Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрі
Species of bird
Қара гильмота немесе тисти (Cepphus grylle) – Атлантиканың солтүстік және Солтүстік Американың шығыс жағалауларында таралған Alcidae тұқымдасына жататын орташа өлшемді теңіз құсы. Ол өмір сүретін аймақтарының көп бөлігінде жыл бойы қоныстанады, бірақ Солтүстік Мұзды мұхитының жоғары ендіктерінен келген ірі популяциялары қыс айларында оңтүстікке қарай көшіп кетеді. Бұл құстар тасты жағалаулар, жартастар мен аралдардағы көбею ортасында және оның айналасында жеке немесе шағын топтарда, жұптар түрінде кездеседі. Олар негізінен теңіз түбіне сүңгіп, балық, қабықтылылар немесе басқа да теңіз түбінде тіршілік ететін омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. IUCN қызыл тізімінде «қауіпсіздігі төменгі деңгейдегі түр» ретінде тіркелген. Екі жынысы да жазда қара реңді қауырсындарымен және қанаттарының үстіңгі жағындағы ірі ақ дақтарымен ұқсас келеді. Мұқшығы қара, біраз ұзын және жіңішке, ал аяқтары – қызыл түсті. Қыста ересек құстардың ішкі жағы ақ, ал үстіңгі жағы бозғылт сұр түсті, арқасы мен иықтары ашық сұр және ақ жолақты болады. Құстар көбею маусымында, ақпан айының соңы мен мамыр айының басында жалғыз жұптар немесе шағын топтарда көбейеді. Жұптар көбінесе жартастардың жарықтарында немесе тас бөлшектері арасындағы кеңістіктерде, жоғары толқын деңгейінен жоғарырақ ұя салады. Көптеген жұптарда нақты ұя болмайды және олар тікелей жерге жұмыртқалайды. Көбеюге дайын жұптар әдетте 2 жұмыртқадан тұратын ұя салады және 2 балапанды жетілгенше өсіреді. Жұмыртқалар бозғылт жасылдан ақ түске дейін, қараңғы дақтармен және жолақтармен белгіленген. «Guillemot» сөзі француз тілінен келген, бұл Guillaume, яғни «Уильям» есімінен шыққан болуы мүмкін.
The black guillemot or tystie (Cepphus grylle) is a medium sized seabird of the Alcidae family, native throughout northern Atlantic coasts and eastern North American coasts. It is resident in much of its range, but large populations from the high arctic migrate southwards in winter. The bird can be seen in and around its breeding habitat of rocky shores, cliffs and islands in single or smalls groups of pairs. They feed mainly by diving towards the sea floor feeding on fish, crustaceans or other benthic invertebrates. They are listed on the IUCN red list as a species of least concern. Both sexes have very similar appearances with black plumage and a large white patch on the upper side of their wings in summer. The bill is also black, being rather long and slender, while the feet are coral red. In winter adult underparts are white and the upperparts are a pale grey with the back and shoulders exhibiting barred light grey and white patterning. The birds breed in solitary pairs or small groups during their breeding season starting in late February and early May. Pairs nest above the high tide mark, usually in cliff crevices or gaps in boulders. Many pairs lack true nests and lay directly on the ground. Breeding pairs will typically lay 2 egg clutches and raise 2 chicks to fledging. Eggs are a dull white to pale green in color, boldly marked with dark spots and blotches. The English word "guillemot" is from French guillemot probably derived from Guillaume, "William".
Сипаттама
Қара гильмота – орташа мөлшердегі құс, ересектерінің ұзындығы әдетте алғанда және қанаттарының ені құрайды. Дене салмағы шамамен 2 кг-дан 4 кг-ға дейін жетеді. Ересек құстарда жазғы және қысқы түстемесі болады, және оларды дала жағдайында анықтауға болатын жыныстық айырмашылық жоқ. Ағылшын тіліндегі «Қара гильмота» деген атауы олардың жарқын қара жазғы түстемесіне сілтеме жасайды, ол қанаттарының үстіңгі жағындағы үлкен ақ дақтан басқа толығымен қара болады. Жазғы түстемеде олардың аяқтары, табандары және ауыздың іші ақшыл қызыл түсті, ал мүңкісі қара болады. Ересектер күздің басында түлеу кезеңінде жазғы түстемесін жоғалтады, сонда олардың үстіңгі қауырсындары ақшыл сұр және ақ түспен өрнектелген, басы ақшыл сұр, төменгі жағы ақ, ал аяқтары мен табандары ақшыл қызыл түске айналады. Олар ақ қанатты дағын, қара мүңкісін және ауыздың ішіндегі қызыл түсті сақтайды. Жұптасу маусымында олардың дауысы жоғары сыбызғыға ұқсайды. Осы кезде қызыл ауыз да көзге түседі. Жастар мен жас құстарды ақ қанатты дақтың сұр немесе қоңыр түсті қауырсындарымен анықтау оңай, тіпті алыстан да байқауға болады.
The black guillemot is a medium sized bird with adults normally in length and with wingspans of The bodyweight can range from Adults have both summer and winter plumage and there is no sexual difference in this that can be identified in the field. The English common name “Black Guillemot” references their strikingly black breeding summer plumage which is totally black except for a large white patch on the upper side of their wings. During the summer plumage, their legs, feet and inside of the mouth are all a bright coral red, and their beak is a black. Adults lose their summer plumage in an early fall moult where their upper plumage become barred with light grey and white, their head is a pale grey, their underparts white, and legs and feet a pale red. They retain their white wing patch, black beak and red inside their mouth. The call in the breeding season is a high whistle. The red gape is also prominent then. Juveniles and immatures can easily be identified by the spotting of the white wing patch with grey or brown feathers and is easy to see even at far distances in the field.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Қара гильмота – солтүстік Атлант және Арктика мұхиттарының боралдық, төменгі және жоғары арктикалық аймақтарында таралған циркумполярлық түр. Ол 43° және 82° солтүстік ендігі аралығында көбейеді. Тізімделген 5 түрше осы ареалдың әртүрлі бөліктерінде қоныстанады. Солтүстік Америкада оларды Мэн шығанағы мен Жаңа Англияға дейін, ал Солтүстік Американың солтүстік жағалауында Аляскаға дейін кездестіруге болады, онда Солтүстік Тынық мұхитында көгершін гильмоты оларды ығыстырады. Еуропа мен Азияда олар Британ аралдарынан бастап Азияның солтүстік жағалауы бойында таралған. Исландиядағы Суртсей аралы – жаңадан пайда болған вулкандық аралда көбейтін сирек құстардың бірі. Шотландияның батысы мен солтүстігінде, сондай-ақ Ирландияда кең таралған көбелек құс. Ұлыбританияда олар тек Камбриядағы Сент-Джеймс қаласының жанында, Мэн аралында және Солтүстік Уэльстегі шығыс Англсиде ғана көбейеді. Халықтың шамамен 40% ең ірі колониялары бар жоғары Арктикада, 30% төменгі Арктикада және 30% боралдық суларда көбейеді. Қыс айларында жоғары Арктика суларындағы құстардың бір бөлігі қысқы мұздың әсерінен оңтүстіске қарай қоныс аударады, осылайша маусымдық көшпенділерге айналады. Бірақ, қоңыржай аймақтарда бұл түр көбінесе тұрақты өмір сүреді. Жаралы жағалаулармен шектелетін қара гильмоталар ұя салу үшін жартастарды, жарықтарды және тас бөлшектерін пайдаланады, ал азық табу үшін жағалау суларында тіршілік ететін организмдерді аулайды. Басқа гагарлармен салыстырғанда, олар колонияға жақын жерде азықтанады, көбелек маусымында көбінесе жағалау суларында 50 метрден тереңде, ал қыс айларында одан да алысқа қарайды.
The black guillemot is a circumpolar species distributed in the boreal, low arctic and high arctic regions of the north Atlantic and arctic oceans and breeding between 43° and 82°N. The 5 listed subspecies inhabit different parts of this range. In North America, they can be found as far south as the Gulf of Maine and New England and across parts of the northern coast of North America as far as Alaska, where they are replaced by the pigeon guillemot in the North Pacific. In Europe and Asia, they are found from the British Isles and Northward across the northern coast of Asia. They are one of the few birds to breed on Surtsey, Iceland, a new volcanic island. It is a fairly common breeding bird in western and northern Scotland and Ireland. In Great Britain, they only breed at St. Bees Head in Cumbria, the Isle of Man and on east Anglesey in north Wales. Approximately 40% of the population breeds in the high arctic where the largest colonies are found, 30% in the low arctic, and 30% in boreal waters. In the winter, some of the birds in the high arctic waters are forced south by the winter ice making them seasonal migrants, but in more temperate zones the species is essentially resident. Typically restricted to rocky shores, black guillemots utilize the cliffs, crevices and boulders for their nests, hunting the inshore waters for benthic prey. Compared to other auks, they forage fairly close to the colony, in the breeding season mostly in inshore waters more than 50m in depth, farther afield in the winter months.
Мінез-құлық
Қара гильмоттың мінез-құлқының кейбір аспектілерін сипаттаған алғашқы орнитологтардың бірі – Эдмунд Селус (1857-1934) өзінің «Шетландтардағы құс бақылаушы» (1905) атты кітабында. Мысалы, «Қара топанның шетінен» деген тарауда ол кейде қара гильмоттардың аулаған балықтарын бірнеше сағат бойы тұмсықтарында алып жүретінін жазады. Ол сондай-ақ мінез-құлық туралы қосымша мәліметтер береді. Қара гильмоттар – жағалауда азықтанатын құстар, олардың тамақтануы көбінесе бентос және теңіз жаңғағында кездесетін жәндіктермен байланысты. Олар 15-20 метрге дейін суға сүңгіп, азықтанады, бірақ кем дегенде 43 метр тереңдікке дейін сүңгіре алады. Олар алға жылға беру үшін қанаттарын, ал бағытталғану үшін аяқтарын пайдаланады. Балтық теңізіндегі бір аралдағы ірі колония (шамамен 2600 жеке құс) 2000 жылдардың басында американдық минктердің шабуылынан құрылды. Қара гильмоттар жағаға жақын азықтанатындықтан, олар теңіздегі басқа құстарға қарағанда ластануға көбірек ұшырайды. Балық аулаудың қосалқы салдары, мекендеу ортасын жою және климаттың өзгеруі де оларға қысым түсіретін факторлардың қатарында.
One of the early ornithologists that described aspects of the behaviour of the black guillemot was Edmund Selous (1857 1934) in his book The Bird Watcher in the Shetlands (1905). In the chapter titled 'From the Edge of a Precipice' he writes for instance that sometimes the black guillemots carry a fish they have caught in their beak for hours. He also gives further details about the behaviour. Black guillemots are coastal foragers with diets typically associated with benthic and kelp forest prey. They dive between 15 20m to catch their prey, but can dive to a depth of at least 43m. They use their wings to propel themselves forward and their feet to steer. One large colony on an island in the Baltic Sea (approximately 2600 individuals) was wiped out by American Mink in the early 2000s. Because Black guillemots forage close to shore, they tend to be exposed to more pollution than further oceangoing seabirds. Additional sources of pressure include fisheries bycatch, habitat destruction, and climate change.