Кіріспе

Жасыл глазурьмен жасалған қытай керамикасының түрі – Лонгкван келадоны (龙泉青瓷, lungtsh'wahn) – батыста келадон немесе жасыл ыдыс ретінде танымал. Ол шамамен 950-1550 жылдар аралығында өндірілген. Пештер көбінесе Қытайдың оңтүстігіндегі Чжэцзян провинциясының оңтүстік-батысындағы Лишуй аймағында және Фуцзянь провинциясының солтүстігінде орналасқан. Барлығы шамамен 500 пеш табылды, бұл Лонгкван келадоны өндіріс аймағын Қытайдағы ең ірі тарихи керамика өндіру орталықтарының біріне айналдырды. Осы алуан түрлілікті ескере отырып, «Лонгкван түрі» термині жиі қолданылады, немесе жай ғана «оңтүстік келадоны» деп аталады, себебі Солтүстік Қытайда да Яочжоу ыдыстарын және басқа солтүстік келадон түрлерін өндіретін көптеген пештер болған. Бұл түрлер көп жағынан ұқсас, бірақ Лонгкван типті келадоннан айқын ерекшеленеді және олардың өндірісі сәл ертерек басталып, кейін төмендеген. Лонгкван және айналасындағы аймақтарда келадон өндірісінің ұзақ тарихы бар, бірақ ірі көлемде өндіріс Солтүстік Сун (960–1127) дәуірінде ғана басталды. Оңтүстік Сун (1127–1279) дәуірінде астананың Лонгкванға жақын Ханчжоуға көшірілуі сапа мен өндіріс көлемінің артуына ықпал етті. Бұл өндіріс Юань (1271–1368) және Мин (1368–1644) дәуірлерінде де жоғары деңгейде жалғасты. Лонгкван келадоны бес жүз жылдан астам уақыт бойы Қытайдың экспорттық экономикасының маңызды бөлігі болды және Корея мен Жапония сияқты елдерде кеңінен еліктелді. Оның сұранысы Цзиньдечжэннен шыққан көк-ақ фарфордың арқасында азайды. Батыстың дәстүрлі жіктелуі бойынша, келадон көбінесе тас ыдысқа жатады, себебі күйдірілген саз денесі әдетте ақ немесе мөлдір болмайды. Қытайдың дәстүрлі жіктелуінде, төмен температурада күйдірілген қыш ыдыстар мен жоғары температурада күйдірілген фарфорға бөлінеді, келадон фарфор ретінде қарастырылады. «Фарфорлы тас ыдыс» сияқты аралық терминдер қолданылуы мүмкін, ал кейбір батыс авторлары осы ыдыстарды «фарфор ретінде қарастыру керек» деп санайды. Лонгкван келадоны Қытайда өндірілген келадон түрлерінің ең жақсысы саналады және стильдік және техникалық жаңаруларға жетекшілік етті. Келадон түрлі түстерде жасалған, негізінен оливті жасыл түсте, бірақ көгілдір (бағалы, бірақ сирек кездесетін) және қоңыр түстерге дейін созылады. Бұл түстердің барлығы глазурьден алынған; ыдыстың астыңғы бөлігі кейде әшекейлеу үшін жартылай глазурьсіз қалдырылады, күйдірілгеннен кейін терракота қоңыр түсіне ие болады. Ыдыстар көбінесе боялмайды, әшекейлеу ыдыстың пішінімен және саз денесіндегі ою-өрнектермен жасалады. Пішіндер бастапқыда қарапайым болған, глазурь түсі ыдыстың негізгі әсерін беруге мүмкіндік берген, бірақ кейінгі кезеңдерде көтеріңкі әшекейлер жиі қолданылды.

Техникалық аспектілер мен безендіру

Лонгкван celadon денесі, глазура астындағы фрагменттерде көрініп тұрғандай, "ауыр, тығыз сұр тас тозаңнан бастап, ақшыл фарфор материалға дейін" өзгереді, бірақ бетінде отқа түсетін кезде, бұл көптеген бөлшектердің глазурасыз аяғында және рельефті безендіруді глазурасыз қалдырғанда көрінетін, әдеттегі терракота қызғылт қоңыр түске айналады (төмендегі және суретті қараңыз). Бұл Лонгкуанды Солтүстік Celadon-нан ерекшелейді. Алайда, бұл ең ақшыл, фарфордан жасалған бөлшектерде болмауы мүмкін, онда пісірілген дене "жеткілікті жұқа болса, мөлдір болуы мүмкін". Батыс деректерінде жеке бөлшектер әдетте тас тозаң ретінде жіктеледі, бірақ кейбіреулерін фарфор деп атауға болады; қытайдан аударылған материалдың барлығы "фарфор" деп сипатталуы мүмкін. Дене әдетте гончар дөңгелегінде жасалған, үлкен вазалар көбінесе бөліктерге бөлініп, бірге біріктірілген. Үлгілер, кейде қалыптар, оның ішінде екі бөліктен тұратын қалыптар, және декорациясы бар қалыптар пайдаланылды. Глазураланбаған бисквиттің рельефтік бөліктері, рельефтерді глазураланған жерге жабыстыру арқылы, отта пісіру кезінде беті тегіс болуын қамтамасыз ету, немесе вазаның қабырғасын безендірген кезде, глазуралау алдында балауыз немесе май қою арқылы жасалды. Глазура түстері сұрдан көкшіл жасылға дейін, сондай-ақ кейбір сары қоңыр түстерге дейін кең спектрде өзгереді. Түсі, тотығу атмосферасында қыздырылған темір тотығынан алынады және температураға, тотығудың күшіне және уақытына байланысты өзгереді. Лонгкван celadon ұзын айдаһар пештерінде, қабырға бойына көтерілетін кірпіш туннельдерде, бірнеше камералармен қыздырылды, ал ең жақсы нәтижелер ең жоғарғы сатыдағы ыдыстардан шықты, олар баяу және біркелкі қыздырылды. Саггарлар әрқашан қолданылды, ал он екі камераға дейін жететін ұзын пештер бір уақытта 25 000-ға дейін ыдыс пісіруге қабілетті болды. Пісіру температурасы шамамен 1180 °C және 1280 °C аралығында болды, 1250 °C-тан жоғары диапазон жасыл немесе көк түстердің ең жақсы нәтижелерін берді. Кейбір жағдайларда, кем дегенде, тереңдетілген глазура әсерін алу үшін глазураның қабаттары және бірнеше рет қыздыру қолданылған сияқты. Глазураның мөлдір емеуіне өсімдік күлінің және кішкентай газ көпіршіктерінің болуы себеп, бұл жылтыр әсер береді. Ақшыл дене балшығынан жасалған бөлшектер мөлдір болуы мүмкін. Глазураланбаған жерлердің айқын қызғылт түсі, отта пісірудің соңында пайда болады, қыздырылған балшық пешке кірген таза ауамен жанасады және ондағы темір темір тотығына айналады. Көптеген бөлшектерде глазурада жарылу немесе сыну бар, бірақ жақын туысқан Гуан бұйымдарына қарағанда әлдеқайда аз. 1400 жылға дейін кездесетін техника - кездейсоқ көрінетін темір тотығына бай қоспаның дақтарын немесе шашырауықтарын қосу; олар қара қоңыр түсті шығарады. Қытай және жапондық дәстүрлер глазураның түстерін және сапаларын сипаттау үшін көптеген терминдерді әзірледі; жапондық терминдердің кейбіреулері Жапониядағы нақты бөлшектерге байланысты артықшылыққа ие. Кинюта (砧青瓷) термині "балта" дегенді білдіреді, ықтимал, белгілі бір балта вазасынан кейін, Сун кезеңіндегі ең танымал көк-жасыл түсті білдіреді және ағылшын тілінде жиі қолданылады, ал тенрюжи "әлсіз сарғыш жасыл түске" ие және Юань мен Мин дәуірінен шыққан. Шиккикан түрі - Мин кезеңінің ортасынан, глазура мөлдірленгеннен кейін пайда болды. Басқа celadon-дар сияқты, қытайлықтар үшін жаде түсіне ұқсас, әрқашан қытай өнеріндегі ең беделді материал болған, олардың тартымдылығының маңызды факторы болды және гончарлар оны арттыруға тырысты. Көптеген пішіндер қарапайым, бірақ өте сәнді. Үлкен бөлшектердің өлшемі мен безендіруі Юань дәуірінен бастап артады, 14 ғасырда кейбір өте үлкен вазалар мен қақпақты шарап құмыралары жасалды. "Керемет" ваза Лонгкванның ерекше сүйіктісі болды, көбінесе жануарлар немесе айдаһарлар тәрізді тұтқалары бар. Қонақтардың қабырғаларына салынған құмыраларда әдемі стильде жасалған жануарлар, әдетте жолбарыстар мен айдаһарлар, құмыраның иығына оралған. Бұл оңтүстік қытайлық жерлеу салтында өмірден кейінгі өмірге қажетті заттарды сақтау үшін пайдаланылған. Тағы бір ерекше Лонгкван стилі - ортасында екі немесе одан да көп балық жүзіп жүрген, бисквитте немесе глазурда жасалған табақ; кейде олар металл тұтқалар үшін тесіктермен жасалған, туралы 14-ші ғасырдың аяғындағы дереккөзде айтылған. Жалпы, Лонгкванның безендіруі денеден шығып тұрады, ал Солтүстік Celadon-ның денеге терең ойылған оюдан глейзаның жиналуынан туындайтын әсерлері сирек кездеседі. Ерте бөлшектер глазураның жұқаруымен күшейтілген қарапайым глазура әсерлерімен қанағаттанады, ал кейінгі бөлшектерде гүлдердің немесе жануарлардың рельефтік оюлары көбірек. Діни тұлғалар мен киелі орындар Юань дәуіріне дейін сирек кездесетін, және өндірістің үлкен бөлігі болған емес; Qingbai-дағыдай, олар кейде денені, немесе тұлғаны бисквиттен жасап, глазураланған фонмен үйлестіреді.

Базарлар және кейіннен жинау

Солтүстік Селадоннан өзгеше, Лонгкван ыдыстарын Сун әулетінің императорлық сарайы қолданбаған, бірақ Лонгкван пештері "ресми" Гуан ыдыстарын жасау үшін пайдаланылған, әсіресе Гуан пештері тапсырыстарды орындай алмаған кезде. Нарықтың маңызды бөлігі әдебиетшілер немесе ғалымдар тобы болған сияқты. Олар күнделікті қолданысқа қосымша, құрбандық шалу орындарында және кейде жерлеу рәсімдерінде де қолданылған. Көптеген пішіндер, әсіресе ерте кезеңде, ежелгі ритуалдық қола пішіндеріне негізделген, олар діни мақсаттарға сәйкес келетін деп есептелген, бірақ оларда қола түпнұсқаларының күрделі беттік әшекейлері болмаған. Бұл ыдыстар да көптеп экспортталды және, кемінде, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде, мысалы, Жапония мен Кореяда, осы қатыстың маңыздылығы жергілікті әдебиетшілер мен тіпті дін қызметкерлері тарапынан да бағаланды, себебі сақталған ең жақсы үлгілердің көпшілігі храмдарда кездеседі. Жапония ірі көлемде және ынталы түрде импорттады, ал Лонгкван өндірісінің шарықталу кезеңінде Камакура жағажайында 50,000-ға жуық Лонгкван сынықтары табылған, олар Қытайдан келіп жол аяғында сынған бөлшектер деп есептеледі. Жапония көп ұзамай Лонгкван ыдыстарын қайта жасауға кірісті және оны массалық өндірісте де, студиялық керамикада да жалғастырды. Сонымен қатар, үлкен көлемде ыдыстар батысқа, ислам әлеміне экспортталды. Бүгінгі таңдағы ең маңызды коллекциялардың бірі – Осман императорларының коллекциясынан сақталған 1300 дана, олардың көпшілігі қазір Стамбулдағы Топкапи сарайында сақтаулы. Олардың құндылығы Таяу Шығыста және Еуропада оларға у салысса, ыдыстардың сынуы немесе түсінің өзгеруі мүмкін деген сеніммен артты. Сонымен қатар, Шығыс Африка жағалауында, Кения мен Танзанияға дейін фрагменттері табылған. Аз ғана саны сауда немесе дипломатиялық сыйлықтар арқылы ислам елдерінен Еуропаға жеткен, кейде оларға металлдан жасалған әсем әшекейлер қосылып, оларды тостағанға айналдырған. 1500 жылға дейін Еуропаға жеткен қытай керамикасының тек үш ғана үлгісі сақталған. Олардың ең көнесі – Фонтилл вазасы (қазіргі Дублинде), ол Цинбай фарфорынан жасалған, ал қалған екеуі Лонгкван келадонынан жасалған. 1487 жылы Лоренцо де Медичиге Мысырдың мамлюк сұлтаны Каитбай Лонгкван табағын сыйға берген. Кацененнбоген ыдысын 1433/34 жылдары Киелі жерге саяхат жасаған неміс аристократы сатып алған. Ол елге оралғаннан кейін, ыдысқа алтынмен қапталған қақпақ пен әшекейлер қосылған (қазіргі Кассельде сақтаулы). Лонгкван Уорхэм тостағаны, дәстүр бойынша, 1532 жылға дейін Кентербери архиепискобы Уильям Уорхэмтің Оксфордтың Нью-Колледжіне сыйлағандығы айтылады (қазір Ашмолеан мұражайына берілген). Бұл тостаған шамамен 1500 жылға дейін жасалған болуы мүмкін, ал Англияға келгеннен кейін алтынмен әшекейленген.

Тарих

Солтүстік Сун дәуірінде Лонгкван қаласына жақын Даяо (大窯) пеш орнынан жиырма үш бөлек пештен тауарлар өндірілді; жақын маңдағы Цзиньцзянмен бірге, бұл ең үлкен пеш кешендері болған сияқты және ең жақсы тауарлар шығарылды. Керамика өндірісінің ең жоғары деңгейі Оңтүстік Сун (1127–1279) дәуірінде, содан кейін Юань (1271–1368) және Мин (1368–1644) дәуірлерінде жалғасты. Лонгкван селаданының дамуындағы маңызды оқиға – солтүстік Сун сарайының 1120 жылдардағы Цзинь-Сун соғыстарында солтүстікке бақылауын жоғалтқаннан кейін оңтүстікке қашуы болды. Жаңа Оңтүстік Сун сарайы Лонгкванға жақын Ханчжоу қаласында орналасқан. Солтүстік селадон пештері Лонгкван өндірісін кеңейткенде құлдырады. Лонгкван бұйымдары кейіннен қытайлық сарапшылар тобына біріктірілген Бес Ұлы пештің біріне жатпады және бұл тақырыптағы ерте жазбаларда сирек кездеседі, бірақ Цин династиясында мұқият еліктемелер жасалды. Юань дәуірінен бастап көптеген дереккөздерде қайталап айтылатын, мағынасы белгісіз әңгімеде екі ағайынды Чжан туралы айтылады, екеуі де Лонгкван гончарлары, мүмкін Оңтүстік Сун дәуірінде, бірақ бұл нақты емес. Үлкен ағасы ерекше бұйым түрін жасады; кейінгі дереккөздер дұрыс немесе бұрыс, оның жарықтарымен ерекшеленгенін айтады, ал Ge ware («үлкен ағасының бұйымдары») осы типті болуы керек. Кіші ағасы да керемет гончарлық стилін дамытты, ол көбінесе ерте Лонгкван бұйымдарының ең жақсы сапасы деп есептеледі. Оңтүстік Сун дәуірінде ең жақсы сапа мен түрлі-түсті әртүрлілік, сондай-ақ өндірістің үлкен кеңеюі байқалды. 1988 жылы қытай археологы жаңа пештердің басталуын санағанда, Солтүстік Сун дәуірінен 39, Оңтүстік Сун дәуірінен 61 және Юань дәуірінен 70-тен астам пештің табылуын көрсетті. 20 ғасырда әлі де өндіріс жүргізіп жатқандардың пайыздық үлесі 23%, <10% және <5% болды, бұл тек ең мықты пештер ғана аман қалған артық өндірістің көпіршігін көрсетеді. 14 ғасырда сапа төмендеді, бірақ өндіріс пен экспорт бастапқыда өсуін жалғастырды. Ғасырдың ортасына қарай Цзиндэчжэнь фарфоры көк және ақ түсте жасала бастады, ал бұл керемет жаңа бұйымдар Лонгкван селаданын көптеген нарықтарында біртіндеп ығыстырды. Су тасқыны мен соғыс кейбір пештердің жұмысын тоқтатты; қазылған кейбір пештер су тасқынынан жиналған топырақ астында терең жатыр. Алайда, тіпті Мин дәуірінің берік жасалған селадандары да Цзиндэчжэньде және Жапонияда еліктеушілерге ие болды. 1976 жылы Корея жағалауындағы Синан округінде суға батып кеткен сауда кемесі табылды, оның жүгінде Юань дәуірінен 9600-нан астам селадан бұйымдары болды, бірақ олардың сапасы жоғары емес еді. Бұл бұйымдар Жапонияға жіберілген болуы мүмкін; бір ғана діни мүсін болды. 1323 жылы суға батып кеткен табылған заттар Сун типтері бұрын ойлағаннан кейін де өндірілгенін көрсетті. Лонгкван селаданы Мин әулетінің басында, ол сарайдың ресми пеші болған кезде, жоғары жетістіктердің соңғы кезеңін бастан кешірді. Гүлдік сәндік үлгілер заманауи Цзиндэчжэнь көк және ақ фарфорымен, сондай-ақ сарайлық лакпен жасалған бұйымдармен ұқсас болды, бұл үлгілер кітаптарын сарай суретшілері орталықтан жеткізгенін көрсетеді. Пішіндеріне үлкен, жалпақ табақтар кірді, оларды отқа жағу өте қиын болды. 15 ғасырдың ортасында сарайтың тапсырыстары тоқтатылды және пештердің құлдырауы қайта басталды. Мин дәуірінің соңында аз ғана пештер сақталды, олар негізінен плиткалар мен су құмыралары сияқты тұрмыстық бұйымдарды өндірді, бұл аймақ әлі де жалғасуда. 20 ғасырдан бері отандық және шетелдік энтузиасттар мен ғалымдар пештер орналасқан жерлерге барып, қазба жұмыстарын жүргізді. Қазіргі қытай ғалымдары арасында негізгі пештерді алғаш рет 1928 және 1934 жылдары Чэнь Ванли жүйелі түрде зерттеді, бұл алдында 1916 жылдан бері спекулянттар мен өнер саудагерлері қазба жұмыстарын жүргізгеннен кейін болды.