Кіріспе
Avro Canada C102 Jetliner – 1949 жылы Avro Canada компаниясы жасаған орта қашықтықтағы турбореактивті реактивті ұшақ. Ол де Гавилланд Comet ұшағынан 13 күн бұрын ғана әуеге көтерілді, соның арқасында әлемдегі екінші мақсатты реактивті ұшақ атанды, ал олардан бұрын Nene Lancastrian және Nene Viking ұшақтары жасалған еді, олар екеуі де поршеньді қозғалтқышты ұшақтардың өзгерткен нұсқалары болатын. "Jetliner" атауы "реактивті авиалайнер" терминінің қысқартылған түрі ретінде таңдалды, бұл термин бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Ұшақ АҚШ-тың шығыс жағалауындағы қарбалас бағыттарға сай деп есептелді және үлкен қызығушылық тудырды, атап айтқанда Говард Хьюз лицензия бойынша өндіріс бастауға ұсыныс жасады. Бірақ Avro Canada компаниясының CF 100 Canuck барлық жағдайға төтеп бере алатын ұшқышсыз жобасындағы кешігулер 1951 жылы жобаны тоқтатуға әкеп соқты, ал кейіннен Jetliner прототипі бөлшек-бөлшекке таратылды.
The Avro Canada C102 Jetliner was a Canadian prototype medium range turbojet powered jet airliner built by Avro Canada in 1949. It was beaten to the air by only 13 days by the de Havilland Comet, thereby becoming the second purpose built jet airliner in the world, while both were preceded by the Nene Lancastrian, and the Nene Viking, both of which were conversions of piston engine airliners. The name "Jetliner" was chosen as a shortening of the term "jet airliner", a term which is still in popular usage. The aircraft was considered suitable for busy routes along the US eastern seaboard and garnered intense interest, notably from Howard Hughes who even offered to start production under license. However, continued delays in Avro Canada's all weather interceptor project, the CF 100 Canuck, led to an order to stop working on the project in 1951, with the prototype Jetliner later cut up for scrap.
Жаратылыс
1945 жылы «Транс Канада Эйрлайнз» (TCA) компаниясы сол кездегі инженерлік және техникалық қызметтерді басқарушы Джим Бэйннің жетекшілігімен бірнеше ұшақтарды жасауды бастады. Англияның «Avro» компаниясы, жақында Торонтодағы «Victory Aircraft» зауытын иеленгеннен кейін, «TCA» компаниясымен бірлесіп, төрт «Armstrong Siddeley» турбовинтті қозғалтқыштарымен жұмыс істейтін ұшақтың жобасын жасады. Бұл «Mamba» қозғалтқышының конфигурациясы шамамен сол кезде сәтсіз аяқталған британдық «Armstrong Whitworth Apollo» ұшағында да қолданылған. 1945 жылдың күзінде Бэйн Англияға түрлі ұшақ компанияларына, сондай-ақ «Rolls Royce» компаниясына сапар шекті, онда «Rolls Royce Aero Engine» басшысы Эрнест Хивс оны «AJ65» – кейін «Avon» деп аталған, жаңа осьтік ағынды турбореактивті қозғалтқышының оның жаңа ұшағы үшін дұрыс қозғалтқыш екеніне көндірді. Канадаға оралған соң Бэйн екі қозғалтқышпен жабдықталған ұшақ – «TCA» үшін қабылданатын жалғыз нұсқа екенін мәлімдеді. Келісімде сондай-ақ, кейіннен қарағанда, өте ерекше болып көрінетін бірқатар шарттар да қарастырылған. «TCA»-ның Көлік министрлігімен келісімшарт жасау тәжірибесіне және Бэйннің бюджеттен шығынның алдын алу үшін шығын-баға келісімшарттарын қолдану жөніндегі жеке ұсыныстарына қарамастан, «TCA»-ның «Avro» компаниясымен жасаған келісімшарты дамудың барлық кезеңі үшін белгілі бір бағаны, сондай-ақ ұшақтың 350 000 канад долларына баға белгіледі. Бұдан өзге, «Avro» компаниясына үш жыл бойы басқа әуе компанияларына ұшақ сатуға тыйым салынды. Осы мерзімнен кейін, егер сатып алушы ұшақ үшін 350 000 канад долларынан кем төлесе, «Avro» компаниясы айырмасын «TCA» компаниясына төлеуге міндетті болды. Сонымен қатар, алғашқы ұшақ пайдалануға берілгеннен кейін бір жыл ішіндегі сынақ кезеңінде «Avro» барлық шығындарды, тіпті жолаушылар ақы төлеп тасымалданған жағдайда да, өтеуге міндетті болды. «TCA» инженерлік бөлімінің басшысы Джек Даймент «Avro» компаниясы сынақтарды төлеуі керек екенін ұсынды, бұл «бізге реактивтік ұшақты қалай тиімді пайдалану керектігін ауыр жолмен төлемей білуге мүмкіндік береді» деді.
Пайдалану тарихы
Екі жылдан кейін CF EJD (X) алғашқы прототипі сынақ жүргізуге кірісті және 1949 жылдың 10 тамызында алғаш рет ұшты, бұл жобалау басталғаннан кейін 25 ай өткен соң, ал DH Comet-тің алғашқы рейсінен кейін 13 күн өткен соң болды. Бірінші рейстің кешігуіне көптеген жарылған шиналар себеп болды, себебі жоғары жылдамдықтағы сынақтар үшін анти-тұмсық тежегіш жүйесі әлі орнатылмаған, оның ішінде тежеу сынақтары мен рульді басқару тексерулері кірді. Бұл жоғары жылдамдықты ұшулар жоспарланғаннан қысқа ұшу-қону жолағында жүргізілуге тиіс болды, өйткені Көлік министрлігі соңғы сәтте ұзын ұшу-қону жолағын жөндеу үшін қызметтен шығарды. Екінші рейсінде, 16 тамызда, қону шассисын түсіруге қол жеткізе алмады, сондықтан Jetliner құрсақпен қонуға мәжбүр болды. Дегенмен, зақым аз болды және ұшақ үш аптадан кейін қайтадан көтерілді. Қарашадағы алғашқы тексеру кезінде серворуль қажетсіз деп танылды және алынып тасталды, бірақ серволифттер ауырлық центрінің ең жоғары және ең төменгі шектерімен жұмыс істеу үшін сақталды. 1950 жылдың сәуір айында Jetliner Торонтодан Нью-Йоркке 58 минутта әлемдегі алғашқы реактивтік әуе поштасын жеткізді – бұл бұрынғы рекордтың жартысы (шамамен 340 миль, 352 миль/сағ). Рейс жақсы жарияланды және экипаж Манхэттен көшелерінде ленталармен қарсы алынды. Реактивтік қуаттың жаңа түсінігіне байланысты Jetliner терминалдан алыс тұраққа қойылды және қозғалтқыштардың астына "өздігінен тұтанатын отын" тамшыласа, оны жинау үшін ыдыстар қойылды. Келесі күні оралғанда, Jetliner Монреаль арқылы Канадаға қайтып келді. 1950 жылдардың ортасында суық соғыс басталды және Канада үкіметі әскери күштерін кеңейтуде болды. Avro RCAF үшін алғашқы арнайы реактивтік, кез келген ауа райында ұшатын ұшақты, Avro Canada CF 100 Canuck-ты жобалауға қатысты. Жоба біразға кешікті, бірақ компанияның Jetliner бойынша жұмысын жалғастыруы кейбір пікірталас тудырды. Прототип қайтып келгеннен кейін, оның бірден сатылу перспективалары болмады, сондықтан C. D. Howe («барлық министр») 1951 жылдың желтоқсан айында бағдарламаны тоқтатуға бұйырды. Сол кезде негізгі құрастыру ангарында аяқталуға жақын болған екінші прототип Jetliner бөлшектелді. Бірақ бірнеше айдан кейін ғана, құпиялы Howard Hughes бұл жоба туралы біліп, сынақтар үшін Jetliner прототипін жалға алды және оны Калифорния штатының Калвер-Сити қаласына жеткізілгеннен кейін бірнеше айналым жасады. Ол TWA үшін 30 Jetliner сатып алуға тырысты, бірақ Avro CF 100 жобасының өндірістік қуатының шектеулігіне және жұмыс жүктемесіне байланысты одан бірнеше рет бас тартты. Содан кейін Hughes оны өзі үшін құрастыру үшін американдық компанияларды іздестіре бастады; Convair қызығушылық танытты және өндіріс желісін дайындау бойынша зерттеулерді бастады. C. D. Howe қайтадан араласып, Avro-ның Orenda турбореактивтік және CF 100 реактивтік ұшақ бағдарламаларына назар аударуын талап етті. Сонымен қатар, АҚШ үкіметі Convair-дің әскери міндеттемелеріне азаматтық жобалардан гөрі объектілерге басымдық беру керектігін шешті. Жоба 1953 жылы CF 100 өндірісі толыққанды жүргізілген кезде қайта бастауға таяды, бірақ бұл ешқашан іске аспады. 1955 жылы TCA Англиядағы Vickers Armstrong компаниясынан 51 Vickers Viscount турбовинттік ұшағын тапсырыс берді. Бұл Солтүстік Америкада тұрақты түрде пайдаланылатын алғашқы турбиналық ұшақтар болды. Олар 1974 жылға дейін пайдалануда болды.
Күшін жою
Кейіннен Jetliner CF 100 әзірлеу сынақтарының, мысалы, кабинаның тасталуы және ракета атуы сияқты ұшу фотосуреттерін түсіру үшін пайдаланылды. 1956 жылдың 10 желтоқсанында Jetliner ұшуға тыйым салынды және қайта ұшуға рұқсат берілмеді. Ол Ұлттық зерттеу кеңесіне сыйға берілді, бірақ оны сақтауға орын болмады және олар пилот кабинасының орналасуын жобалау үшін тек алдыңғы бөлігін ғана алды. Jetliner-дің қалған бөлігі 1956 жылдың 13 желтоқсанында кесіліп, жартылай қиратылды. Қазіргі таңдағы сақталған жалғыз бөліктер – Оттава, Онтариодағы Канада Ұшқыш және Ғарыш мұражайындағы алдыңғы бөлік және пилот кабинасы.
Мұра
Канада Посты Jetliner ұшағының жасалуын еске алу үшін марка шығарды. Онтарио провинциясының Миссиссауга қаласындағы Jetliner Road Торонто Пирсон халықаралық әуежайындағы ұшақ құрылысына байланысты аталған. "Avro Jetliner Private" көшесінің де аты Оттава Макдональд-Картье халықаралық әуежайындағы осы ұшақты еске түсіреді.