Кіріспе

Вануату тарихы 3200 жылдан астамды құрайды.

Қазіргі заманға дейінгі тарих

Вануатудың Еуропаға дейінгі тарихын тіл білімі (әсіресе тарихи тіл білімі), антропология, археология және адам генетикасы салаларынан алынған білімді үйлестіру арқылы қайта құруға болады. Археологиялық дәлелдер австронезиялық тілдерінде сөйлейтін халықтың шамамен 3300 жыл бұрын аралдарға алғаш келгенін көрсетеді. Б.з.д. 1300 жылға дейінгі керамика сынықтары табылды. Вануатудың алғашқы тұрғындары прото-океан тілінде сөйлейтін Лапита мәдениетінің өкілдері болды. Бұл көші-қон толқынынан кейін, шамамен б.з.д. 500 жылы, меланезиялық халықтың екінші толқыны келген болуы мүмкін. 16-шы немесе 17-ші ғасырларда Вануатудың орталық айманындағы бірнеше тайпаларды біріктірген Рой Мата есімді маңызды басшы болды. Ол көптеген ілесушілерімен бірге үлкен обаға жерленді, ол қазір ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген орын. Рой Матаның естелігі бүгінге дейін ауызша тарихтар мен аңыздарда сақталған.

Еуропалық байланыс

Вануату аралдары тобы алғаш рет еуропалықтармен 1606 жылы байланысқа түсті, осы кезде португалдық саяхатшы Педро Фернандес де Квейрос, испандық тәж үшін теңіз саяхаты жасап, ең ірі аралға жетіп, аралдар тобын Ла Австрия дель Эспириту Санто, яки «Құдай Рухының Оңтүстік Жері» деп атады, ол Terra Australis немесе Австралияға келгеніне сенді. Испандықтар аралдың солтүстік жағындағы Биг-Бейде қысқа мерзімді қоныс салған. Эспириту Санто деген атау бүгінге дейін сақталған. Еуропалықтар 1768 жылға дейін оралмады, осы жылы Луи Антуан де Бугенвиль аралдарға сапар шекті және оларды Ұлы Кикладтар деп атады. 1774 жылы капитан Кук аралдарды Жаңа Гебридтер деп атады, бұл атау тәуелсіздікке дейін қолданылды. 1825 жылы саудагер Питер Диллонның Эроманго аралында ағаштан жасалған иіс суын (сантал) тапқандығы 1830 жылы иммигрант полинезиялық жұмысшылар мен жергілікті меланезиялықтар арасындағы қақтығысқа дейін асығушылықты тудырды. 1860 жылдары Австралия, Фиджи, Жаңа Каледония және Самоа аралдарындағы плантаторлар жұмыс күшіне мұқтаж болғандықтан, «қара құс» деп аталатын ұзақ мерзімді шартты еңбек саудасын ұйымдастырды. Аралдардың бірнешесінде ересек ер адамдардың жартысынан астамы шетелде жұмыс істеді. Ұсақ мәліметтер Вануатудың қазіргі халқының байланысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда айтарлықтай азайғанын көрсетеді. Осы кезде аралдарға католик және протестант миссионерлері келді. Мысалы, шотланд-канадтық пресвитериан миссионері Джон Гедди 1848 жылы Анитум аралына келді; ол өмірінің қалған бөлігін сонда өткізіп, тұрғындарды христиандыққа және батыстық салтына көндіруге тырысты. Джон Гибсон Патон – Шотландиялық миссионер, ол өмірін осы аймаққа арнады. Сондай-ақ, мақта егістіктері үшін жер іздеп келген қоныс аударушылар да келді. Халықаралық мақта бағасы құлдыраған кезде олар кофе, какао, банан және ең сәттісі – кокосқа көшті. Бастапқыда Австралиядан келген британдықтар көпшілікті құрады, бірақ 1882 жылы Джон Хиггинсонның «Жаңа Гебридтердегі Каледониялық компаниясын» (Compagnie Caledonienne des Nouvelles Hebrides) құруы көп ұзамай француздықтардың пайдасына тепе-теңдікті өзгертті. 20 ғасырдың басында француздықтар британдықтардан екі есе көп болды. Бірақ тиімді үкіметтің болмауы британдық және француздық отарлаушылардың наразылығын күшейтті. Француздар әсіресе қиындыққа тап болды, өйткені француз заңы некелерді тек азаматтық билік алдында жасалған жағдайда ғана мойындайды (жақын жері Жаңа Каледонияда), ал британдық заң жергілікті дін қызметкерлері жасаған некелерді мойындайды (жақын жері Фиджиде). 1887 жылы екі ел де өз азаматтарын қорғау үшін ағылшын-француз бірлескен теңіз комиссиясын құрды. 1889 жылдың 9 тамызында Франсвилл өздігінен тәуелділік жариялады, қаланың мэрі/президенті Фердинанд Шевилард басшылығымен және бес жұлдызы бар қызыл, ақ және көк туымен. Бұл қауымдастық жынысы мен нәсіліне қарамастан, барлық адамға сайлау құқығын жүзеге асырған алғашқы өздігінен басқарылатын мемлекет болды. Ол кезде ауданның халқы шамамен 500 тума жергілікті тұрғын және 50-ден аз ақ адамнан тұрса да, тек соңғыларына ғана лауазымға ие болуға рұқсат етілді. Оның сайланған президенттерінің бірі – АҚШ-та туған Р.Д. Полк болды.

Кондоминиум

Аралдардағы француз және британдық мүдделердің қақтығысы екі елдің бірінің аумақты аннексиялау туралы петицияларын тудырды. 18 қазан 1887 жылғы конвенция француз және британдық азаматтарды қорғау мақсатында бірлескен теңіз комиссиясын құрды, бірақ ішкі, жергілікті мәселелерге қатысты билік жүргізбеді. Дегенмен, 1906 жылы Франция мен Ұлыбритания аралдарды бірлесіп басқаруға келісті. Британ-француз кондоминиумы деп аталған бұл үкімет формасы ерекше болды, өйткені ол жеке үкіметтік жүйелерден тұрды, олар тек бірлескен сот арқылы біріктірілді. Кондоминиумның өкілеттігі 1914 жылғы ағылшын-француз хаттамасымен кеңейтілді, бірақ ол 1922 жылға дейін ресми түрде ратификацияланбады. Меланезиялықтарға екі елдің де азаматтығын алуға тыйым салынды және олар ресми түрде азаматтығы жоқ деп есептелді; шетелге саяхаттау үшін оларға британдық және француздық резидент комиссарлары қол қойған куәлік қажет болды. Осы үкімет формасына қарсы наразылықтар 1940 жылдардың басында басталды. Алғашқы саяси партия 1970 жылдардың басында құрылды және бастапқыда Жаңа Гебридтер Ұлттық партиясы деп аталды. Негіздеушілердің бірі – англикан дін қызметкері, кейін премьер-министр болған Уолтер Лини еді. 1974 жылы партия Вануа’аку партиясы болып қайта аталды және тәуелсіздікке ұмтылды. Жаңа Гебридтер өкілдер ассамблеясы 1975 жылы құрылды, бірақ 1977 жылы үкіметтік тағайындамаларды жою және дереу тәуелсіздік талаптарынан кейін таратылды. 1979 жылы шетелдік меншік иелерінен мүліктері алынып, өз үкіметтерінен өтемақы алды және толық тәуелсіздік күні белгіленді. Франция осыдан наразы болды. Танна және Эспириту-Санто аралдарында ірі көтерілістер болды, ал құжаттар Францияның Эспириту-Сантоны жеке француз колониясы ретінде көру ниетінде тікелей кінәлі екенін көрсетті. Француз өкілі Филипп Алонно тіпті аралдың тайпа басшыларынан Эспириту-Сантоның королі ретінде мойындылық алды.

"Көкістегі соғыс"

1980 жылдың маусым айынан бастап Нагриамель қозғалысының басшысы Джимми Стивенс отаршыл шенеуніктерге және тәуелсіздік жоспарларына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс шамамен 12 аптаға созылды. Көтерілісшілер Санто Пекоа халықаралық әуежайын блокадалады, екі көпірді қиратты және Эспириту Санто аралының тәуелсіздігін "Вемерана мемлекеті" деп жариялады. Стивенс француз тілінде сөйлейтін жер иелерімен және Феникс қорымен қолдауға ие болды – бұл Жаңа Гебридтерде либертариандық салық бейітін құруды қолдаған американдық бизнес қоры. 1980 жылдың 8 маусымында Жаңа Гебридтер үкіметі Ұлыбритания мен Франциядан Эспириту-Санто аралындағы көтерілісті басу үшін әскер жіберуді сұрады. Франция Ұлыбританияға дағдарысты реттеу үшін әскер жіберуге рұқсат бермеді, ал Эспириту-Сантода орналасқан француз әскері ешқандай шара қолданбады. Тәуелсіздік күні жақындағанда, сайланған премьер-министр Уолтер Лини Папуа-Жаңа Гвинеядан араласу үшін әскер жіберуді өтінді. Папуа-Жаңа Гвинея әскері Эспириту-Сантоға келген кезде, шетелдік баспасөз болып жатқан оқиғаларды "Кокос соғысы" деп атауға бастады. Дегенмен, "соғыс" қысқа және ерекше болды. Эспириту-Санто тұрғындары Папуа-Жаңа Гвинеялықтарды меланезиялықтардың бірі ретінде көбінесе қарсы алды. Стивенстің ізбасарлары тек садақ-жебе, тастар және мұқпақтармен қаруланған. Азаматтық құрбандар аз болды, және соғыс күрт аяқталды: 1980 жылдың тамыз айының соңында Стивенстің ұлы бар көлік Папуа-Жаңа Гвинеяның бекетін бұзып өткенде, әскерлер көлікке оқ атып, Стивенстің ұлын өлтірді. Одан кейін Джимми Стивенс ешкімге зиян келтіруді ниеттенбегенін айтып, бас берді. Стивенстің сотында Феникс қорының Нагриамель қозғалысына қолдау көрсеткені анықталды. Сондай-ақ, француз үкіметі Стивенстің әрекеттеріне құпия түрде қолдау көрсеткені де белгілі болды. Стивенс 14 жылға бас бостандығынан айырылды және ол 1991 жылға дейін түрмеде отырды.

Тәуелсіз Вануату

1980 жылы 30 шілдеде, қысқа ғана Кокос соғысы кезінде Вануату Республикасы құрылды. Тәуелсіздік алғаннан бері жерді тек қана дәстүрлі иелері мен үкімет ғана меншікке ала алады; шетелдіктер және дәстүрлі иелері емес, басқа арал тұрғындары кокос пальмасының өнімді ғұмырына – 75 жылға ғана жерді жалға ала алады. 1990 жылдары Вануату саяси тұрақсыздық кезеңін бастан өткізді, нәтижесінде үкімет орталықтандырылмады. Вануату мобильді күштерінің жарымәскери тобы 1996 жылы жалақы дауынан туындаған мәселелерге байланысты төңкеріс жасауға әрекеттенді. Максим Карло Корманның үкіметінде сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар болды. 1997 жылдан бері бірнеше рет жаңа сайлаулар өтті, соңғысы 2016 жылы болды.