Кіріспе

Уильям Лоусон: Уильям Лоусон (2 маусым 1774 – 16 маусым 1850) – Англияда туған, Австралия зерттеушісі және саясаткер. 1800 жылы ол Ұлыбританиядан Жаңа Оңтүстік Уэльстің Сидней қаласына көшіп келді. Грегори Блэксленд пен Уильям Вентвортпен бірге ол британдық отарлаушылардың Көк тауларды алғаш рет сәтті басып өтуіне үлес қосты.

Ерте өмір

Лоусон Англияның Финчли қаласында Джон Лоусон мен оның екінші әйелі Ханна Саммерстің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі табысты саудагерлік кәсіпке ие болды және Шотландияның Эдинбург қаласындағы Пентленд төбелеріндегі Кэрнмюир үйінің шотландтық Лоусон әулетінің ұрпағы еді. Лоусон Лондонда білім алып, жер өлшеуші мамандығын меңгерді. Ол Британ армиясына қосылуға шешім қабылдады және 1799 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусында 300 фунт стерлингке лейтенант шенін сатып алды. Ол Сиднейге ауыстырылу бұйрығын алып, 1800 жылдың қараша айында сонда жетті.

Норфолк аралы

Сиднейге келгеннен кейін көп ұзамай ол майор Джозеф Фовоның басшылығымен Норфолк аралындағы жазалау орындасында жұмыс істеуге жіберілді. Осы кезде аралдағы ирландтық сотталғандар мен әскерлердің көтеріліс жоспары ашылды, сонда Фово екі күдікті жетекшіні сотсыз-сылтаусыз асып, қалғандарын 500 қамшымен жазалады. Лоусон Фовоның сеніміне ілігіп, аралдың әскери сотында төрешілік етуге тағайындалды. Бұл соттың жемқорлықпен айналысқаны айтылды және Лоусон төрағалық еткен маңызды бір істе Фово ұнатпаған үкіметтік қызметке тағайындалған адам туысқа отырды деп танылды. Норфолк аралындағы әскери міндеттерінен өзге, Лоусон жер сатып алып, қой шаруашылығымен айналысты. Одан бөлек, ол киім ұрлығы үшін 7 жылға сотталған Сара Лидбитер атты сотталған әйелмен қарым-қатынас құрды. Ол Сарамен ұзаққа созылған қарым-қатынас жасап, ақырында 1812 жылы оған үйленді және одан он бір бала сүйді.

Ром көтерілісіне қатысу

1806 жылы Лоусон Сиднейге оралды және Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусының лейтенанты шеніне көтерілді. Онда ол капитан Джон Маккартур және подполковник Джордж Джонстон сияқты жетекші офицерлермен жақын байланыс орнатты. Бұл офицерлер колонияда ром саудасына негізделген өте тиімді монополияны бақылады, нәтижесінде Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусы осы сыбайлас рекеттің салдарынан «Рум корпусы» деп аталды. Лоусон осы топтың ажырамас бөлігіне айналды. 1808 жылдың қаңтар айында губернатор Блай Джон Маккартурды отарлық үкіметке қарсы бүлік қозғады деген айыппен тұтқындағанда, Лоусон оның ісін қадағалауға тағайындалған алты офицердің бірі болды. Маккартурмен сөз байласып, Лоусон және басқа офицерлер төрағалық етуші судьяның заңдылығын мойындаудан бас тарды, сот құжаттарын алып, Маккартурды соттан шығарды. Блай Лоусонға және басқа офицерлерге сот ісіне араласуды тоқтатуды бұйырғанда, олар бас тартты, соның салдарынан Блай оларды мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады. Содан кейін Маккартур, Джонстон, Лоусон және «Рум корпусының» басқа офицерлері мен сарбаздары губернатор Блайға қарсы толыққанды қарулы көтеріліске қатысты, ол «Рум көтерілісі» деп танылды. Бұл әскери төңкеріс Блайдың тұтқындалуына және биліктен алынуына, ал Маккартур мен Джонстон басқаратын әскери хунтаның орнатылуына әкелді. Кейін Хейз денсаулығына байланысты Воклюзде үй қамауына ауыстырылды, бірақ Лоусон оны күштеп қайтадан қамауға алып, босану шарттарын орындамағаны үшін үйін қарауға бұйрық берді. Хейз Ньюкаслға қайтарылды, ал Лоусон Хейзге көмектескендерге 200 қамшы соққысы жасалатыны туралы хабарлама жариялады. Содан кейін Маккуори Лоусонды Англияға, Джонстонға қарсы әскери сотта куә ретінде, губернатор Блайға қарсы көтеріліс пен сатқындықтағы басты рөлі үшін жіберді. Лоусон 1812 жылға дейін Англияда қалды. Оның алғашқы жазбасында ол былай деп жазады: «Мырза Блэксленд, Вентворт және менің төрт адамнан және төрт жылқыдан тұратын, азық-түлікпен және басқа да заттармен жүктелген тобымыз 1813 жылдың 11 мамырында сейсенбі күні сапарға шықты. Непиан өзенін мырза Чарлз Чапманның Эму аралындағы фермасынан кешікпей өтіп, сағат 4-те жеттік, содан кейін оңтүстік-батысқа қарай екі шақырым жол жүрдік. Сағат 5-те бірінші төбелердің етегінде орналастық».

Батурст аймағының коменданты

1819 жылы Лоусон таулардың батысындағы жаңа отарланған аймақтағы ең белгілі мал иесі және жер иесі болды. Батерст қаласының үкіметтік бекетінің маңындағы жерді иеленуге тек бірнеше ғана отаршыларға рұқсат берілді. Сол жылы Чарльз Тросби жергілікті аборигендердің нұсқауымен Сиднейден оңтүстіктен Батерстке дейін қолайлы жол салды. Губернатор Маккуори енді көбірек қоныс аударушылардың жер иелену үшін аймаққа келетінін, ал Батерстте тиісті басқару қажет екенін түсінді. Сондықтан ол, әлі де әскерде лейтенант болған Лоусонды 1819 жылдың қыркүйегінде Батерст аймағының коменданты етіп тағайындады. Британдықтар аймақта көбірек жер иеленген сайын, жергілікті Вираджури халқымен зорлық-зомбылық оқиғалары көбейді. 1819 жылы Лоусонның меншігінің жанында төрт абориген атып өлтірілді, ал Лоусонның бір жылқысы сөңге делді. Комендант ретінде Лоусон Көк таулардың батысындағы барлық әскерге басшылық етті, бірақ бұл сарбаздар қақтығыстың бұл кезеңінде қолданылмаған сияқты. Ол Муджиде жиналған 40-қа жуық аборигенмен кездесіп, бұл аймақтың әлемдегі ең жақсы жайылымдық жерлерінің бірі екенін жазды. Ол сондай-ақ жақын жердегі Гулберн өзеніне де ат қойды. Кейін Лоусон Муджидің солтүстік-батысында 5000 акр жерді иеленіп, Талбрагар өзенінде тағы бір ірі меншік құрды. 1824 жылдың шілдесінде Лоусон Батерст маңындағы басқа 12 ірі отаршылмен бірге "туған халықты" бағындыру үшін үлкен әскери күш жіберуді сұрап петицияға қол қойды. Тамыз айында губернатор Томас Брисбен Батерст аймағында әскери жағдай жариялап, отаршылдарды міндеттеді және комендант Морисетке жағдайды бақылау шараларын жүзеге асыруды бұйырды. Қыркүйек айында Морисет 40-шы полк сарбаздары мен қарулы отаршылдардан құралған үлкен әскери жазалау экспедициясын ұйымдастырды. Лоусон топқа жылқымен қамтамасыз етті және экспедицияның төрт бөлімінің біріне басшылық етті. Бұл әскери науқанда қаза болғандар туралы ресми мәлімет жоқ, бірақ сол кездегі куәгерлердің мәлімдемелері мен ауызша дәлелдер аборигендердің көптеп қаза тауып, қырғын жасалғанын көрсетеді. Батерст соғысы 1824 жылдың соңында әскери жағдайды жоюмен және Вираджури көшбасшысы Виндрадиннің бейбітшілік туралы өтініш білдіруімен аяқталды. Оның ұлдары Уильям Младший мен Нельсон да ірі жер иелері болды. Лоусон отбасы элиталық жер иелері қатарындағы беделін Уильям Джуниордың бай жер иесі Томас Айслидің қарындасы Каролина Айслиге үйленуі арқылы нығайтты. 1840 жылдары Жаңа Оңтүстік Уэльске сотталғандарды тасымалдау тоқтағаннан кейін Лоусон арзан шетелдік жұмыс күшін импорттауды ынталандырды. 1841 жылы ол Чилиден жұмысшыларды әкелді, бірақ Үндістаннан "таулы кулилерді" әкелуіне тыйым салынды. Лоусон сондай-ақ сотталғандарды тасымалдауды қайта бастауды қолдау үшін жиналыстар өткізді және сондай-ақ нашар тамақтандыру мен төмен жалақыға байланысты қашып кеткен импортталған қытай кулилерін жұмысқа алды.

Саяси мансап

Лоусон ең танымал отарлаушылардың біріне айналды және 1843 жылы ол саясатқа қатысуды шешті, содан кейін Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығару кеңесіне Камберленд округінен Аристократиялық партияның өкілі ретінде сайланды. Ол 1848 жылға дейін парламент мүшесі болып қызмет етті, пікірсайыстарға сирек қатысса да, көбінесе помещиктердің (squattocracy) жеңілдіктерлі жағдайын қорғау мақсатында дауыс берді. Ол 1850 жылдың 16 маусымында Проспекттегі Veteran Hall иелігінде қайтыс болды және Санкт-Бартоломей зиратына жерленді.