Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вануату тарихы 3200 жылдан астамды құрайды.
none
The history of Vanuatu spans over 3,200 years.
Қазіргі заманға дейінгі тарих
Вануатудың Еуропаға дейінгі тарихын тіл білімі (әсіресе тарихи тіл білімі), антропология, археология және адам генетикасы салаларынан алынған білімді үйлестіру арқылы қайта құруға болады. Археологиялық дәлелдер австронезиялық тілдерінде сөйлейтін халықтың шамамен 3300 жыл бұрын аралдарға алғаш келгенін көрсетеді. Б.з.д. 1300 жылға дейінгі керамика сынықтары табылды. Вануатудың алғашқы тұрғындары прото-океан тілінде сөйлейтін Лапита мәдениетінің өкілдері болды. Бұл көші-қон толқынынан кейін, шамамен б.з.д. 500 жылы, меланезиялық халықтың екінші толқыны келген болуы мүмкін. 16-шы немесе 17-ші ғасырларда Вануатудың орталық айманындағы бірнеше тайпаларды біріктірген Рой Мата есімді маңызды басшы болды. Ол көптеген ілесушілерімен бірге үлкен обаға жерленді, ол қазір ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген орын. Рой Матаның естелігі бүгінге дейін ауызша тарихтар мен аңыздарда сақталған.
The pre European history of Vanuatu can be reconstructed by combining insights from linguistics (particularly historical linguistics), anthropology, archaeology and human genetics. Archaeological evidence supports that peoples speaking Austronesian languages first came to the islands some 3,300 years ago. Pottery fragments have been found dating back to 1300 BC. The first inhabitants of Vanuatu were carriers of the Lapita culture, speakers of the Proto Oceanic language. That first wave of migration was likely followed, about 500 BC, by a second wave of Melanesian populations. Around the 16th or 17th century AD, one important king was Roi Mata, who united several tribes in central Vanuatu. He was buried in a large mound with several retainers – a place which is now one of the UNESCO World Heritage Sites. The memory of Roi Mata is still told today in oral histories and legends.
Еуропалық байланыс
Вануату аралдары тобы алғаш рет еуропалықтармен 1606 жылы байланысқа түсті, осы кезде португалдық саяхатшы Педро Фернандес де Квейрос, испандық тәж үшін теңіз саяхаты жасап, ең ірі аралға жетіп, аралдар тобын Ла Австрия дель Эспириту Санто, яки «Құдай Рухының Оңтүстік Жері» деп атады, ол Terra Australis немесе Австралияға келгеніне сенді. Испандықтар аралдың солтүстік жағындағы Биг-Бейде қысқа мерзімді қоныс салған. Эспириту Санто деген атау бүгінге дейін сақталған. Еуропалықтар 1768 жылға дейін оралмады, осы жылы Луи Антуан де Бугенвиль аралдарға сапар шекті және оларды Ұлы Кикладтар деп атады. 1774 жылы капитан Кук аралдарды Жаңа Гебридтер деп атады, бұл атау тәуелсіздікке дейін қолданылды. 1825 жылы саудагер Питер Диллонның Эроманго аралында ағаштан жасалған иіс суын (сантал) тапқандығы 1830 жылы иммигрант полинезиялық жұмысшылар мен жергілікті меланезиялықтар арасындағы қақтығысқа дейін асығушылықты тудырды. 1860 жылдары Австралия, Фиджи, Жаңа Каледония және Самоа аралдарындағы плантаторлар жұмыс күшіне мұқтаж болғандықтан, «қара құс» деп аталатын ұзақ мерзімді шартты еңбек саудасын ұйымдастырды. Аралдардың бірнешесінде ересек ер адамдардың жартысынан астамы шетелде жұмыс істеді. Ұсақ мәліметтер Вануатудың қазіргі халқының байланысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда айтарлықтай азайғанын көрсетеді. Осы кезде аралдарға католик және протестант миссионерлері келді. Мысалы, шотланд-канадтық пресвитериан миссионері Джон Гедди 1848 жылы Анитум аралына келді; ол өмірінің қалған бөлігін сонда өткізіп, тұрғындарды христиандыққа және батыстық салтына көндіруге тырысты. Джон Гибсон Патон – Шотландиялық миссионер, ол өмірін осы аймаққа арнады. Сондай-ақ, мақта егістіктері үшін жер іздеп келген қоныс аударушылар да келді. Халықаралық мақта бағасы құлдыраған кезде олар кофе, какао, банан және ең сәттісі – кокосқа көшті. Бастапқыда Австралиядан келген британдықтар көпшілікті құрады, бірақ 1882 жылы Джон Хиггинсонның «Жаңа Гебридтердегі Каледониялық компаниясын» (Compagnie Caledonienne des Nouvelles Hebrides) құруы көп ұзамай француздықтардың пайдасына тепе-теңдікті өзгертті. 20 ғасырдың басында француздықтар британдықтардан екі есе көп болды. Бірақ тиімді үкіметтің болмауы британдық және француздық отарлаушылардың наразылығын күшейтті. Француздар әсіресе қиындыққа тап болды, өйткені француз заңы некелерді тек азаматтық билік алдында жасалған жағдайда ғана мойындайды (жақын жері Жаңа Каледонияда), ал британдық заң жергілікті дін қызметкерлері жасаған некелерді мойындайды (жақын жері Фиджиде). 1887 жылы екі ел де өз азаматтарын қорғау үшін ағылшын-француз бірлескен теңіз комиссиясын құрды. 1889 жылдың 9 тамызында Франсвилл өздігінен тәуелділік жариялады, қаланың мэрі/президенті Фердинанд Шевилард басшылығымен және бес жұлдызы бар қызыл, ақ және көк туымен. Бұл қауымдастық жынысы мен нәсіліне қарамастан, барлық адамға сайлау құқығын жүзеге асырған алғашқы өздігінен басқарылатын мемлекет болды. Ол кезде ауданның халқы шамамен 500 тума жергілікті тұрғын және 50-ден аз ақ адамнан тұрса да, тек соңғыларына ғана лауазымға ие болуға рұқсат етілді. Оның сайланған президенттерінің бірі – АҚШ-та туған Р.Д. Полк болды.
The Vanuatu group of islands first had contact with Europeans in 1606, when the Portuguese explorer Pedro Fernandes de Queirós, sailing for the Spanish Crown, arrived on the largest island and called the group of islands La Austrialia del Espiritu Santo or "The Southern Land of the Holy Spirit", believing he had arrived in Terra Australis or Australia. The Spanish established a short lived settlement at Big Bay on the north side of the island. The name Espiritu Santo remains to this day. Europeans did not return until 1768, when Louis Antoine de Bougainville visited the islands, naming them the Great Cyclades. In 1774, Captain Cook named the islands the New Hebrides, a name that lasted until independence. In 1825, trader Peter Dillon's discovery of sandalwood on the island of Erromango began a rush that ended in 1830 after a clash between immigrant Polynesian workers and indigenous Melanesians. During the 1860s, planters in Australia, Fiji, New Caledonia, and the Samoan Islands, in need of labourers, orchestrated a long term indentured labour trade known as "blackbirding". At the height of the blackbirding, more than one half the adult male population of several of the islands worked abroad. Fragmentary evidence indicates that the current population of Vanuatu is greatly reduced compared to pre contact times. It was at this time that missionaries, both Roman Catholic and Protestant, arrived on the islands. For example, John Geddie, a Scots Canadian presbyterian missionary, arrived at the island of Aneityum in 1848; he spent the rest of his life there, working to convert the inhabitants to Christianity and western ways. John Gibson Paton was a Scottish missionary who devoted his life to the region. Settlers also came, looking for land on which to establish cotton plantations. When international cotton prices collapsed, they switched to coffee, cocoa, bananas, and, most successfully, coconuts. Initially, British subjects from Australia made up the majority, but the establishment of the Compagnie Caledonienne des Nouvelles Hebrides (Caledonian Company of the New Hebrides) by John Higginson in 1882 soon tipped the balance in favour of French subjects. By around the start of the 20th century, the French outnumbered the British two to one. but the lack of a functional government led to rising discontent among British and French colonists. The French were especially inconvenienced because French law recognized marriages only when contracted under a civil authority (the nearest being in New Caledonia), whereas British law recognized marriages conducted by local clergy (the nearest being in Fiji). In 1887 both nations created an Anglo French Joint Naval Commission to defend their citizens. On 9 August 1889, Franceville declared itself independent under the leadership of mayor/president Ferdinand Chevillard and with its own red, white and blue flag with five stars. This community became the first self governing nation to practice universal suffrage without distinction of sex or race. Although the district's population at the time consisted of about 500 natives and fewer than 50 whites, only the latter were permitted to hold office. One of its elected presidents was a U. S. citizen by birth, R. D. Polk.
Кондоминиум
Аралдардағы француз және британдық мүдделердің қақтығысы екі елдің бірінің аумақты аннексиялау туралы петицияларын тудырды. 18 қазан 1887 жылғы конвенция француз және британдық азаматтарды қорғау мақсатында бірлескен теңіз комиссиясын құрды, бірақ ішкі, жергілікті мәселелерге қатысты билік жүргізбеді. Дегенмен, 1906 жылы Франция мен Ұлыбритания аралдарды бірлесіп басқаруға келісті. Британ-француз кондоминиумы деп аталған бұл үкімет формасы ерекше болды, өйткені ол жеке үкіметтік жүйелерден тұрды, олар тек бірлескен сот арқылы біріктірілді. Кондоминиумның өкілеттігі 1914 жылғы ағылшын-француз хаттамасымен кеңейтілді, бірақ ол 1922 жылға дейін ресми түрде ратификацияланбады. Меланезиялықтарға екі елдің де азаматтығын алуға тыйым салынды және олар ресми түрде азаматтығы жоқ деп есептелді; шетелге саяхаттау үшін оларға британдық және француздық резидент комиссарлары қол қойған куәлік қажет болды. Осы үкімет формасына қарсы наразылықтар 1940 жылдардың басында басталды. Алғашқы саяси партия 1970 жылдардың басында құрылды және бастапқыда Жаңа Гебридтер Ұлттық партиясы деп аталды. Негіздеушілердің бірі – англикан дін қызметкері, кейін премьер-министр болған Уолтер Лини еді. 1974 жылы партия Вануа’аку партиясы болып қайта аталды және тәуелсіздікке ұмтылды. Жаңа Гебридтер өкілдер ассамблеясы 1975 жылы құрылды, бірақ 1977 жылы үкіметтік тағайындамаларды жою және дереу тәуелсіздік талаптарынан кейін таратылды. 1979 жылы шетелдік меншік иелерінен мүліктері алынып, өз үкіметтерінен өтемақы алды және толық тәуелсіздік күні белгіленді. Франция осыдан наразы болды. Танна және Эспириту-Санто аралдарында ірі көтерілістер болды, ал құжаттар Францияның Эспириту-Сантоны жеке француз колониясы ретінде көру ниетінде тікелей кінәлі екенін көрсетті. Француз өкілі Филипп Алонно тіпті аралдың тайпа басшыларынан Эспириту-Сантоның королі ретінде мойындылық алды.
The jumbling of French and British interests in the islands brought petitions for one or another of the two powers to annex the territory. The Convention of 16 October 1887 established a joint naval commission for the sole purpose of protecting French and British citizens, but claimed no jurisdiction over internal native affairs. In 1906, however, France and the United Kingdom agreed to administer the islands jointly. Called the British French Condominium, it was a unique form of government, with separate governmental systems that came together only in a joint court. The condominium's authority was extended in the Anglo French Protocol of 1914, although this was not formally ratified until 1922. Melanesians were barred from acquiring the citizenship of either power and were officially stateless; to travel abroad they needed an identity document signed by both the British and French resident commissioners. Challenges to this form of government began in the early 1940s. The first political party was established in the early 1970s and originally was called the New Hebrides National Party. One of the founders was Walter Lini, an Anglican Priest, who later became prime minister. Renamed the Vanua'aku Party in 1974, the party pushed for independence. New Hebrides Representative Assembly was created in 1975 but dissolved in 1977 after demands for the elimination of government appointees and immediate independence. In 1979 foreign owners were dispossessed and received compensation from their own governments and a date was set for full independence. France was unhappy. Significant rebellions occurred on Tanna and Espiritu Santo and paperwork revealed the direct culpability of France in its desire to see Espiritu Santo become a separate French colony. Philippe Allonneau, the French representative, even succeeded in being recognized as King of Espiritu Santo by the island's tribal chiefs.
"Көкістегі соғыс"
1980 жылдың маусым айынан бастап Нагриамель қозғалысының басшысы Джимми Стивенс отаршыл шенеуніктерге және тәуелсіздік жоспарларына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс шамамен 12 аптаға созылды. Көтерілісшілер Санто Пекоа халықаралық әуежайын блокадалады, екі көпірді қиратты және Эспириту Санто аралының тәуелсіздігін "Вемерана мемлекеті" деп жариялады. Стивенс француз тілінде сөйлейтін жер иелерімен және Феникс қорымен қолдауға ие болды – бұл Жаңа Гебридтерде либертариандық салық бейітін құруды қолдаған американдық бизнес қоры. 1980 жылдың 8 маусымында Жаңа Гебридтер үкіметі Ұлыбритания мен Франциядан Эспириту-Санто аралындағы көтерілісті басу үшін әскер жіберуді сұрады. Франция Ұлыбританияға дағдарысты реттеу үшін әскер жіберуге рұқсат бермеді, ал Эспириту-Сантода орналасқан француз әскері ешқандай шара қолданбады. Тәуелсіздік күні жақындағанда, сайланған премьер-министр Уолтер Лини Папуа-Жаңа Гвинеядан араласу үшін әскер жіберуді өтінді. Папуа-Жаңа Гвинея әскері Эспириту-Сантоға келген кезде, шетелдік баспасөз болып жатқан оқиғаларды "Кокос соғысы" деп атауға бастады. Дегенмен, "соғыс" қысқа және ерекше болды. Эспириту-Санто тұрғындары Папуа-Жаңа Гвинеялықтарды меланезиялықтардың бірі ретінде көбінесе қарсы алды. Стивенстің ізбасарлары тек садақ-жебе, тастар және мұқпақтармен қаруланған. Азаматтық құрбандар аз болды, және соғыс күрт аяқталды: 1980 жылдың тамыз айының соңында Стивенстің ұлы бар көлік Папуа-Жаңа Гвинеяның бекетін бұзып өткенде, әскерлер көлікке оқ атып, Стивенстің ұлын өлтірді. Одан кейін Джимми Стивенс ешкімге зиян келтіруді ниеттенбегенін айтып, бас берді. Стивенстің сотында Феникс қорының Нагриамель қозғалысына қолдау көрсеткені анықталды. Сондай-ақ, француз үкіметі Стивенстің әрекеттеріне құпия түрде қолдау көрсеткені де белгілі болды. Стивенс 14 жылға бас бостандығынан айырылды және ол 1991 жылға дейін түрмеде отырды.
Beginning in June 1980, Jimmy Stevens, head of the Nagriamel movement, led an uprising against the colonial officials and the plans for independence. The uprising lasted about 12 weeks. The rebels blockaded Santo Pekoa International Airport, destroyed two bridges, and declared the independence of Espiritu Santo island as the "State of Vemerana". Stevens was supported by French speaking landowners and by the Phoenix Foundation, an American business foundation that supported the establishment of a libertarian tax haven in the New Hebrides. On 8 June 1980, the New Hebrides government asked Britain and France to send troops to put down a rebellion on the island of Espiritu Santo. France refused to allow the United Kingdom to deploy troops to defuse the crisis, and French soldiers stationed on Espiritu Santo took no action. As independence day neared, the Prime Minister elect, Walter Lini, asked Papua New Guinea if it would send troops to intervene. As Papua New Guinean soldiers began arriving in Espiritu Santo, the foreign press began referring to the ongoing events as the "Coconut War". However, the "war" was brief and unconventional. The residents of Espiritu Santo generally welcomed the Papua New Guineans as fellow Melanesians. Stevens' followers were armed with only bows and arrows, rocks, and slings. There were few casualties, and the war came to a sudden end: when a vehicle carrying Stevens' son burst through a Papua New Guinean roadblock in late August 1980, the soldiers opened fire on the vehicle, killing Stevens' son. Shortly thereafter, Jimmy Stevens surrendered, stating that he had never intended that anyone be harmed. At Stevens' trial, the support of the Phoenix Foundation to the Nagriamel movement was revealed. It was also revealed that the French government had secretly supported Stevens in his efforts. Stevens was sentenced to 14 years' imprisonment; he remained in prison until 1991.
Тәуелсіз Вануату
1980 жылы 30 шілдеде, қысқа ғана Кокос соғысы кезінде Вануату Республикасы құрылды. Тәуелсіздік алғаннан бері жерді тек қана дәстүрлі иелері мен үкімет ғана меншікке ала алады; шетелдіктер және дәстүрлі иелері емес, басқа арал тұрғындары кокос пальмасының өнімді ғұмырына – 75 жылға ғана жерді жалға ала алады. 1990 жылдары Вануату саяси тұрақсыздық кезеңін бастан өткізді, нәтижесінде үкімет орталықтандырылмады. Вануату мобильді күштерінің жарымәскери тобы 1996 жылы жалақы дауынан туындаған мәселелерге байланысты төңкеріс жасауға әрекеттенді. Максим Карло Корманның үкіметінде сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар болды. 1997 жылдан бері бірнеше рет жаңа сайлаулар өтті, соңғысы 2016 жылы болды.
On 30 July 1980, amidst the brief Coconut War, the Republic of Vanuatu was created. Since independence, only kastom owners and the government can own land; foreigners and other islanders who are not kastom owners can lease land only for the productive life of a coconut palm 75 years. During the 1990s, Vanuatu experienced a period of political instability which resulted in a more decentralised government. The Vanuatu Mobile Force, a paramilitary group, attempted a coup in 1996 because of a pay dispute. There were allegations of corruption in the government of Maxime Carlot Korman. New elections have been held several times since 1997, most recently in 2016.