерлерден (көбінесе батареямен жұмыс істейді) естіледі. 1980 жылы бір батыстық саяхатшы: "Тонга радиосынан қашып құтылу мүмкін емес", - деп шағымданған екен. Тонга радиосы жергілікті тонгалық музыкалық топтардың, фиджилік және самоандық топтардың, гавайи музыкасының және т.б. музыкасын ойнайды. Сондай-ақ, ол шіркеу қызметтерін және хор сайыстарын хабарлайды, сондықтан танымал музыкамен қатар шіркеу музыкасын да таратады. Тонгалық топтар көбінесе күшті вокалмен, жеке немесе хормен, сонымен қатар минорлық гармониялармен және гитаралық сүйемелдеумен ерекшеленеді. Батыстың жаңа естіген құлағына ол американдық кантри музыкасын еске түсіреді. Батыстық поп музыкасы жас тыңдаушылар арасында да танымал, бірақ қарттар мен шіркеулер оны мақұлдамайды. Оны CD немесе кассета түрінде сатып алуға, DVD немесе видеокассетада көруге, қысқа толқынды радиода тыңдауға, кинотеатрларда көруге немесе астанасы Нукуалофадан хабар тарататын бір ғана телеарнадан көруге болады. Алайда, үкіметтік цензура импортталатын немесе ойнатылатын материалды айтарлықтай шектейді. Жергілікті әдет-ғұрыптар да әсер етеді. Араларында туысқандық байланысы бар ер және әйел адамдардың алдында жыныстық тақырыптарды талқылауға тыйым салынған. Бұл тек батыстық түсінік бойынша аға-інілер мен апа-сіңлілерге ғана емес, сонымен қатар туысқандарға да қатысты. Сондықтан жыныстық мазмұнды жария орындарда, ер және әйел адамдардың қатысуымен айтуға рұхсат етілмейді. Қазіргі тонгалық поп музыкасы Тонгадан тысқары жерлерге де тарады, бірақ тек АҚШ, Австралия және Жаңа Зеландиядағы тонгалық диаспорасына ғана. Ешбір тонгалық әртіс хит-парадқа енген жоқ. Алайда, 1980 жылдардың ортасындағы R&B/поп тобы Jets американдық хит-парадтарда бірнеше хитке ие болды. Миннеаполистегі топ сегіз бауырдан және әпкеден тұрады, олардың анасы мен әкесі Тонгадан АҚШ-қа көшіп келген.
Secular music is composed in a gamut of styles, ranging from the semi traditional to the aggressively "pop" influenced by overseas styles. The usual instruments are voice, guitar, and sometimes the players from the church brass band. Hiva kakala (fragrant songs, meaning love poems) are an important part of the semi traditional group. Many of the ones still popular nowadays were made by queen Sālote in the 1950s and are the favourite tunes for the tauʻolunga dances. Another important part in this group are the more formal songs, slanted towards odes to the chiefs and the royal family. They are the ideal choice for dances like the māʻuluʻulu or the lakalaka, Tonga's national dance form. Mixed dancing, or hulohula as practiced at parties and clubs in the Western world, is still comparatively rare. It is not a feature of village life, and can be found only in the cities, such as Nukuʻalofa. Most village musicians display their talents only in church, or at the koniseti. The koniseti or concert is a display of dance and song, usually done as a fundraiser for some worthy cause, such as a sports team or a local congregation. The musicians consist usually of singers, guitar players, and possibly a church brass band. The music is melodic and minor key; it serves as background to the dancers. Sometimes villagers will rehearse a koniseti for months and then tour neighboring villages or even islands. The size of the receipts is commensurate with the quality of the show, and there is great incentive to excel. At other times the koniseti may be performed only once, for a special occasion. Music is often heard in Tongan towns and villages, but it is usually music from Radio Tonga. Radio Tonga is a state run radio station; it starts broadcasting early in the morning and ends late at night. It can be heard even in the smallest villages on the remotest islands, blasting from the omnipresent tepis or combination radio/tape cassette players (usually battery powered). One weary Western visitor was heard to complain, in 1980, "You can't get away from Radio Tonga". Radio Tonga plays music from local Tongan musical groups, Fijian and Samoan bands, Hawaiʻian music, etc. It also broadcasts church services and choir competitions, so it disseminates church music as well as popular music. The Tongan groups usually feature strong vocals, solo or choral, haunting minor key harmonies, and guitar backup. To the unsophisticated Western ear, it savors of American country music. Western pop is also popular among a younger audience, though disapproved by elders and churches. It can bought as CD or tape, seen on DVD or videotape, picked up on short wave radio, viewed in movie theatres, or even watched on the one TV station, broadcasting from the capital city of Nukualofa. However, government censors significantly limit what can be imported, or played. Local custom also plays a part. It is forbidden to mention sexual topics in front of men and women who have a brother sister relationship. This applies not only to brothers and sisters by Western reckoning, but also to cousins. Hence sexual references are taboo in most public situations where both men and women are present. Contemporary Tongan pop music has reached outside Tonga, but only to the Tongan diaspora in the United States, Australia, and New Zealand. No Tongan artists have achieved a cross over hit. However, the Jets, an R&B/pop octet of the mid 1980s, had a string of hits on the American charts The Minneapolis based act consists of eight brothers and sisters whose mother and father had emigrated to the U. S. from Tonga.