Кіріспе

Жоғары тұрған баяндама

Мета-рассказ (немесе мета-рассказ және ұлы әңгіме; немесе ұлы рецит) – тарихи мағына, өмір тәжірибесі немесе білім туралы баяндама, ол қоғамға (әлі іске асырылмаған) басты идеяның күтілетін толық аяқталуы арқылы сенімділік береді.

Этимология

"Мета" грек тілінде "артынан", "соңынан" деген мағына береді; "нарратив" – бұл айту арқылы сипатталатын, білім беру арқылы жеткізілетін әңгіме. Бұл термин алғаш рет 20 ғасырдың басында қолданылса да, 1979 жылы Жан-Франсуа Лиотар оны танымал етті, ол постмодернизмді "үлкен повествованиелерге" (Прогресс, Ағартушылық, Эмансипация, Марксизм) деген сенімсіздікпен сипатталатынын айтты.

Үлкен, жалпыға ортақ оқиғаларды шағын, жергілікті оқиғалармен алмастыру

Лиотар мета-нарративтердің petits récits, яғни қарапайым және "жергілікті" баяндамаларға жол беруі керек деп ұсынды, олар жекелеген оқиғаға назар аудару арқылы үлкен нарративті "құлатуға" мүмкіндік береді. Витгенштейннің еңбектерінен және оның "дискурс модельдері" теориясынан еліктеп, Лиотар әртүрлі және әрқашан жергілікті деңгейде заңдыланған тілдік ойындардың бірлігіне негізделген прогрессивті саясат тұжырымын құрады. Постмодернистер мета-нарративтерді нақты жергілікті контексттерге және адам тәжірибесінің көп түрлілігіне назар аудару арқылы алмастыруға тырысады. Олар барлық теорияларды қамтитын, жалпылама теориялар емес, "теориялық ұстанымдардың көптігі" бар екенін дәлелдейді.

Наратология және қарым-қатынас

Джон Стивенс пен Робин Маккалумның пікірінше, мета-баян "білім мен тәжірибені реттейтін және түсіндіретін жаһандық немесе тотализациялық мәдени баян схемасы" – бұл басқа "кіші баянды" қамтитын және түсіндіретін, тұтас модельдерге біріктіретін "баян туралы баян". Постмодернистік баяндар көбінесе осындай мәдени кодтар ұсынатын формулалық күтулерді қасақана бұзып, әлеуметтік кодты қайта қарау мүмкіндігіне назар аударады. Коммуникация және стратегиялық коммуникацияда шебер баян (немесе мета-баян) – "белгілі бір мәдениетке терең сіңген, тарихи шектеулерден тыс баян". Сондықтан шебер баян – баяндаудың ерекше түрі, ол "бір-бірімен байланысты және реттілікпен ұйымдастырылған, оқиғалардың біртұтас жүйесі ретінде анықталады, олар әдеби және риторикалық формасының белгілі траекторияларына сәйкес аудиторияның күтуін қалыптастыру арқылы қақтығысты шешуге бағытталған ортақ риторикалық ниетті бөліседі". Басқалар мета-баянды "мәдениет пен жеке тұлғаларға тән, қайта-қайта оқиғалардың негізгі құрылымы, жеке басының өзіндік сипаты, құндылықтары және өмірді түсіну мәселелерінде маңызды рөл атқаратын" деп қарастырады.

Лиотардтың диссертациясын сынға алу

Ж. В. Бертенс пен Д. Фоккема Льотардтың мақсаттарының бірі ғылым болғандықтан, ғылымның әлеуметтік және білімдік растау үшін үлкен аңызға емес, көптеген шағын жетістіктердің жинақталуына сүйенетінін ойлауда ол жаңылысқандығын айтты. Льотард өзінің бұл тезисін "менің барлық кітаптарымның ең нашары" деп өзі де сынға алды.