Кіріспе

1808 жылғы көтеріліс - Ұлыбританияның Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясындағы төңкеріс. 1808 жылғы ром көтерілісі – сол кездегі Жаңа Оңтүстік Уэльстің британдық жазалау колониясында губернатор Уильям Блайды биліктен ығыстыру мақсатымен Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусы ұйымдастырған төңкеріс. Австралия тарихындағы алғашқы және жалғыз әскери төңкеріс. Атауы Сиднейдегі ерте ром саудасымен байланысты, осы саудаға "Ром корпусы" деп белгілі болған әскери құрама монополия құрған. XIX ғасырдың бірінші жартысында Австралияда бұл оқиға "Ұлы көтеріліс" деп кеңінен танымал болды. Блай, бұрынғы Корольдік теңіз флотының капитаны және "Баунти" кемесіндегі бүлік кезіндегі құлатылуымен әйгілі болған, 1805 жылы корпустың ықпалын шектеу үшін губернатор болып тағайындалды. Келесі екі жылда Блай Сиднейдің әскери элитасымен ғана емес, сонымен қатар бірнеше көрнекті азаматтармен, атап айтқанда майор Джордж Джонстонмен бірлесіп қарулы төңкеріс ұйымдастырған Джон Маккартурмен де жау болды. 1808 жылдың 26 қаңтарында 400 сарбаз Үкімет үйіне шабуыл жасап, Блайды тұтқындады. Ол Сиднейде екі жыл бойы қамауда ұсталды, содан кейін Ван Димен жеріндегі Хобарт портындағы кемеде ұсталды, ал Джонстон Жаңа Оңтүстік Уэльс вице-губернаторы міндетін атқарды. 1810 жылы Ұлыбританиядан генерал-майор Лаклан Маккуори келгенге дейін әскерилер билікте болды, ол губернатор лауазымын иеленді.

Блайдың губернатор болып тағайындалуы

Уильям Блай 1805 жылы сэр Джозеф Банкс ұсынғаннан кейін Филипп Гидли Кингтің орнына Нью-Саут-Уэльстің төртінші губернаторы болды. Теңіз офицері Блай «Баунти» кемесіндегі бүлік кезінде тақтан түсірілуімен әйгілі болды. Ол «қатал адам» репутациясы үшін британ үкіметі тарапынан әдейі таңдалған болуы мүмкін, сондай-ақ, Нью-Саут-Уэльс корпусының ықпалын басып табуға қабілетті деп күтілді – бұл оның алдыңғыларының қолынан келмеген нәрсе. Блай қызы Мэри Путленд пен күйеуі, лейтенант Джон Путлендпен бірге Сиднейге сапарлады, ал оның әйелі Англияда қалды. Блайдың басқару стилі оның келгенге дейін-ақ қол астындағыларымен келіспеушіліктерге себеп болды. Адмиралтейство кеменің және конвойдың басқаруын төменгі шенді капитан Джозеф Шортқа берді, ал Блай көлік кемесінің басқаруын алды. Бұл дауға әкелді, нәтижесінде капитан Шорт Блайдың кемесіне қарай оқ атып, оның сигналдарын орындауға мәжбүрлеуге тырысты. Блай «Порпоиз» кемесіне мініп, конвойды бақылауға алды. Олар Сиднейге келген кезде, Шорттың екі офицерінің куәлігіне сүйене отырып, Блай Шортты «Порпоиз» кемесінің капитаны қызметінен шеттетуге, оның орнына күйеу баласына берді, Шортқа сапар үшін уәделенген жерді қайтарып алды және оны сот отырысы үшін Англияға жіберді. Шорт ақталды. Ол колониядағы монополистердің наразылығы осы тыйымға және байлардың билігін шектеуге, сондай-ақ кедей қоныстанғандардың әл-ауқатын жақсартуға бағытталған басқа да шараларға байланысты болды деп санайды. Блай колониядағы ықпалды тұлғаларға үлкен жерлерді бөлу тоқтатып, өзінің өкілеттігі кезінде 1600 гектардан астам жерді, оның жартысын қызы мен өзіне берді. Блай 1807 жылы Томас Джеймисонды магистратурадан босатып, оны «жақсы үкіметке қарсы» деп сипаттады. Джеймисон Жаңа Оңтүстік Уэльстің өте қабілетті (бірақ айлакер) бас хирургы болды және теңіз саудагері ретінде айтарлықтай жеке байлық жинады; ол сонымен қатар күшті Макартурдың досы және серіктесі болды. 1807 жылдың қазан айында майор Джонстон Британ армиясының бас қолбасшысына ресми шағым хат жолдап, Блайдың New South Wales Corps әскерлеріне қатыгездік көрсетіп, олардың ішкі істеріне араласып жатқанын мәлімдеді. Блай колониядағы ең беделді адамдардың біріне айналды. Ол сондай-ақ, Сиднейдегі мемлекеттік жерлерді жалға алғандарға үйлерін бұзуға бұйрық берген кезде, кем байлардың наразылығын тудырды. Блай судья адвокаты Ричард Аткинске Маккартурды 1807 жылдың 15 желтоқсанында кепілдеме мәселесі бойынша сотқа шақыруға бұйрық берді. Маккартур бұйрыққа бағынбады, тұтқындалды, кепілдікпен босатылды және 1808 жылдың 25 қаңтарында Сиднейдің қылмыстық сотының келесі отырысында сотқа келмеді. Аткинс бұл шешіммен келіспеді, бірақ Маккартурдың наразылығын соттың қалған алты мүшесі, барлығы Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусының офицерлері қолдады. Маккартур Аткинстің оны соттауға лайық емес деп есептеді, өйткені ол оның борышкері және жау болды. Сот адвокаты болмағандықтан сот процесі өте алмады және сот таратылды.

Губернатор Блайдың құлдырауы

1808 жылғы 26 қаңтарда таңертең Блай Маккартурды қайтадан тұтқындауға және Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусы офицерлерінің қолында болған сот құжаттарын қайтаруға бұйрық берді. Корпус жаңа сот судьясын және Маккартурды кепілдікпен босатуды сұрады. Блай офицерлерді Аткинстің айыптауларына жауап беру үшін Үкімет үйіне шақырды және Джонстонға Корпус офицерлерінің іс-әрекетін мемлекетке қарсы қылмыс деп есептейтінін мәлімдеді. Сағат 18:00-де Корпус толық әскери құрамымен, музыкалық сүйемелдеу және туларымен Блайды тұтқындау үшін Үкімет үйіне бет алды. 1808 жылы Блай мен оның қызы Үкімет үйінде үй қамауында болды. Блай өз қызметінен заңды түрде босатылмағанша Англияға кетпеуге ниет білдірді. Төңкерістен кейін көп ұзамай, белгісіз суретші салған, Блайдың тұтқындалуын бейнелейтін акварель Сиднейде, мүмкін Австралиядағы алғашқы көркем өнер көрмесінде қойылды. Акварельде Корпус сарбазы Блайды Үкімет үйіндегі қызметшілердің төсегінің астынан сүйреп шығарып әкеліп, екі сарбаз жанында тұрған күйі бейнеленген. Акварельдегі екі сарбаздың бірі – Джон Сазерленд, екіншісі – Майкл Марлборо болса, ал оң жақтағы фигура лейтенант Уильям Минчиннің бейнесі деп саналады. Корпус өзін әдепті адамдар деп есептеді және Блайды батыр емес етіп көрсету арқылы, оның басқаруға лайық емес екенін жариялады. Фвовоу шілде айында келді және 1808 жылғы 28 шілдеде полковник лейтенант ретінде колонияны басқарды, бұл Макартурды ашуға итерді. Англиядан шешім күтілуде болғандықтан және Блайдың мінез-құлқы шыдамсыздық тудырғандықтан, Фвовоу Блайды үй қамауына алды. Ол колонияның жолдарына, көпірлеріне және қоғамдық ғимараттарына көңіл бөлді, олардың нашар күйде екенін сезінді. Англиядан әлі де хабар келмегендіктен, ол 1809 жылдың қаңтарында Пэтэрсонды мәселені шешу үшін Сиднейге шақырды. Пэтэрсон Джонстон мен Маккартурды Англияға сотталу үшін жіберді және Блай Англияға қайтуға келісетін келісімшартқа қол қойғанға дейін казармада ұстады. Денсаулығы нашарлаған Пэтэрсон Үкімет үйіне көшіп, колонияны басқаруды Фвовоуга тапсырды.

Салдары

Маккуори Джонстон мен Маккартур жұмыстан босатқан барлық лауазымды адамдарды қайта қызметке орналастырды, алкогольге тәуелді Аткинсті Эллис Бентпен (Австралияда мемлекеттік қызметке тағайындалған алғашқы кәсіби заңгер) судья-адвокат ретінде алмастырды және Блайдың қызметтен алынғаннан кейін берілген барлық жер және мал гранттарын жойды. Жағдайды басып тыныштандыру үшін, ол лайық деп санаған гранттарды жасады және кез келген жазалау шараларын болдырмады. Блай Маккуоридің келгені туралы хабарды алған соң, 17 қаңтарда 1810 жылы Джонстонның болашақ әскери трибуналы үшін дәлелдер жинау мақсатында Сиднейге аттанды. Ол 12 мамырда Англияға сотқа қатысу үшін жолға шығып, 1810 жылғы 25 қазанда келді. Бұл оқиға 1960 жылғы Австралияның "Сторми Петрел" телесериалының сюжетіне алынған. "Желге қарсы" телесериалының 12-ші эпизоды Ром көтерілісінің оқиғаларын қамтиды.