Кіріспе
Таиланд музыкасы Қытай мен Үндістанның қиылысында орналасқан географиялық орнын, сондай-ақ Африка, Грекия және Риммен қоса тарихи сауда жолдарымен байланысын көрсетеді. Дәстүрлі тай музыка аспаптары алуан түрлі және алыс елдерден келген ежелгі ықпалдарды көрсетеді – оның ішінде клонг тап және кхим (парсы тегі), жахе (үнді тегі), клонг джин (қытай тегі) және клонг каек (индонезиялық тегі). Дәстүрлі тай музыкасының ең танымал екі стилі – луктун (тай: ลูกทุ่ง немесе เพลงลูกทุ่ง) және морлам (лао: ໝໍລຳ; Исан: หมอลำ; тай: หมอลำ). Екіншісі, әсіресе, Лаос музыкасымен тығыз байланысты. Тайлықтардан басқа, лао, лава, хмонг, ахха, кхмер, лису, карен және лаху сияқты этникалық азшылықтар да дәстүрлі музыкалық формаларын сақтап қалды. Таиланд ешқашан отаршылдық державалардың билігінде болмағанмен, поп-музыка және Азия, Еуропа және Американың басқа да заманауи музыка түрлері зор ықпалға ие болды.
The music of Thailand reflects its geographic position at the intersection of China and India, as well as historical trade routes including with Africa, Greece and Rome. Traditional Thai musical instruments are varied and reflect ancient influence from far afield – including the klong thap and khim (Persian origin), the jakhe (Indian origin), the klong jin (Chinese origin), and the klong kaek (Indonesian origin). The two most popular styles of traditional Thai music are luk thung (Thai: ลูกทุ่ง or เพลงลูกทุ่ง) and mor lam (Lao: ໝໍລຳ; Isan: หมอลำ; Thai: หมอลำ). The latter in particular has close affinities with the music of Laos. Aside from the Thai, ethnic minorities such as the Lao, Lawa, Hmong, Akha, Khmer, Lisu, Karen and Lahu peoples have retained traditional musical forms. Though Thailand was never colonized by colonial powers, pop music and other forms of modern Asian, European and American music have become extremely influential.
Классикалық музыка
Тай классикалық музыкасы 800 жыл бұрын Таиландтың орталық аймағындағы патшалық орталықтарда қалыптасқан, сол кездегі әсем сарайлық ансамбльдер мен репертуарлармен тығыз байланысты. Бұл ансамбльдер Үндістанның ежелгі дәстүрлері мен репертуарларының ықпалымен пайда болған, бірақ бүгінде олар тай мәдениетінің ерекше туындылары болып табылады. Үш негізгі классикалық ансамбль – Пипхат, Кхруанг сай және Махори маңызды айырмашылықтарға қарамастан, негізгі аспаптар жиынтығы мен теориялық ұстанымдарды ортақ бөліседі. Әрқайсысында негізгі ырғақты белгілеу үшін кішкентай қол цимбалдары (чинг) мен ағаш таяқшалар (крап) қолданылады. Тай классикалық музыкасы көрші елдердің музыкалық дәстүрлеріне зор әсер еткен. Мьянманың дәстүрлі музыкасына тай музыкасының репертуары, Аюттхая патшалығынан әкелінген Йодая (ယိုးဒယား) атты жинағы күшті ықпал еткен. Раттанакосин дәуірінде Сиам Лаос пен Камбоджаға саяси және мәдени ықпалын кеңейткен кезде, оның музыкасы камбоджалық және лаостық сарайларға тез сіңірілді. Фредерик Маурел мынадай түсіндірме береді: "XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасыр бойында Камбоджада тай ажарндарынан (ұстаздардан) бірнеше кхмер паждері, классикалық бишілер мен музыканттар дәріс алды. Бұл тай элитасының Камбоджада болуы кхмер жоғарғы сыныптары арасында тай мәдениетінің дамуына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, кхмер патшалық отбасының кейбір мүшелері тай сарайына барып, білімді тай ақсүйектерімен және бірнеше сарай ақындарымен жақын қарым-қатынас орнатты. Мұндай мәдени байланыстар соншалықты күшті болды, кейбір салаларда сол кездегі кхмер сарайындағы мәдени сіңіру процестерін сипаттау үшін "сиамизация" терминін қолдануға болады". Бұл ансамбльдерде негізгі ырғақтық құрылымды белгілеу үшін түрлі кішкентай барабандар (клонг) қолданылады, ол әдетте ілініп тұрған гонгты (монг) соғу арқылы аяқталады. Ең қарапайым түрінде, классикалық тай оркестрлері Камбоджаның (кхмер) пинпеат және махори ансамбльдеріне күшті әсер етеді және құрылымы жағынан Оңтүстік-Шығыс Азияның кең таралған гонг-сайм музыка мәдениетінде кездесетін басқа оркестрлерге ұқсас, мысалы, Бали мен Яваның үлкен гамелан ансамбльдері, олардың ортақ тамырлары бірінші ғасырда басталган вьетнамдық Донг Сон қола барабандарының таралуымен байланысты. Дәстүрлі тай классикалық репертуары авторсыз, ауызша дәстүр арқылы беріліп келеді, сондықтан шығармалардың авторлары (егер шығармалар тарихи түрде бір авторлармен жазылған болса) белгісіз. Алайда, қазіргі Бангкок кезеңінің басынан бері композиторлардың есімдері белгілі болды және ғасырдың басынан бері көптеген көрнекті композиторлар өздерінің шығармаларын нотацияға түсірген. Дегенмен, музыканттар бұл композицияларды және нотацияларды жалпы үлгілер ретінде қарастырады, олар орындау контекстінде ерекше вариациялар мен импровизациялар арқылы толыққанды жүзеге асырылады.
Пифат
Пифхат – тай классикалық музыкасының ең көп таралған және ерекше стилі. Ол Таиландтың аңыздық айдаһарларының биін бейнелейді және екі ксилофоннан (ранат), гобойдан (пи), цилиндр тәрізді барабандардан (клонг) және екі дөңгелек түзу гонг қоңырауларынан (хонг вонг лек және хонг вонг яи) тұратын орташа өлшемді оркестрден құралады. Пифхат қатты соққыштарды (Piphat mai khaeng; ปี่พาทย์ไม้แข็ง) қолданып, дауыспен орындалатын сыртқы стильде немесе жұмсақ соққыштарды (Piphat mai nuam; ปี่พาทย์ไม้นวม) қолданып, ішкі стильде орындалуы мүмкін. Пифхат ансамбльдерінің әр түрлі өлшемдері мен құрамы бар, әрқайсысы белгілі бір салтанатты мақсаттармен байланысты. Көркемдікпен безендірілген және боялған жартылай дөңгелек тік гонг қоңырауы бар пифхат ансамблі моң этникалық тобының жерлеу және өртеу рәсімдерімен дәстүрлі түрде байланысты. Пифхат ансамблінің әртүрлі нұсқалары үлкен көлеңкелі қуыршақ театры (нанг яи) және кон би-драмасы сияқты тай драмасының нақты түрлерін сүйемелдеу үшін қолданылады.
Кхруанг сай
Кхруанг саи оркестрі пифхаттың үрмелі аспаптарының соққыларын, кеңейтілген ішек аспаптар бөлімімен үйлестіреді, оның ішінде жоғары дыбысты дуанг (екі ішекті, садақпен тартылатын лютня), төменгі дыбысты у (садақпен тартылатын лютня) және үш ішекті чахее (қыллы цитра) бар. Бұған қоса, түрлі өлшемдегі және диапазонды кхлуи (тік флейта), тостаған барабан (тон раммана) және кейде кішкентай қытайлық соқпалы дульцимер (хим) да қосылады. Кхруанг саи ансамблі көбінесе аспаптық концерттерді жабық үй-жайларда орындауға және тай (таяқшалы қуыршақ театры) жанрын сүйемелдеуге қолданылады. Осыған орай, тайлықтар кхруанг саи ансамбліндегі қытай дыбысты аспаптардың қосылуын осы театр түрінің қытайлық тегінен болуы мүмкін екендігіне байланысты деп санайды.
Махори
Үшінші ірі тай классикалық ансамблі – Махори, дәстүрлі түрде Таиландтың орталық және Камбоджаның сарайларында әйелдер орындайды. Тарихи тұрғысынан, ансамбльде әйел орындаушылардың дене бітіміне сәйкес келетін кішкентай аспаптар болған. Бүгінде ансамбльде стандартты өлшемдегі аспаптар қолданылады – Хруанг сай және Пипат ансамбльдерінен аспаптардың үйлесімі, бірақ дауысы қатты әрі жағымсыз гобой пи аспабы жоқ. Ансамбль үш өлшемде орындалады – кішкентай, орташа және үлкен. Онда үш ішекті саам сай скрипкасы бар, ол жібек ішектерімен нәзік дыбысталатын, орташа диапазондағы иіліп тартылатын аспап. Махори ансамблінде саам сай вокалисті сүйемелдейді, бұл ансамбльдегі вокалистің рөлі басқа тай классикалық оркестрлерінен гөрі маңыздырақ. Тайландтың ұлтшылдық модернизация саясаты кезінде, 20 ғасырдың ортасында тай классикалық музыкасы көбінесе ескірген және заманауи емес деп есептелгенімен, классикалық өнерлер соңғы кезде үкіметтік қолдау мен қаржыландырудың артуынан үлкен пайда көрді, сондай-ақ «Homrong: The Overture» (2003) сияқты фильмдердегі халықтың қызығушылығы артып, белгілі ранэт эк (ксилофон) орындаушысының өмірінен алынған көркем фильмдерде де көрініс тапты.
Лук Тонг
Лұқ тхунг, немесе тайландтық кантри музыкасы, 20 ғасырдың ортасында ауылдық тайлықтардың күнделікті сынақтары мен қиындықтарын бейнелеу үшін дамыды. Понгсри Воранут және Сурафол Сомбатчарон – Азияның басқа аймақтарынан ықпал алған осы жанрдың алғашқы ірі жұлдыздары болды. Көптеген танымал әртістер Суфанбури қаласынан шықты, оның ішінде электронды лұқ тхунгты қалыптастырған мегажұлдыз Пумпуанг Дуангжан да бар. 1990 жылдардың соңында Лұқ тхунг коммерциялық жаңаруды басынан өтті, ал қазіргі электрленген, поп музыкасымен үйлесімді жанрдың нұсқасы елдегі ең танымал музыка түрі болып табылады.
Мори Лам
Морлам – Тайландтың солтүстік-шығысындағы Исан аймағының басым халықтық музыкасы, онда негізінен лао халқы қоныстанған. Оның лук тхунгпен көп ортақ белгілері бар, мысалы, ауылдық кедейлердің өміріне назар аудару. Ол өте жылдам, ырғақты ән айтумен және перкуссияда фанк стилімен ерекшеленеді. Бас әнші, сонымен қатар морлам деп аталатын, көбінесе хаен, немесе кхене аспабымен сүйемелденеді. Морламның он беске жуық аймақтық вариациясы бар, сондай-ақ морлам синг сияқты заманауи түрлері де кездеседі. Кейбір консерваторлар мұны дәстүрлі мәдениеттің коммерциялық қадамдары деп сынаған.
Кантрум
Кантрумды Камбоджа шекарасына жақын тұратын кхмерлер ойнайды. Бұл шапшаң әрі өте дәстүрлі би музыкасы. Оның ең таза түрі – шо кантрум, онда әншілер, соққы аспаптары және тро (скрипканың бір түрі) басты рольде болады. 1980-ші жылдардың ортасында электрлі аспаптарды қолданатын жаңаша түрі пайда болды. Содан кейін, сол онжылдықтың аяғында Дарки бұл жанрдың ең танымал орындаушысы болды және 1990-шы жылдардың соңында кеңінен таныла бастады.
Батыс музыкасының келуі
Композитор Луанг Прадит Файрау (1881–1954) шифрлық (саны) нотацияның жергілікті түрлерін қолданса, Монри Трамоте (1908–1995) сияқты басқа композиторлар стандартты батыс нота жазуын қолданды. Тай патшалық отбасының бірнеше мүшелері композициямен тығыз байланысты болды, соның ішінде Праджадипок патшасы (Рама VII, 1883–1941) және патша Бхумибол Адульядедж (1927–2016), оның шығармалары классикалық тай ансамбльдеріне қарағанда джаз тобына көбірек арналған. Классикалық тай музыкасы полифониялық және американдық халық және диксиленд музыкасымен ұқсас конвенцияларды сақтайды. Әр аспап негізгі гармониялық немесе мелодиялық желілер бойынша қабылданған стильдерде импровизация жасайды. Ритм және метр тұрғысынан тай музыкасы темпінде тұрақты, импульсі реттелген, бөлінетін, қарапайым екі өлшемді, айналмасыз, аздаған синкопациямен (3-бет, 39-бет) және еуропалық музыкадағыдай біріншіге емес, өлшемнің немесе импульстар мен фразалар тобының соңғы соққысына басымдық қойылады (41-бет). Тай шкаласында тон мен жарты тон қоспасы емес, жеті тембрленген нота бар. Жеті нотаның бесеуі кез келген ладтағы негізгі ноталар ретінде қолданылады, бұл тең емес интервалдарды енгізеді.
Пхленг фра раша нипон
1940-1970 жылдары патша Бхумибол Адульядеж барлығы 48 композиция жазды. Осы кезеңде ол желді аспаптарға, әсіресе саксофон мен кларнетке ден қоюға шешім қабылдады. 18 жасқа келгенде ол өзінің музыкасын жазуды бастады, алғашқы әні – «Candlelight Blues» болды. Өмірі бойы Бхумибол 49 композиция жазды. Көбінесе ол джаз-свинг стилінде болды, бірақ ол марштар, вальстер және тайлық патриоттық әндер де жазды. Оның ең танымал композициялары – «Candlelight Blues», «Love at Sundown» және «Falling Rain», олардың барлығы 1946 жылы жазылған. Бхумиболдың музыкалық ықпалына Луи Армстронг, Сидни Бечет, Бенни Картер және Джонни Ходжес кірді. Бхумибол өзінің тобымен тайлық университеттерде концерттер беріп, Чулалонгкорн, Тхаммасат және Касесарт университеттері үшін әнұрандар жазды.
Поп және рок
1930 жылдары батыс классикалық музыкасы, мюзикл әндері, джаз және танго танымал болды. Көп ұзамай джаз тайлық халық музыкасына басымдық қойды, ал Хру Эуа Сунторнсан алғашқы тайлық джаз тобын құрды. Ол, ықпалды Suntharaporn тобымен бірге жақын арада жаңа музыка стилін ойлап тапты, ол pleng Thai sakorn деп аталды және тай әуендерін батыс классикалық музыкасымен үйлестірді. Бұл музыка одан әрі дамып, жоғары топ арасында танымал болған лук-грунг – романтикалық музыкаға айналды. Патша Бхумибол өте талантты джаз музыканты және композитор болған.
Пхленг фүэа чивит
1960 жылдары батыс рок-музыкасы танымал болды және тай әртістері Клифф Ричард пен The Shadows сияқты топтарды үлгі етіп алды; бұл музыка вонг-шадо деп аталды, және ол көп ұзамай тай поп-музыкасының "струн" түріне айналды. Осы кезеңде пайда болған топтардың бірі – The Impossibles. 1970-ші жылдары Реват Буддхинан тай тілін рок-музыкасында қолдана бастады, сондай-ақ "өмір үшін әндер" (phleng phuea chiwit) деп аталатын наразылық әндерінің танымалдылығы артты. "Phleng phuea chiwit" жанрындағы алғашқы топ – "Caravan" болды, және олар демократия қозғалысының алдыңғы шебінде болды. 1976 жылы полиция мен оңшыл жақтастар Таммасат университетінің студенттеріне шабуыл жасады; "Caravan" және басқа топтар, белсенділермен бірге ауылдық тауларға қашты. Сол жерде "Caravan" жергілікті шаруалар үшін музыка ойнауды жалғастырды және кейінірек альбомдарына енген әндер жазды. 1980-ші жылдары "phleng phuea chiwit" диссиденттерге кешірім жасау арқасында қайтадан танымалдылыққа ие болды. "Carabao" сияқты топтар бестселлерлерге айналып, өлеңдеріне ұлтшылдық элементтерді қосты. 1990-шы жылдары "phleng phuea chiwit" тай хит-парадтарының төбесінен түсіп қалды, бірақ Понгсит Кампи сияқты әртістер үлкен тыңдарманды сақтап қалды.
Таспа
90-шы жылдары Таиландта стринг-поп кең тыңдаушылардың назарына ілікті, ал Кристина Агилар, Бёрд Тонгчай МакИнтайр және Асане Васан сияқты орындаушылар ең көп сатылатын әншілерге айналды. Сонымен қатар, бритпоп Modern Dog, Loso, Crub және Proud сияқты альтернативті рок тобына әсер етті. 2006 жылы танымал тай рок-топтарының қатарында Clash, Big Ass, Bodyslam және Silly Fools болды. 90-шы жылдардың соңында поп музыка Luk Thung-тың керемет коммерциялық жаңғыруымен қалып қойды, бірақ қазіргі Luk Thung та поп-музыкадан кейбір элементтерді қабылдады.
Ауыр металдар
Тайландта 90-шы жылдардың басында хэви-металл музыкасы өте танымал болды. Осы кезеңде Hi Rock, Stone Metal Fire, I Scream, Uranium және Big Gun сияқты көптеген хэви-металл топтары құрылды.
Индиялық
Тайландта коммерциялық мақсатта емес музыка шығаратын тәуелсіз әртістер мен жазбалар тобы: Bakery Music (қазір Sony Music); Smallroom; FAT радиосы; City Blue; Coolvoice; Dudesweet; Idea радиосы; Panda Records және SO::ON Dry Flower.