Кіріспе

Құс түрі

Саздық (Lagopus lagopus) – фазан тұқымдасына жататын Tetraoninae құс тұқымдасының құсы. Ол сондай-ақ иірі қара құрт деп те аталады, ал Ирландия мен Ұлыбританияда, L. l. scotica түршесі бұрын жеке түр деп есептелген жерлерде – қызыл құрт деп аталады. Ол Солтүстік Еуропадағы қайың және басқа да ормандар мен сортаптарда, Скандинавия, Сібір, Аляска және Канада тундрасында, әсіресе Ньюфаундленд, Лабрадор және Квебек провинцияларында көбейеді. Бұл Аляска штатының символы болып табылады. Жазда құстардың түсі көбінесе қоңыр, реңді қауырсындарымен, ал қыста олар ақ түсті болады, құйрықтарында қара қауырсындары сақталады (Британдық популяциялары қысқы қауырсынға ие болмайды). Бұл түр Плейстоцен дәуірінде тундрада мекендеген құстан көп өзгермеген. Көктемде 4-тен 10-ға дейін жұмыртқадан тұратын ұялары жерге салынады. Балапандар ерте жаста ғана ұядан шығады. Олар кішкентай кезінде екі ата-анасы да оларға күтім жасайды. Балапандар жәндіктер мен жас өсімдіктермен қоректенеді, ал ересектері шілде айында жапырақтар, гүлдер, бүршіктер, тұқымдар мен жидектерді жейді, ал қыста көбінесе саздың, сондай-ақ басқа да жапырақты бұталар мен ағаштардың бүршіктерімен және бұтақтарымен қоректенеді.

Сипаттама

Саздық құс – жерде тіршілік ететін орташа және ірі құс, ал үш түрдің ішінде ең көп кездесетіні. Аталықтары мен аналықтары шамамен бірдей мөлшерде, ересектердің ұзындығы аралығында, ал қанаттарының ені аралығында болады. Салмағы шамамен құрайды. Кеудесі терең, мойны орташа ұзын, кең мундзұғы, қысқа, қауырсынды аяқтары және орташа қысқа, дөңгелек құйрығы бар. Жазда аталықтың қауырсыны қара-қоңыр, мойны мен кеудесі қызғылт реңді, құйрығы қара, қанаты мен ішкі жағы ақ болады. Оның әр көзінің үстінде жартылай дөңгелек қызыл тікені бар, ол көбейтілген кезде қызыл түске енеді және көзге түседі. Аналығы сыртқы түрі жағынан ұқсас, бірақ көз тікендері әлдеқайда кішкентай, ал қарнындағы ақ қауырсындары арасында қоңыр қауырсындары шашыраңқы орналасқан. Қыс айларында екі жыныстың дене қауырсыны мен екі орталық құйрық қауырсыны, қара сыртқы құйрық қауырсындарынан басқа, толығымен ақ түске айналады. Қанат қауырсындары жыл бойы ақ күйде қалады. Жастар ересектерге ұқсайды. Британ аралдарының ерекше подвиді *L. l. scoticus* (қызыл тоқылдақ) бір кезде жеке британдық түр деп есептелген, бірақ қазір түрдің ішкі түрі ретінде жіктеледі. Бұл дала құсының денесі қызғылт қоңыр, ал аяқтары ақ.

Кіші түрлер

Саз өрісі 16 түрге бөлінеді. Олардың көбі сыртқы келбеті жағынан аз ерекшеленеді, бірақ қызыл құрт (L. l. scoticus) біршама ерекшеленеді. Таксономия бір жылда бірнеше рет қауырсынның күрделі өзгеруіне және жазғы қауырсынның әртүрлі түсі мен үлгісіне байланысты шатастырады:

L. l. alascensis (Swarth, 1926) – Аляска
L. l. alba (Gmelin & JF, 1789) – Солтүстік Канада
L. l. alexandrae (Grinnell, 1909) – Аляска және Британдық Колумбия
L. l. alleni (Stejneger, 1884) – Ньюфаундленд
L. l. brevirostris (Hesse, 1912) – Алтай таулары мен Саян таулары
L. l. koreni (Thayer & Bangs, 1914) – Сібірден Камчатка түбегіне дейін
L. l. kozlowae (Portenko, 1931) – Солтүстік Моңғолия мен оңтүстік Сібір
L. l. lagopus (Linnaeus, 1758) – Скандинавия, Финляндия және солтүстік Ресей
L. l. leucoptera (Taverner, 1932) – Солтүстік Канаданың ең солтүстік бөлігі және Арктика аралдары
L. l. maior (Lorenz T, 1904) – солтүстік Қазақстан және оңтүстік-батыс Сібір
L. l. okadai (Momiyama, 1928) – Сахалин аралы
L. l. rossica (Serebrovski, 1926) – Балтық елдері және Орталық Ресей
L. l. scotica (Latham, 1787) – Ұлыбритания және Ирландия
L. l. sserebrowsky (Domaniewski, 1933) – Солтүстік-Шығыс Моңғолиядан Оңтүстік-Шығыс Сібірге және Солтүстік-Шығыс Қытайға дейін
L. l. ungavus (Riley, 1911) – Солтүстік-Шығыс Канада
L. l. variegata (Salomonsen, 1936) – Тронхейм, Норвегия

Саз өрісі жиі қара құрт (Tetrao tetrix) және жаңғақ құрт (Tetrastes bonasia) түрлерімен, сондай-ақ кейде батпақ құрт (Tetrao urogallus), қарағай құрт (Falcipennis canadensis) және тау құрт (Lagopus muta) түрлерімен будандасады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Сазды дала кеңінен таралған. Канада мен АҚШ, Қытай, Моңғолия, Ресей Федерациясы, Қазақстан, Чехия, Финляндия, Норвегия, Швеция, Эстония, Латвия, Литва, Германия, Ұлыбритания және Ирландияда кездеседі. Қызыл қасқыр Ұлыбританияның солтүстік және батысындағы бөктерлік жерлерде, сондай-ақ Ирландияның белгілі бір аймақтарында көптеп таралған. Бұл құс өмірінің көп бөлігінде шөпқоректі болып, түрлі өсімдіктермен қоректенеді. Самырсын птармиган еркектерінің шағын бөлігі көп әйелді, ал көпшілігі моногамды. Олар ұяларын және жұптастарын, әсіресе, инкубация кезеңінің басында, жұмыртқалар жарып шығуға дайын тұрғанда, ұқыпты қорғайды. Осы кезде ең үлкен қауіп – өз түрлестерінен болуы мүмкін. Ересек самырсын птармигандар шөпқоректі болғанымен, жаңадан туған балалары да жәндіктермен қоректенеді. Птармиганның қалың қауырсынында ауа толтырылған қуыстар бар, бұл жылудың аз шығуына көмектеседі, ал құс қардағы қуыстарда тыныққанда дене температурасын сақтауға мүмкіндік береді. Птармиган суыққа төтеп бере алады, себебі олардың қардағы қорғалған микроклиматындағы температура әдетте олардың төменгі шекті температурасынан жоғары болады. Бұл Оңтүстік Лапландияның өңірлік құсы болып табылады.