Танзанияның тарихи Олдувай шатқалы

Кіріспе

Танзанияның ұлттық тарихи орны

Танзаниядағы Ольдувай шатқалы немесе Ольдупай шатқалы – әлемдегі ең маңызды палеоантропологиялық орналасқан жерлердің бірі. Шығыс Африканы кесіп өтетін Ұлы Рифт аңғарындағы тік беткейлі шатқалдың ұзындығы шамамен 48 км. Ол Нгоронгоро табиғат қорғау аймағының шығыс Серенгети жазығында, Аруша облысының Нгоронгоро ауданындағы Олбалбал ауылында, Лаэтолиден – ерте адамдар қоныстанған тағы бір маңызды археологиялық жерден орналасқан. Британдық-кениялық палеоантрополог және археологтар Мэри және Луис Лики Ольдувай шатқалында қазба жұмыстарын және зерттеу бағдарламаларын ұйымдастырды, олар адам білімінде үлкен жетістіктерге жетті және әлемдік деңгейде танымал болды. Бұл орын Танзанияның ұлттық тарихи орындарының бірі ретінде тіркелген. Шатқал өз атын масаи тілінен алынған «олдупай» сөзінен алған, ол «жабайы сизальдың орны» дегенді білдіреді, себебі Шығыс Африканың жабайы сизалы (Sansevieria ehrenbergii) шатқал аймағында көптеп өседі. Ндуту және Масек көлдерінен 25 шақырым төменде орналасқан шатқал, плейстоцендік көл төсегінің шөгінділеріне 90 метрге дейін эрозияның енуі нәтижесінде пайда болған. Лемагрут тауынан бастау алатын қосалқы шатқал, негізгі шатқалға ауыздан 8 км қашықтықта қосылады. Бұл қосалқы шатқал ежелгі көлдің жағалауын бойлай, қазбалармен және ерте текті гоминидтердің табылған жерлерімен бай. Олмоти және Керимаси тауларынан уақыт-уақыт шығатын жанартау күлінің ағыны шатқалдағы қазбалардың сақталуына көмектесті. Бұл орынның маңыздылығы – тас құралдарын жасау және пайдалану арқылы көбінесе ашылған ертедегі гоминидтердің дамуы мен әлеуметтік күрделілігінің артуында. Құралдар пайда болғанға дейін, қоқыс жинау және аң аулауға қатысты дәлелдерді байқауға болады – бұл кесу іздерінен бұрын пайда болған тіс іздерінің болуымен және ертедегі гоминидтердің диетасындағы ет пен өсімдік материалдарының арақатынасымен көрсетіледі. Орталықтандырылған жерде құралдар мен жануарлардың қалдықтарын жинау – дамыған әлеуметтік өзара әрекеттесудің және қоғамдық қызметтің дәлелі. Осы факторлардың барлығы гоминидтердің гомининаларға – яғни, адам текке ауысу кезеңінің басында танымдық қабілеттердің артуын көрсетеді. Homo habilis, мүмкін, алғашқы ерте адам түрі, шамамен 1,9 миллион жыл бұрын (млн жыл бұрын) Ольдувай шатқалын мекендеген; содан кейін 1,8 млн жыл бұрын қазіргі австралопитек, Paranthropus boisei, одан кейін 1,2 млн жыл бұрын Homo erectus келді. Шамамен 300 мың жыл бұрын пайда болған Homo sapiens шатқалда 17 мың жыл бұрын қоныстанған деп есептеледі.

The Olduvai Gorge or Oldupai Gorge in Tanzania is one of the most important paleoanthropological localities in the world; the many sites exposed by the gorge have proven invaluable in furthering understanding of early human evolution. A steep sided ravine in the Great Rift Valley that stretches across East Africa, it is about 48 km long, and is located in the eastern Serengeti Plains within the Ngorongoro Conservation Area in the Olbalbal ward located in Ngorongoro District of Arusha Region, about from Laetoli, another important archaeological locality of early human occupation. The British/Kenyan paleoanthropologist archeologist team of Mary and Louis Leakey established excavation and research programs at Olduvai Gorge that achieved great advances in human knowledge and are world renowned. The site is registered as one of the National Historic Sites of Tanzania. The gorge takes its name from the Maasai word oldupai which means "the place of the wild sisal" as the East African wild sisal (Sansevieria ehrenbergii) grows abundantly throughout the gorge area. Twenty five kilometers downstream of Lake Ndutu and Lake Masek, the gorge is the result of up to 90 meters erosion cutting into the sediments of a Pleistocene lake bed. A side gorge, originating from Lemagrut Mountain, joins the main gorge 8 km from the mouth. This side gorge follows the shoreline of a prehistoric lake, rich in fossils and early hominin sites. Periodic flows of volcanic ash from Olmoti and Kerimasi helped to ensure preservation of the fossils in the gorge. The locality is significant in showing the increasing developmental and social complexities in the earliest Hominina, largely revealed in the production and use of stone tools. Prior to tools, evidence of scavenging and hunting can be noted—highlighted by the presence of gnaw marks that predate cut marks—and of the ratio of meat versus plant material in the early hominin diet. The collecting of tools and animal remains in a centralised area is evidence of developing social interaction and communal activity. All these factors indicate an increase in cognitive capacities at the beginning of the period of hominids transitioning to homininina—that is, to human clade. Homo habilis, probably the first early human species, occupied Olduvai Gorge approximately 1.9 million years ago (mya); then came a contemporary australopithecine, Paranthropus boisei, 1.8 mya, followed by Homo erectus, 1.2 mya. Homo sapiens, which is estimated to have emerged roughly 300,000 years ago, is thought to have occupied sites in the gorge 17,000 years ago.

Ашылу және зерттеу

1911 жылы Германияның Шығыс Африкасына ұйқы ауруын зерттеу үшін саяхаттап келген неміс дәрігері және археологы Вильгельм Каттвинкель Олдувай шатқалына барды, онда ол жойылған үш саусақты жылқының көптеген қазба сүйектерін көрді. Каттвинкельдің жаңалығынан шабыттанған неміс геологы Ханс Рек 1913 жылы Олдувайға экспедиция ұйымдастырды. Ол жерде ол 17 000 жыл бұрынғы хоминидтердің қалдықтарын тапты. Тағы төрт экспедиция жоспарланған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс олардың басталуына бөгет болды. Соғыстан кейін, Танганьика британдық басқаруға өткенде, Луи Лики Берлинде Рекке барып, Олдувай қазбаларын қарады. Луи Лики Олдувай шатқалында тас құралдар бар деп сенімді болды, бұл орындары Кениядағы Кариандуси тарихи орнымен ұқсас деп ойлады. Рек пен палеонтолог Дональд МакИннес 1931 жылғы экспедициясында Луи Ликиге ілесіп, олар келгеннен кейін көп ұзамай лагерьге жақын бірнеше қол балталарын тапты. Мэри Лики алғаш рет 1935 жылы бұл аймаққа Луи және Перси Эдвард Кентпен бірге келді. Кейін Ликилер 1941, 1953, 1955 және 1957 жылдары да сапарлады. Рек шатқалдағы бес негізгі қабатты анықтады, олар I-V қабаттар деп аталды, I қабат ең көне және ең төменгі қабат еді. Ректен кейін шатқалда жұмыс істеген Хей және басқа геологтар, шатқал тарихын жақсырақ түсіну үшін Ректің бастапқы қабат схемасын пайдаланып, оған нақтылық, егжей-тегжейлілік және түзетулер қосты. Ректің бастапқы IV қабаты кейіннен IV қабат және Масек қабаттарынан тұратындығы анықталды, ал V қабат Ндуту қабаты және Найсиу қабаты ретінде қайта жіктелді. Керісінше, 1960 жылдары Ликилер тапқан нәрселер басқаша сипаттамаға ие болды. Бас сүйегінде сагиттальді гребені болмады және ми қабығы дөңгелек болды, бұл оның австралопитек емес екенін көрсетті. Үлкен ми қабығы Австралопитек боисейден үлкен екенін көрсетті. Бұл маңызды айырмашылықтар басқа түрді көрсетті, ол ақырында Homo habilis деп аталды. Оның үлкен ми сыйымдылығы және тістерінің кішіреюі Homo-ның құрал жасаушы болуы мүмкін екенін көрсетті. Олдувайдағы ең төменгі қабаттан табылған және Олдован деп аталған ең көне құралдар бір жағынан тілімделген тастардан тұрады. Бұл қабаттың үстінде және кейінірек нағыз қол балта өнеркәсібі, яғни Челеан және Ашеулдік өнеркәсіптері орналасқан. Одан да жоғарыда (кейінірек) Леваллуа артефактілері және соңында Стиллбай құралдары табылды. Мэри Лики Олдован құралдарын қолданылуына қарай жіктеді; ол Олдованның А, В және С санаттарын жасады, оларды өндіріс әдісіне сәйкес 1, 2 және 3 режимдермен байланыстырды. Оның жұмысы ерте плейстоцен кезеңінде тас құралдар жасаудағы жергілікті, аймақтық және континенттік өзгерістерді бағалау үшін негіз болып табылады және уақыт өте келе тас құралдар технологиясындағы өзгерістерге қандай хоминидтер жауапты екенін анықтауға көмектеседі. Олдован құралдарын алғашқыда қай хоминид түрі жасағаны белгісіз. Құрал мәдениетінің пайда болуы да Homo түрінен бұрынғы Australopithecus garhi түрімен байланысты, ал оның гүлденуі ертедегі Homo habilis және Homo ergaster түрлерімен байланысты. 1,7 миллион жыл бұрынғы ертедегі Homo erectus, көрінеді, Олдован технологиясын мұра етіп алып, оны Ашеулдік өнеркәсібіне жетілдірді. Олдован құралдары Олдувай шатқалындағы I–IV қабаттарда кездеседі. I қабаты, 1,85-1,7 млн жыл бұрынғы, Олдован құралдары мен Paranthropus boisei және Homo habilis қазбаларын қамтиды, сондай-ақ II қабаты, 1,7-1,2 млн жыл бұрынғы. H. habilis шамамен 1,6 млн жыл бұрын Homo erectus-қа жол берді, бірақ P. boisei сақталды. Олдован құралдары IV қабатына дейін 800 000 - 600 000 жыл бұрынғыға дейін таралды. I және II қабаттар арасында шамамен 1,5 млн жыл бұрын маңызды өзгеріс болды. Жарықтардың мөлшері артты, екі жақты жиектер (бір жақты жиектерге қарағанда) жиірек кездесті және олардың ұзындығы ұлғайды, сондай-ақ басқа артефактілерде соққының белгілері көбейді. Осы факторлардың, басқалармен қатар, ықтимал салдары – гоминидтер осы шешуші уақыттан кейін құралдарды жиірек қолданды, құрал жасауда жақсы болды және құралдарды жиі тасымалдады.

While travelling in German East Africa in 1911 to investigate sleeping sickness, German physician and archaeologist Wilhelm Kattwinkel visited Olduvai Gorge, where he observed many fossil bones of an extinct three toed horse. Inspired by Kattwinkel's discovery, German geologist Hans Reck led a team to Olduvai in 1913. There, he found hominin remains which were later radiocarbon dated to 17,000 BP. Four more expeditions were planned, but World War I prevented their start. After the war, as Tanganyika came under British control, Louis Leakey visited Reck in Berlin and viewed the Olduvai fossils. Louis Leakey became convinced that Olduvai Gorge held stone tools, thinking the deposits were of similar age to the Kariandusi prehistoric site in Kenya. Reck and the paleontologist Donald McInnes accompanied Louis Leakey in his 1931 expedition, where Louis found a number of hand axes close to camp soon after their arrival. Mary Leakey first visited the area in 1935, joining Louis and Percy Edward Kent. Subsequent visits were made by the Leakeys in 1941, 1953, 1955 and 1957. Reck identified five main layers of deposition in the gorge, which were labelled Beds I through V, with Bed I being the oldest and lowest in the sequence. Hay and other geologists working at the gorge since Reck's time have utilized Reck's original Bed outline, adding clarity, detail, and corrections to achieve a more thorough understanding of gorge history. Reck's original Bed IV interval was later distinguished as consisting of Bed IV and the Masek Beds, while Bed V has been reclassified as the Ndutu Bed and the Naisiuiu Bed. Conversely, the Leakeys' 1960s finds presented different characteristics. The skull lacked a sagittal crest and the braincase was much more rounded, suggesting it was not australopithecine. The larger braincase suggested a larger brain capacity than that of Australopithecus boisei. These important differences indicated a different species, which eventually was named Homo habilis. Its larger brain capacity and decreased teeth size pointed to Homo as the probable toolmaker. The oldest tools at Olduvai, found at the lowest layer and classified as Oldowan, consist of pebbles chipped on one edge. Above this layer, and later in time, are the true hand axe industries, the Chellean and the Acheulean. Higher still (and later still) are located Levallois artifacts, and finally the Stillbay implements. Mary Leakey classified the Oldowan tools according to usage; she developed Oldowan A, B, and C categories, linking them to Modes 1, 2, and 3 assemblages classified according to mode of manufacture. Her work remains a foundation for assessing local, regional, and continental changes in stone tool making during the early Pleistocene, and aids in assessing which hominins were responsible for the several changes in stone tool technology over time. It is not known for sure which hominin species was first to create Oldowan tools. The emergence of tool culture has also been associated with the pre Homo species Australopithecus garhi, and its flourishing is associated with the early species Homo habilis and Homo ergaster. Beginning 1.7 million years ago, early Homo erectus apparently inherited Oldowan technology and refined it into the Acheulean industry. Oldowan tools occur in Beds I–IV at Olduvai Gorge. Bed I, dated 1.85 to 1.7 mya, contains Oldowan tools and fossils of Paranthropus boisei and Homo habilis, as does Bed II, 1.7 to 1.2 mya. H. habilis gave way to Homo erectus at about 1.6 mya, but P. boisei persisted. Oldowan tools continue to Bed IV at 800,000 to 600,000 before present (BP). A significant change took place between Beds I and II at about 1.5 mya. Flake size increased, bifacial edges (as opposed to single face edges) occurred more frequently and their length increased, and signs of battering on other artifacts increased. Some likely implications of these factors, among others, are that after this pivotal time hominins used tools more frequently, became better at making tools, and transported tools more often.

Аңшылар ма, әлде арамшөп жеушілер ме?

Олдувай шатқалында аң аулау мен сүйек жинаудың мол дәлелдері табылғанымен, археологтар бұл аймақты шамамен 1,9 мен 1,7 миллион жыл бұрын мекендеген гоминидтер уақытының көп бөлігін жидек, түйеқұйрық және тамыр сияқты жабайы өсімдіктерді жинаумен өткізгенін санайды. Ертедегі гоминидтер тамақтанудың негізгі бөлігі үшін етке көп сүйенбегені мүмкін. Олардың рационындағы ет мөлшері туралы болжамдар ертедегі гоминидтердің жақын туысы – қазіргі шимпанзелермен салыстыру арқылы жасалады. Шимпанзелердің табиғи ортадағы рационының шамамен бес пайызын ғана ет құрайды. Сондай-ақ, қазіргі аңшы-жинақшылардың рационында да көп мөлшерде ет болмайды. Яғни, екі топтың да рационындағы калориялардың көп бөлігі өсімдіктерден алынған. Осыған байланысты, ертедегі гоминидтердің де ұқсас пропорцияда тамақтанғанын болжауға болады (орталық диапазон теориясы немесе байланыстыратын аргументтерді қараңыз – археологтар өткен мінез-құлықты түсіндіру үшін байланыстыратын аргументтерді пайдаланады, олар біркелкіліктің негізгі болжамын қамтиды). Ертедегі гоминидтер туралы көптеген мәліметтер Олдувай шатқалындағы FLK Zinjanthropus сияқты жерлерден табылған құралдар мен тас жаңқаларының үйінділерінен алынған. Ертедегі гоминидтер «жұмыс істеуге» қолайлы, болжамды түрде сынықтар беретін тас түрлерін таңдап, оларды бірнеше километр қашықтықтағы кен орындарынан тасыған. Археологтардың бірі, Фиона Маршалл, тас сынықтарын жигзаг тәрізді біріктіріп, оларды зерттеген. Ол «Олдувай шатқалындағы өмір» атты мақаласында ертедегі гоминидтердің «тасқа дұрыс бұрышта соғып, өткір қырлы жаңқалар жасауды білгенін» айтады. Ол сондай-ақ, іріктелген жаңқалардың жануарлардың сүйектерінен ет кесу үшін, ал пішінді тастардың (шопперлер деп аталады) сүйек кемігін алу және қатты өсімдік материалдарын кесу үшін қолданылғанын атап өтті. FLK Зинь жерінде құстардың, балықтардың, қосмекенділердің және ірі сүтқоректілердің сүйек сынықтары табылды, олардың көпшілігі белгілермен жазылған. Бұл белгілер гоминидтердің сүйектерді ашып, етін кесу үшін құралдарды қолдануынан немесе ет жейтін жануарлардың сүйектерді шайнауынан туындаған болуы мүмкін. Бірнеше түрлі белгілердің бірге табылуына байланысты, Льюис Бинфорд сияқты кейбір археологтар гоминидтердің ет жейтін жануарлар қалдырған ет немесе сүйек кемігін жегенін санайды. Ал Генри Банн сияқты басқалар гоминидтердің осы жануарларды аулап өлтіргенін, ал кейін ет жейтін жануарлар сүйектерді шайнағанын айтады. Бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр, бірақ археолог Пэт Шипман сынамалаудың, ең көп таралған практика болғанына дәлел келтірді; ол ет жейтін жануарлардың тіс іздерінің көп бөлігі кесу белгілерінен бұрын пайда болғанын жариялады. FLK Zinj-де Shipman тағы бір мәлімет тапты: онда табылған гнудың көптеген сүйектері ересек және еркек сүйектерімен өте көп ұсынылған; бұл гоминидтердің осы жануарларды жүйелі түрде аулап, сондай-ақ жегенін көрсетеді. Олдувай шатқалында аң аулау немесе сүйек жинау маңыздырақ болды ма деген сұрақ әлі де даулы. Дәуіттің орнында, Олдувай 1-орындығынан ірі мысықтың сүйектерін жеп, оларды фелидтер шайнағаннан кейін адамзат өңдегенін көрсететін тікелей дәлелдер табылды.

Though substantial evidence of hunting and scavenging has been discovered at Olduvai Gorge, it is believed by archaeologists that hominins inhabiting the area between 1.9 and 1.7 million years ago spent the majority of their time gathering wild plant foods, such as berries, tubers and roots. The earliest hominins most likely did not rely on meat for the bulk of their nutrition. Speculation about the amount of meat in their diets is inferred from comparative studies with a close relative of early hominins: the modern chimpanzee. The chimpanzee's diet in the wild consists of only about five percent as meat. And the diets of modern hunter gatherers do not include a large amount of meat. That is, most of the calories in both groups' diets came from plant sources. Thus, it can be assumed that early hominins had similar diet proportions, (see the middle range theory or bridging arguments—bridging arguments are used by archaeologists to explain past behaviors, and they include an underlying assumption of uniformitarianism.) Much of the information about early hominins comes from tools and debris piles of lithic flakes from such sites as FLK Zinjanthropus in Olduvai Gorge. Early hominins selected specific types of rocks that would break in a predictable manner when "worked", and carried these rocks from deposits several kilometres away. Archaeologists such as Fiona Marshall fitted rock fragments back together like a puzzle. She states in her article "Life in Olduvai Gorge" that early hominins, "knew the right angle to hit the cobble, or core, in order to successfully produce sharp edged flakes ". She noted that selected flakes then were used to cut meat from animal carcasses, and shaped cobbles (called choppers) were used to extract marrow and to chop tough plant material. Bone fragments of birds, fish, amphibians, and large mammals were found at the FLK Zinj site, many of which were scarred with marks. These likely were made by hominins breaking open the bones for marrow, using tools to strip the meat, or by carnivores having gnawed the bones. Since several kinds of marks are present together, some archaeologists including Lewis Binford think that hominins scavenged the meat or marrow left over from carnivore kills. Others like Henry Bunn believe the hominins hunted and killed these animals, and carnivores later chewed the bones. This issue is still debated today, but archaeologist Pat Shipman provided evidence that scavenging was probably the more common practice; she published that the majority of carnivore teeth marks came before the cut marks. Another finding by Shipman at FLK Zinj is that many of the wildebeest bones found there are over represented by adult and male bones; and this may indicate that hominins were systematically hunting these animals as well as scavenging them. The question of whether hunting or scavenging was more important at Olduvai Gorge is still a controversial one. Direct evidence of hominins scavenging remains from a big cat in the form of antelope bones that were gnawed on by a felid and then processed by hominins has been found at David's Site from Olduvai Bed 1.

Олдувай шатқалы ескерткіші мен мұражайы

2019 жылдың шілдесінде Нгоронгоро қорығы мен Серенгети ұлттық паркін байланыстыратын жолдан Олдувай шатқалына бұрылыста Олдувай шатқалы ескерткіші орнатылды (сафариге баратын саяхатшылар осы жолмен жүреді). Инглишше. Джошуа Мванкунда осы маңызды орны еске алу үшін ескерткіш салу идеясын ұсынды, сонымен қатар ол бағыт белгісі ретінде қызмет етіп, келушілерді Олдувай шатқалы мен мұражайына тартуға мүмкіндік берді; палеоантропологтар Николас Тот, Кэти Шик және Джексон Нжау Танзания үкіметінің сұрауы бойынша табиғи көлемдегі қазбалардың көшірмелерін жасап, жоспарлады, ал танымал танзаниялық суретші Фесто Киджо оларды екі үлкен бетон бас сүйегін жасау үшін пайдаланды. Ескерткіш үлкен тұғырға орнатылған екі үлкен көлемдегі қазба бас сүйектерінен тұрады, ал тұғырдың қабырғасында ақпараттық тақта орнатылған. Көрсетілген қазба бас сүйектері – Paranthropus boisei және Homo habilis, бұл екі түр алғаш рет Олдувай шатқалында табылды. Киджо жасаған үлкен модельдердің әрқайсысының биіктігі 6 фут, салмағы 5000 фунт. Ескерткіш жобасын Тас дәуірі институты мен Джон Темплтон қоры Нгоронгоро қорығының басқармасымен (NCAA) бірлесіп қаржылады. Ескерткіштен 5 км қашықтықта орналасқан Олдувай шатқалы мұражайы шатқалдың жиегінде, басты шатқал мен қосалқы шатқалдың қиылысында орналасқан. Африкадағы ең ірі мұражайлардың бірі ретінде, мұражай шатқал және оның ұзақ тарихы туралы білім беру экспонаттарын ұсынады.

IUGS геологиялық мұра орны

Тұңғыш гоминидтердің дамуы мен қызметін көрсететін палеоантропологиялық орындардың болуына байланысты, Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) 2022 жылдың қазан айында жарияланған тізімде "Лаэтоли – Ольдувай шатқалының адам эволюциясының палеоантропологиялық орындары" жерін әлемдегі 100 "геологиялық мұра орынының" құрамына қосты. Ұйым IUGS геологиялық мұра орынын "халықаралық ғылыми маңызы бар геологиялық элементтері және/немесе процестері бар, анықтама ретінде қолданылатын және/немесе тарих барысында геологиялық ғылымдардың дамуына маңызды үлес қосқан маңызды орын" деп анықтайды.