Кіріспе

Aix les Bains (/US/, /eɪ//k//s// //l//eɪ// /'/b//æ̃//, /, /ɛ//k//s// // /, ɛks le bɛ̃; ; Aquae Gratianae), жергілікті жұртшылықта жай ғана Aix деп аталады, Францияның оңтүстік-шығысындағы Савойя департаментіндегі коммуна. Франциядағы мұздық текті ең ірі табиғи көл – Бурже көлінің жағасында орналасқан бұл курорт маңызды шипажай қаласы болып табылады; Франциядағы ең үлкен тұщы су порты осында. 2020 жылғы мәлімет бойынша, Савойя департаментінде халық саны бойынша екінші орындағы қала, халқы 31 100 адамды құрайды. Шамбери функционалдық қалалық аймағының құрамына кіреді. Бұл қала сонымен қатар өнеркәсіптік орталық, мұнда General Electric сияқты бірнеше ірі компаниялар, Léon Grosse компанияларының бас кеңсесі, ABB Cellier, Aixam, сондай-ақ жоғары сапалы былғары тауарларын шығаратын зауыт орналасқан. Шипажайлар мен туризмнен басқа, Aix les Bains ұлттық Musilac фестивалімен де әйгілі. "Concours des villes et villages fleuris" конкурсында төрт гүл және екі алтын гүлмен марапатталған, сонымен қатар "Өнер және тарих қаласы" атағына ие.

Орналасқан жері

Aix Les Bains Францияның оңтүстік-шығысында, Лионның шығысында орналасқан. Қала шығысында Бауж тауларының алғашқы табиғи қорғанысы – Мон Ревар тауы мен батысында Францияның ең үлкен табиғи көлі – Лак дю Бурже арасындағы тар жолда орналасқан. Осылайша, қала көбінесе солтүстік-оңтүстік бағытта созылған. Оның кеңеюі соншалық, қаланың агломерациясы біртіндеп Шамбери қаласымен бірігіп кетеді. Коммунаның аумағы – , бұл аймақ үшін үлкен көрсеткіш. Қала дәстүрлі түрде екіге бөлінеді: көлдің батысындағы жағалауды алып жатқан төменгі қала және қала орталығы орналасқан, Лак дю Бурже көліне қарай бөктерлеп жатқан жоғарғы қала. Қала алғашқыда көлдің көптеген тасқынынан сақтану үшін биік жерлерге салынған, кейін Рон және көлдің табиғи ағызу арнасы – Савьер каналы арасындағы Compagnie Nationale du Rhône (CNR) бөгетімен реттелді. Қаланың орташа биіктігі шамамен , ал ең төменгі бөлігі көл деңгейінде, шамамен тең. Лак дю Бурже су қоймасының жағалауына жақын орналасқан Aix қаласының аумағы көлдің суайдынының бөлігін құрайды. Көлге оңтүстіктен Лейза, ал шығыстан Тиллет өзені және Aix аймағынан бастау алатын өзендер құяды. Aix аквариумында жергілікті балық түрлерін тамашалауға болады. Жағалау, Aix және Tresserve қалаларымен жабылған, жоғары урбанизацияланған және солтүстік-шығыс бөлігінде жол және теміржол желісімен дамыған. Мұнда көптеген мейрамханалар мен түнгі клубтар орналасқан (көбінесе оңтүстік-шығыс жағында). Жағалауында бассейн мен жағажай бар, оның кіреберісі 1936 жылы салынған және арт-деко стилінде безендірілген. Одан кейін кең алаң орналасқан, ол серуендеушілерге демалуға және түрлі шараларды өткізуге мүмкіндік береді. Алаңнан көлдің және Dent du Chat тауының панорамалық көрінісі ашылады, мұнда үнсіз құлар, үйректер, сұр қаздар, қарабас шаяндар және қара құтан сияқты құстарды кездестіруге болады. Алаң солтүстік және оңтүстік жағынан Grand Port және Petit Port порттарымен шектеледі, осылайша 1500 орны бар Aix порты құрылады, ол көлде қайықпен жүзуге қолайлы жағдайлар жасап, қайықтарға жазғы немесе жылдық орын бөліп береді. Жыл сайын жаттықпен жүзу фестивалі өтеді. Бұл шараға әртүрлі елдерден келген ескі қайықтар, кәсіби нарық, демонстрациялар мен қойылымдар қатысады. Көлдің батыс жағалауы таулар көл жағалауына жақын болғандықтан тар, бірақ шығыс жағындағы таулардан төмен. Көл солтүстік жағынан шамамен қашықтықта Рон өзеніне құяды.

Көршілес коммуналар

Aix les Bains муниципалитеті тоғыз коммунамен шектеседі. Солтүстік жағынан муниципалитет Брисон Сент-Инносент коммунасының аумағымен іргелес. Солтүстік-шығысында Экс Грес-сюр-Экс коммунасымен шектеседі. Содан кейін шығысқа қарай, Aix биіктіктерінің жалғасы ретінде, Пунь-Шатенод коммунасы, ал одан оңтүстік-шығысқа қарай Мукси коммунасы орналасқан. Оңтүстік-шығыста Aix өзінің аумағының шекарасын көршілес Drumettaz Clarafond коммунасымен бөліседі. Одан оңтүстікке қарай Вивьер-ду-Лак және Тресерв коммуналарына дейін шекара созылады. Ақырында, батыс жағында Aix коммунасымен шектесетін екі коммуна бар, олар көлден өтеді. Бұл – Бурдо және Мон-дю-Ша коммуналары. Aix les Bains коммунасының муниципалдық аумағының батыс жағындағы ерекшеліктерінің бірі – Лак-дю-Бурже көлімен белгіленген шекараның болуы. Бұл аумақтың шекарасы бес басқа муниципалитетпен ортақ: Бурдо, Брисон Сент-Инносент, Ла Шапель-дю-Мон-дю-Ша, Тресерв және Вивьер-ду-Лак.

Климат

Aix les Bains, Chambéry сияқты, мұхиттық климатқа ие (Köppen: Cfb), бірақ географиялық орнының арқасында күшті континенттік әсерлерге ұшырайды: теңізден шалқары және Юра, Бауж және Борн таулары сияқты бірнеше таулы аймақтарға жақын орналасқан.

Байланыс және көлік

Aix Les Bains Шамбери мен Аннеси арасындағы маңызды көлік осі бойында орналасқан. A41 автожолының солтүстік тармағы қаланың шығысынан өтеді, Аннесиге тікелей қол жеткізуге мүмкіндік береді, ал кейін A40 автожолы арқылы Женева қаласына қатынауға болады. Коммунаға екі қосылыс (13 және 14) қызмет көрсетеді, біреуі оңтүстікке, екіншісі солтүстікке бағытталған. Екінші деңгейдегі жолдар желісінде Route nationale 491 жолы Aix қаласынан өтіп, Viviers du Lac және Шамбериге оңтүстікке қарай жалғасады. Батысқа қарай Route nationale 201 жолы оңтүстік-батысқа және Лак-дю-Бурже көліне, содан кейін Лек-дю-Бурже коммунасына, ал орталық арқылы D991 жолына барады. Aix les Bains қаласына пойызбен де жетуге болады. Савой герцогтары билік еткен кезде аумағында теміржол желісі салынған алғашқы еуропалық муниципалитеттердің бірі осы қала болды. Бүгінде қала Шамбери, Аннеси және Цулоз қалаларымен байланысты. Торино-Лион жоғары жылдамдықты теміржолы келешекте Париж, Лион, Торино және Милан қалаларын біріктіретін болады. Aix les Bains станциясы 2007 жылдан бері көп түрлі көлік түйіні болып табылады. Қала орталығының батысында, Президент Уилсон бульвары бойында орналасқан Aix les Bains Le Revard теміржол станциясы TGV пойыздарымен қызмет көрсетеді, бұл қалаға Парижден үш сағат ішінде жетуге мүмкіндік береді. Aix қаласы теміржол арқылы Шамбериден солтүстікке орналасқан. Шамбери Савой әуежайы, бұрынғы Aix les Bains/Шамбери әуежайы, Aix les Bains қаласының оңтүстігінде, Воглан коммунасында, Лак-дю-Бурже көлінің оңтүстік жағалауынан бірнеше метр қашықтықта орналасқан. Ол Ұлыбритания (Манчестер, Бирмингем, Эдинбург), Дания (Копенгаген, Биллунд), Швеция (Гетеборг) және 2013 жылдан бастап Париж Орли сияқты көптеген елдерге рейстер ұсынады. Қысқы спорт курорттарына жақын орналасқандықтан, қысқы рейстердің саны көп. Үш бюджеттік әуекомпания тұрақты рейстерді ұсынады. 2002 жылы әуежай жыл бойы 3600 ұшақ қозғалысын тіркеді, негізінен қыс айларында апта сайын 10 000-нан астам жолаушыны қабылдады. Қала орталығында көлік құралдары ең көп қолданылатын көлік түрі болып табылады, Association Roue Libre ұйымы қалалық велосипед тартуын дамытуға күш салғанына қарамастан. Жол қозғалысы ең көп болатын уақытта, әсіресе жазда туристер көп келетін кезде қиындықтар туындайды. D1201 жолының көл бойымен, Шамбери бағытындағы бөлігі жол қозғалысының артуына өте сезімтал. Женева көшесі, Президент Уилсон бульвары және Шамбери көшесінде де осындай мәселелер бар. Солтүстікке қарай, Альбенс және Аннеси бағытындағы қаладан шығу жолында Маршаль де Латтре де Тассиньи бульвары да осындай жағдайға тап болады. Дегенмен, қалалық дамудың арқасында жол қозғалысы жақсаруда, бұл жол айналымдарын құруға және шамдарды алмастыруға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде қозғалыс ағыны жақсарды. Сонымен қатар, қала орталығында екі тұрақ орналасқан, бірақ сауда жасау үшін қала орталығында тұрақ орындары жеткіліксіз. Қоғамдық көлікпен жүруді қалайтындар үшін екі негізгі автобус маршруты және он алты қосымша маршрут метрополитен аймағын қамтиды. Мон Ревард және Мон-дю-Шат шіркеуіне бару үшін де екі маршрут бар. Ondea (Keolis компаниясы басқаратын желінің саудалық атауы) Lac du Bourget агломерациялық қауымдастығымен транзиттік қызметтерді басқаруға тағайындалды. Онда 55 адам жұмыс істейді. Жаз айларында қалаға қысқа сапарлар үшін жолдарда жүретін шағын пойыз қызмет көрсетеді. Ол көлдің жағалауы мен қала орталығы арасында қатынайды.

Қалалық морфология

Aix les Bains қаласының өмірі көбінесе оның биіктіктерінде орналасқан, онда қаланың орталығы, экономикалық ядросы және оның шипажайлары (Шеваллидің Ұлттық шипажайлары және Марлиоз шипажайлары) орналасқан. Расында, қаланың тарихы оны шипажай қаласына айналдырды. Aix осы қызметтің айналасында ұйымдастырылды, оны римдіктер бастаған. Көл жағасындағы қаланың төменгі бөлігі су тасқынының қаупіне байланысты тасталып қалды. Жер өңделді және балық шаруашылықтары болды. Экономикалық белсенділік көбінесе жоғарғы бөлігінде шоғырланған, ал қалалық құрылымы бейімделді. Ол қызмет көрсету үшін тұрғын үй кеңістігін (мысалы, ат жарысы, казино, шипажайлар, сәнді қонақүйлер, вокзал, аурухана және гольф алаңы) және айналасындағы географиялық ерекшеліктерді ескеруі керек болды. Aix les Bains қаласы Роберт Барьер бульвары, Лепик бульвары, Ресей бульвары/Президент Уилсон бульвары, доктор Жан Шарко бульвары/Маршал де Латр де Тассиньи бульвары және президент Франклин Делано Рузвельт бульвары сияқты кең бульварларды қамтиды. Бұл бульварлар кең және ашық, ал қала орталығының көшелері тар, ал басқа да бағыттар Бауж тауының жақындығы мен оның ирек жолдарының салдарынан шектеулі болуы мүмкін, қалалық құрылымды толық ескермей, қазіргі уақыттағы талаптарға жауап береді. Қалаға Чантемерле, Бонселин, теміржол станциясының маңы, Сиерроз, Ла Либерте, көл жағасы, Марлиоз, Лепик, Франклин Рузвельт және тағы да басқалар сияқты әртүрлі аудандар кіреді. Қалалық кеңею мен халық санының өсуімен Aix les Bains тұрақты түрде кеңейіп, көршілес муниципалитеттерге ұқсас дамиды. Бірте-бірте Aix les Bains қаласынан гөрі Aix аймағы туралы айтыла бастайды, ол қала жоспарын қамтиды, сондай-ақ Tresserve, Grésy sur Aix, Mouxy, Méry, Drumettaz Clarafond, Sonnaz және басқа муниципалитеттер де осы аймаққа кіреді. Бұл құбылыс Aix les Bains-тің оңтүстігінде орналасқан және Шамбери аймағы деп есептелетін Шамбери қаласына да қатысты. Осы екі жергілікті су алабының қалалық құрылымы оларды күшпен жақындастырады. Aix және Шамбери аймандарының қалалық дамуын үйлестіру үшін бірлескен қауымдастық құрылды. Оның миссиясы – Савойя, Шамбери және Бурже көлінің аумақтық үйлесімділігін (SCOT) сақтау.

Тұрғын үй

2017 жылы Aix les Bains қаласында 20 317 үй болды, оның ішінде 15 491 (76,2%) – негізгі тұрғын үй. Негізгі тұрғын үйлердің 18%-ы 1945 жылға дейін, ал 30%-ы 1990 жылдан кейін салынған. Тұрғын үй қорының 46%-ын төрт бөлмелі үйлер, 27,4%-ын үш бөлмелі үйлер және 17,5%-ын екі бөлмелі үйлер құрайды. Шағын тұрғын үйлер Aix les Bains қаласының тұрғын үйлерінің шамамен оннан бір бөлігін құрайды (студиялар: 9,1%). Бұл үйлер, әсіресе Альп тауларының орталық орналасқандығына байланысты, жақсы жабдықталған және толыққанды қамтамасыз етілген, олардың 93,9%-ы орталық жылыту жүйесімен, ал 58,5%-ы гараж немесе тұрақпен жабдықталған. Қаланың дерлік толығымен қалалық аймаққа айналуына байланысты, қала тұрғындары емес отбасыларға арналған үлкен үйлер салу қиындап жатыр. Көл жағалауы мен төбелер айналасындағы елді мекендердің кеңеюінен толып жатыр. Бұрынғы заңғарлы салтанатты қонақүйлердің, қазір жоқ болған Belle Époque дәуірінің қираған орындарының бар екеніне назар аудару керек.

Жоспарлау жобалары

Қала орталығында, көлдің батыс жағалауында және негізінен оңтүстігінде қала әкімдігінің бірнеше жобасы жүріп жатыр. Бұл Aix экономикалық аймағына жаңа бизнес тарту үшін коммерциялық белсенділіктің жаңа аймақтарын құруға бағытталған. Жаңа тұрғын үйлер салу да жоспарланған. Мери және Друметтаз Кларафонд муниципалитеттерімен ынтымақтаса, қала құрылысын үйлестіру арқылы Aix les Bains қаласы Savoie Hexapôle деп аталатын белсенділік аймағының қалыптасуына үлес қосады, сондай-ақ Aix аймағының оңтүстік бөлігіне қызмет ететін сауда аймағының дамуына мүмкіндік береді. Құрылысы жүріп жатқан ZAC des Bords du Lac, бұрынғы қалалық кемпинг орнында, соның ішінде, шамамен кең аумақты қамтиды. Бұл өте даулы жоба әлі вице-мэр Доминик Дордтың командасымен іске асырылмады. Савойды дамыту қоғамы әзірлеген бұл жаңа аудан Aix–du Lac деп аталды. Barrier және Garibaldi бульварлары арасында Allée promenade des bords de lac деп аталған кең жағажай салынды. Шағын порты қайта құрылымдалып, қала полихлорлы бифенилдермен (ПХБ) қатты ластанған Тиллет өзенін тазарту мүмкіндігін пайдаланғысы келеді. Бұрын Petit Port даңғылымен байланысқан Barrier бульвары енді болашақта осылай болмайды, себебі муниципалитет Garibaldi бульвары бойынша трафик ағынын кейінге жылдыруға шешім қабылдады. Акваэ атауы 1011 жылы Бургундия королі Рудольф III-нің әйелі Эрменгардқа корольдік жерді сыйға тарту шартында кездеседі (de Acquis немесе "алған"). Орта ғасырлардағы кейбір мәтіндерде Aquae grationapolis туралы айтылады. Бұл қосымша Aix қаласы Гренобль епархиясының құрамында болғанын көрсетеді. Aix les Bains туралы алғашқы белгілі айғақ 1792 жылдың қыркүйегінде, Aix суларында емделіп жатқан француз әскерінің хатында кездеседі. Осы атау барлық ресми құжаттарда, соның ішінде қалалық кеңестің отырыстарында да қолданылды. XIX ғасырдың басында кейбір әдеби мәтіндер Aix en Savoie деген атауды қолданды. Алайда бұл атау әкімшілік құжаттарда ешқашан қолданылмаған. 1954 жылдан бері Aix les Bains теміржол станциясы, кеңестің өтініші бойынша, Aix les Bains le Revard деп аталады.

Тарих

Aix-les-Bains тарихы тікелей Lac du Bourget көлімен және әсіресе оның ыстық суларымен байланысты, осы сулар оны әлемдегі ең танымал шипажайлардың біріне айналдырды. Қаланың тарихи талдауын оның эволюциясын және мәдени ықпалдарын жақсырақ түсіну үшін Savoy тарихымен тығыз қарастыру қажет. Aix-les-Bains коммунасының кезеңдері мен тарихи маңызды оқиғалары төменде келтірілген.

Аква: Римдік Акс

Тарихшылар Экс қаласының ежелгі Римге дейінгі кельт қонысының орнында, су көздерінен пайда болғанын келіседі. Алайн Канал бұл жерге бірінші қоныстануды б.з.д. бірінші ғасырға жатқызады, бірақ бұл қалдықтар тұрақты мекен болғанын көрсететін ештеңе жоқ. Ежелгі Акве қаласының сызбасын жасау қиын, себебі бізге мемлекеттік мекемелерде сақталған қалдықтар ғана белгілі. Орналасқан жердің әкімшілік жағдайы эпиграфиялық деректер арқылы белгілі, оларға сәйкес, Экс қаласы біздің заманымыздың 1-ші ғасырында десемлектілер кеңесімен (он мүшеден тұратын кеңес) басқарылатын викус болған және әкімшілік тұрғыдан Вена қаласының құрамына кірген. Кейбір тұрғындар құдайларға арнау үшін, қасиетті ағаштар мен жүзімдіктерді немесе Кампаньи отбасы үшін жерлеу аркасын салуға жететіндей мол ресурстарға ие болған. Археологтар қазба жұмыстары кезінде оның су көздеріне жақын үлкен термалды кешенді тапты. Батысқа қарайғы төменгі террасада, шамасы, 1-ші ғасырда салынған Кампан аркасы орналасқан, ал одан төмен, Дианаға арналған ғибадатхана екінші террасада тұрған. Бұл ғибадатхана 2-ші ғасырға дейін бұрынғы, дөңгелек нысандағы ғимаратты алмастырған, және бәлкім, Кампан аркасымен бір замандас болған. Ғибадатхананың солтүстігінде некропольдің қалдықтары табылған. Парк дес Терм және қаланың әртүрлі жерлерінде некрополь мен керамикалық бұйымдардың қалдықтары сияқты көптеген және әртүрлі жәдігерлер сақталған. Дегенмен, кең ауқымды археологиялық зерттеулерге бастама беретін ерекше орталық болған жоқ. Әйтпесе, Aquae викусының галло-римдік тұрғындары туралы, олардың мекендеу аймағы мен тығыздығы туралы бізге ештеңе белгісіз. "Римдіктер" қайда өмір сүрді? Олардың шаруашылықтары, ауылдары және қызметкерлерінің елді мекендері қайда орналасқан? Викустың қызметі қандай болды? Бұл сұрақтар әлі де жауап күтіп тұр. Бірден-бір көмек DRAC археологиялық қызметтерінің қалдықтардың археологиялық картасы және археолог Алайн Каналдың мына қорытындысы: "Қайшылыққа толы жайт, Экс қаласының тарихын және Рим империясының басындағы монументалды қала құрылысының сапасын көрсететін көптеген құжаттарды тапқанмен, біз бұл қаланың құрылысы туралы нақты білімге ие емеспіз". Қорытындылай айтқанда, осы кезеңнің тарихын б.з.д. 1-ші ғасырдан бастап қала орталығындағы жерді игеру, содан кейін 1-ші және 2-ші ғасырлар арасындағы аймақтың біртіндеп дамуы деп түйіндеуге болады. Қоныстану термалды кешеннің салынуымен жүзеге асырылған сияқты, оның айналасында террасалар жүйесінде орналасқан монументалды ғимараттар бой көтерген, және бұл жүйе Рим дәуірінде бірнеше рет өзгерген. Егер бастапқыда жылы сулар осы жерді таңдаудың себебі болса, жердің сапасы сияқты басқа факторлар да шешуші рөл атқарған болуы мүмкін.

Орта ғасырдан Ренессансқа дейін

Рим дәуіріндегі Экс тарихы туралы білім бұрыннан-ақ жеткіліксіз болса, Рим империясының соңы мен ерте орта ғасырларға қатысты мәліметтердің аздығынан одан да нашарлауда. Барбарлардың шапқындарынан қалған өрт іздері, мысалы, Арбиндегі галло-рим виллалары арқылы оқиғаны болжауға тырысамыз. Алайда, Экс қаласындағы рим моншалары V ғасырдан бастап қирап, қалалық дамудың іздері жоғалған. Экс-ле-Бен туралы деректер 9 ғасырда, 867 және 1011 жылдардағы харталар арқылы қайтадан айтылады. Соңғысында Бургундия королі Рудольф III корольдік резиденциясы аталған Экс вилласын, оның тұрғындары мен құлдарын әйелі Эрменгардаға сыйға тартып, ол оларды Гренобль епископтығына тапсырды. Осы хартада Экс кішкентай қала екені, онда шіркеу мен егіс жерлері бар екені жазылған. Гренобль епископы Юг кейіннен оны 12 ғасырдың басында Сен-Мартен-де-Мизерер монастырына сыйлады. Қасиетті Мария атымен жаңа монастырь салынды. 12 ғасырдың соңында Сен-Югтың харталарында тағы екі приходтың бар екені белгілі болады: Сен-Симонд шіркеуімен және Мукси ауданындағы Сен-Ипполит, сонымен қатар шағын монастырьмен. Қалалық география нақтылана бастайды: кішкентай қалашықты, қабырғаларымен қоршалған, оның қашан салынғанын ешкім білмейтінін көзге елестете аласыз. Қаланың орталық нүктесі – ежелгі римдік ғибадатхананың жанындағы монастырь. Бұл орталық кем дегенде 13 ғасырдан бері әкімшілік орталық болған болуы мүмкін. Экс – де Сейсель әулетіне бағынышты иелік, олардың шатосы болған, нақты орналасқан жері белгісіз болғанымен, қазіргі шато орналасқан жер болуы мүмкін. Сен-Ипполит және тағы онға жуық кішкентай ауылдар қалаға жақын, бірақ қамалдан тыс орналасқан, олардың ортасында шағын монастырьлар бар, қазір Вилла Шевальдің астындағы мықты үй – Сен-Поль үйі [Сен-Поль мықты үйі], Савойе әулетіне тәуелді. Сол кезде Экс қаласында 1095 адам тұрған, олардың 46 пайызы ауылда, Сен-Симондта 125, Пюерде 91, Шодриде 87, Лалда 86 адам болған, ал қалған онға жуық ауылдарда қалғандары тұрған (Марлиоз туралы мәліметтерде жоқ). Осы елді мекеннің географиясы 19 ғасырдың соңына дейін өзгермегендей. Экс қаласының жанындағы Откомб аббаттығы Сен-Симондтың биіктігінде үлкен жерлерге ие болған. 16 ғасырдың басында көне шіркеу өртеніп, қирады. Экс тұрғындары оны қайта тұрғызу үшін Клод де Сейсельдің көмегін сұрады. Ол қаланың сеньорлық әулетінің мүшесі болды және епископтық дәрежеге көтерілді. Ол Альби епископы және Франция королі Людовик XII-нің ерекше кеңесшісі болды, сонымен қатар көптеген келісімдердің авторы. Де Сейсельдің қолдауымен халық он екі каноннан тұратын колледж шіркеуін салды. Шіркеу қабірге жақын алаңда салынды, онда көркем готика стиліндегі хор болды. Егер хор колледж шіркеуіне тиесілі болса, басты кеме шіркеу мүшелеріне тиесілі және қарапайым көрініс берді. Алайда, 1644 жылы нашар салынған шатыр құлап түсті. Жақсылап салынған шіркеулердің бірі Экс қаласындағы де Сейсельдерге арналды, онда олардың қайтыс болғандары жерленген. Революциядан кейін толыққанды приход шіркеуі болған колледж шіркеуі 1909 жылы жаңа шіркеу салынғаннан кейін қиратылды. Бұл шіркеуде алыстан табынылған нағыз айқыш реліквиясы сақталғаны белгілі. Орта ғасырдың соңында Экс қалашығының салтанатты шатосы қайта салынды. Бірінші қабаттағы Үлкен залдың төбесі 1400 жылға дейін салынған. 1590 жылдары салтанатты баспалдақ салынды.

18 ғасырда

1739 жылдың 9 сәуірінде қала орталығында зор өрт шығып, 80 үйді, шамамен қаланың жартысын жойды. Қайта құрылыс жұмыстары патшадан қаржылай көмек сұрап жүргізілді, ол инженер Гареллаға тапсырылған жоспарды бекітті. Бұл жоспар жай ғана қайта құру жоспарынан асып түсті, себебі ол көшелерді дұрыс жолға қоюмен қатар, қала құрылысының бірнеше ережелерін енгізді, мысалы, екі қабатты және бірінші қабатты үйлер салу; сондай-ақ, сабаннан жасалған шатырларға тыйым салды. Дегенмен, оның ауқымы өте шектеулі болды, өйткені ол тек өртке түскен аумақты немесе басты көшені (Ру Альберт I), орталық алаңды (Плас Карно) және Ру де Бэнді қамтыды. 17 ғасырдың басында Экс тұрғындары мен медициналық қауым, Дауфино дәрігері Жан Батист Кабиас жазған еңбектер арқылы Экс қаласының ыстық суларының құндылығын сезіне бастады, осы салада басқа да белгілі дәрігерлер оны қолдады. Шындығында, ежелгі заманнан бері ыстық су көздерін пайдалану толығымен ұмытылмаған. Орта ғасырларда және 18 ғасырдың соңына дейін Экс қаласында римдік бассейнінде, ашық ауада немесе үйде, онда шипалы су қолмен әкелінетін, суға шомылу болған. Жан Батист Кабиасқа сәйкес, Франция королі Генрих IV Экс қаласындағы ваннаны жоғары бағалаған. 1737 жылы қала арқылы өтетін өзеннен ыстық судың шығуынан қорғау үшін Бас комиссариат үлкен жоба жоспарлады. Бұл қала орталығының қалалық құрылымын өзгертті, себебі қабырғалардың сыртында Моулинс өзеніне жаңа арна қазу қажет болды. Сондай-ақ, олар қала орталығында болған Экс маркизінің төрт диірменін жаңа канал бойында (қазіргі Montée des moulins, Диірмен төбесі) қайта құруға мәжбүр болды. Экс қаласының қайта жандануына король Виктор Амадей III-тің ұлы, Шабле герцогы борышты, өйткені ол көздердің пайдасын татып, олардың орналасқан жері нашар екенін көргеннен кейін, патшаға шипажай салуды ұсынды. 1776 жылдың 11 маусымында патшалық жарлық бойынша король Виктор Амадей III Робиландқа ванна салу орындарының жоспарын жасауды тапсырды. Ол 1779 жылдан 1783 жылға дейін инженер Капеллинидің басшылығымен салынды. Осы күн ескі қала орталығын бұзудың басталуын да білдірді, себебі осы салтанатты құрылыс салдарынан адамдар айналасындағы үйлерді тазартып, орын құруға кірісті. Бұл алғашқы шипажай дамудың маңызды факторына айналды. Осы кезеңде және революцияға дейін қалада жылына шамамен 600 науқас, олардың көпшілігі француз болды. Содан кейін халық саны өсіп, 1793 жылы 1700 адамға жетті. 1783 жылы науқастардың өмірін жақсарту үшін муниципалитет кеңесі абаттандырылған қоғамдық жаяу жүргінші алаңды салдырды: le Gigot, қазіргі уақытта Альфред Буше алаңы деп аталады. Ол кейінірек каштан ағаштарымен қапталды және сәулетші Луи Лампро салған. Жеке баулардан басқа, бұл қаладағы көгалдандырылған аумақтың алғашқы түрі, бұл қала құрылысына серпін берді. 1792 жылы француз революциялық әскерлері Монтескюдің басшылығымен Савойяда болды. Содан кейін шипажайды азаматтық пайдалану тоқтады. Бұл су моншаларын Республика әскерлері иеленіп, жараланған сарбаздарды сауығып кетуге жіберді. Алайда, бұл сонымен қатар Экс қаласын көпшілікке таныстырудың мүмкіндігі болды. Экс Лес-Бенге айналды. Революция аяқталғаннан кейін жергілікті дворяндықтың артықшылықтары жойылды, бұл қалаға айрықша көмектесті. Экс маркизіне иелік ету құқығын өтеу үшін оған қарыз болған үлкен ақшаны төлеуден (қаланың франшиза жарғысы жоқ). Сонымен қатар, сауда-саттық еркіндігі бейбітшілік орнағаннан кейін, бұлақтардан пайдаланып, экономика құруға жаңа серпін берді. Бұдан кейін пансионаттар, қонақ үйлер, кабарелер мен мейрамханалар пайда болды. Екінші жағынан, революция шіркеу меншігінде өз іздерін қалдырды, мысалы, колледждік шіркеуді тастау, қоңырау мұнарасы мен шіркеу жиһаздарын жою. Бұл - жаңа құрылыс салуға мүмкіндік беретін көл жағасындағы жер. 1720 жылы Ансьен Режим кезінде салынған шағын Пуэр порты шынайы портқа айналды. Алғашында Альп армиясының әскерлеріне жанармай құю үшін қайықтар жиі жүретін, әскери қоймамен жабдықталған, ол біртіндеп экспорттық тауарлар үшін және, атап айтқанда, көлдің шетінде орнатылған шеберханалардың сәндіктерімен салынған. Ол Пуэр порты деп аталды. Бұл ауданның дамуы avenue du lac [көл даңғылы] оңтайландыруды қамтыды және бұл барлық іс-әрекет орталықтан тыс және қазіргі ауылдардан тыс, осы тығыз орналасқан даңғыл бойымен алғашқы ғимараттарды тартты.

Марокконың тәуелсіздігі жөніндегі келіссөздер

Марокконың тәуелсіздігі жөніндегі келіссөздер Экс-ле-Бенде өтті. 1955 жылдың қыркүйегіндегі конференцияда Франция кеңесінің президенті Эдгар Форе Мароккода ұсынылған келісімді «бір-біріне тәуелділікте тәуелсіздік» деген тұжырымдамамен сипаттады. Осыған дейін Марокко аумағы заңды түрде француз протектораты болып келді және солтан Мұхаммед V мәжбүрлі түрде жер аударылған еді. Келіссөздерге көптеген француз және марокколық тұлғалар мен ұйымдар қатысты. Марокко тарапынан Демократиялық тәуелсіздік партиясы (PDI) және Истиқлол партиясы, оның өкілдері – Мехди Бен Барка, Омар Бенабдельжалил, Абдельхади Буталеб, Абдеррахим Буабид және М’хамед Бусетта қатысты. Франция тарапынан делегация құрамына Эдгар Форе, Роберт Шуман және үкіметтің басқа да мүшелері кірді. Бұған қоса, Марокконың мәртебесі мен тәуелсіздігі жөнінде кеңес бере алатын түрлі сала өкілдері шақырылды. Протектораттың адал одақтастары мен марокколық дәстүрлі басшылар да қатысты. Осылайша, олар мүдделі тараптардың қатысуымен келіссөздер жүргізе алды. Мүмкіндігінше, Истиқлол партиясының наразылығына қарамастан, оларға басымдық берілді. Марокконың тәуелсіздігіне қадам басқанда Экс-ле-Бенде өткен бұл келіссөздер маңызды рөл атқарғанымен, Франция бұл ауысуға бұрыннан дайындық жұмыстарын жүргізгенін атап өткен жөн. Шындығында, Франция мемлекеті Солтүстік Африканың осы аумағына тәуелсіздік беру қажеттігіне сенді. Алайда, көптеген экономикалық мүдделер мен іскерлік байланыстар, әсіресе пашалар мен қайындар, Францияны бұл ауысуды асықтырмауға және өзгерістерді бірте-бірте бастауға итермеледі. Марокко Корольдігінің егемендігінің тағдыры осы конференцияда, Экс-ле-Бенде шешілді. Ресми түрде келіссөздер тәуелсіз мемлекет құруға келісімге келуге мүмкіндік берді. Марокконың тәуелсіздігі 1955 жылдың 6 қарашасында Ла-Сель-Сен-Клауд декларациясы арқылы жарияланды. 2005 жылы Марокконың тәуелсіздігі жөніндегі келісімдерді келісудің 50 жылдығы тойланды. Осы оқиғаға арналған түрде марокколық зелигемен безенілген су тартатын орналасқан фонтан салынды. Маалем шеберлері өздерінің рухани отанынан арнайы келіп, Экс-ле-Бенде саябағында бұл жұмысты аяқтады. Жобаны Фес қаласының аймақтық туризм кеңесі (Фес CRT) және туристік бюро қолдады.

Саясат және әкімшілік

2015 жылғы департамент сайлауынан бастап, Aix les Bains екі кантонға бөлінді, екеуі де басқа коммуналарды қамтиды. Бұл Aix les Bains 1 және Aix les Bains 2 кантондары. Aix халқының тәуелділігі болып табылатын заң шығарушы сайлау округі – Савойяның бірінші сайлау округі. Ол 1986 жылғы 24 қарашадағы № 86-1197 заңмен аудандық шекаралар белгіленген, және мынадай әкімшілік бөлімшелерді қамтиды: Aix les Bains 1, Aix les Bains 2, La Motte Servolex және Le Pont de Beauvoisinнің бір бөлігі. Aix-les-Bains қаласы өз аумағында бірнеше әкімшілік және мемлекеттік қызметтерге ие, мысалы пошта бөлімі, полиция бас штабы, қалалық полиция, ұлттық полиция, жандармерия, ұлттық жұмыспен қамту агенттігі (кейін Pôle Emploi деп аталды), салық инспекциясы, қалалық иттер бағу орталығы, үй иелерінің бірлестіктері, коммуналдық әлеуметтік қызмет орталығы, әлеуметтік қамсыздандыру орталығы және теміржол станциясы. Сондай-ақ, Aix-les-Bains қаласында орналасқан. Aix les Bains қалалық әкімдігі қала үшін үш қосалқы кеңсе ашты. Олардың ішінде кеңсе, Marlioz кеңсесі және La Liberté кеңсесі бар. Бұл кеңселер қаланың негізгі қызметтерімен байланыс құралы болып табылады. Мұнда көптеген әкімшілік рәсімдерді, сондай-ақ қолдау және ақпарат алу туралы өтініштерді жүзеге асыруға болады. Бұл кеңселер басқалармен қатар жұмыс мәселелері бойынша кеңес беруге, тұрғындардың жобаларын қолдауға (негізінен 1901 жылғы заңмен құрылған бірлестіктер арқылы), денсаулық сақтау, құқық, тұрғын үй, мәдениет, білім беру және демалыс салаларында көмек көрсетеді. Бұл жергілікті децентрализацияланған құрылымдар қалалық жобалар туралы ақпарат таратуға, сондай-ақ болашақ жобалар туралы хабардар етуге мүмкіндік береді, онда қала тұрғындары қажет болған жағдайда өз пікірлерін білдіре алады.

Сот іс жүргізуі

Aix-les-Bains қаласында бірнеше сот органы бар: олар 2007 жылғы 27 маусымда басталған сот картасының реформасы аясында жақын арада Шамбери сотымен біріктіріледі, сондай-ақ өндірістік трибунал және Әділет үйі мен Заң кеңесі де бар. Басқа да сот ісі бойынша Aix аймағы Шамбери қаласына тәуелді. Сот жүйесіндегі өзгерістерге сәйкес, Aix-les-Bains Шамбери апелляциялық сотының, Шамберидің ірі ауданының (Tribunal de grande instance) сотының, жасөспірімдер сотының, Шамбери коммерциялық сотының, Савойя әлеуметтік қамсыздандыру мәселелері жөніндегі сотының және Шамбери апелляциялық сотының адвокаттар алқасына тәуелді.

Қоршаған орта саясаты

Бурже көлінде, ондаған мың туристерден өзге бірнеше мың адам тұрғандықтан, 1950 жылдардан 1970 жылдарға дейін су сапасы біртіндеп нашарлап, эвтрофикацияның кең таралған құбылысы байқалды. Себебі, сол кезде көл барлық кәріз құбырларының табиғи төгілу орны болды, әсіресе Шамбери және Экс-ле-Бэйн қалаларының. Сол заманғы көптеген автокөліктер де қатты ластану көзі болды, олардың түтіні суға ішінара сіңіп, ал майы көлде табылды. Олар көп шу шығарды, ал бұл шу құстар мен ұсақ сүтқоректілерге зиян келтірді. 1970 жылдардың ортасынан бастап, көлдегі эвтрофикацияны азайту мақсатымен, Аннеси көліне ұқсас нәтижелерге жету үшін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Су тазарту станциялары Савойяда, әсіресе Экс-ле-Бэйн қаласында құрылды. Тиллет және басқа да өзендер қалпына келтірілді, бұл көл суының сапасын жақсартуға және су жануарларының түрлерін қайта жаңартуға мүмкіндік берді. Экс-ле-Бэйнде форель, арктикалық шаян және карп сияқты жергілікті түрлерді сақтау үшін қоғамдық аквариум бар. Бұл мекеме негізінен тұщы су балықтарына маманданған. Аквариум жергілікті жануарлар дүниесін қорғауға ғана емес, сонымен қатар алдын алу жұмыстарын жүргізуге және білім беру сапарларын ұйымдастыруға да мүмкіндік береді. Қала сонымен қатар Мон Ревард тауына қарай бағытталған, белгіленген және жабдықталған жаяу жолдарды ұсынады. Бұл жолдарды спортшылар, жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер пайдаланады. Бұл жолдар үнемі күтіліп тұрады, жасыл аймақтарда қоқыстардың таралуына жол берілмейді. Қаланың муниципалды паркі де бар, онда көптеген жаяу жолдар салынған. Мұнда табиғаттың еркін дамуына мүмкіндік беретін, әсемдеусіз орман құру жоспарланған. Экс-ле-Бэйнде көптеген шаралар өткізіледі. Конгресс орталығы, тіпті Виктория кинотеатры да деректі фильмдер, фильмдер мен экология тақырыбындағы арнайы конференциялар мен көрсетулерге үлес қосады. 2005 жылдың 27-29 қыркүйегінде бірінші ұлттық су жиыны ұйымдастырылды. Қала әкімдігі ұйымдастырылған шаралар арқылы суды сақтау және қорғау саласында ақпарат алмасуды және ынтымақтастықты арттыруды мақсат етті. Сондай-ақ, құрылыс алаңдарындағы қоршаған ортаның сапасы мен қолжетімділігі туралы хартаны жасап, жариялады. Бұл хартаның мақсаты – шу, қалдықтар, су және топырақ ластануы сияқты қалалық аумақтардың ластануын азайту және шектеу.

Халық және қоғам

2020 жылғы мәліметтер бойынша, Aix les Bains тұрғындарының 33,7%-ы алпыстан асқан. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 1,85 құрады. Үй шаруашылықтарының 49,1%-ы бір адамнан, 23,9%-ы баласыз жұбайлар, 16,5%-ы балалы жұбайлар, ал 8,8%-ы жалғыз ата-анасы бар отбасылардан тұрады. Қоғамдық балабақшалардың ішінде: Aix les Bains орталығындағы Франклин Рузвельт, La Liberté Aix les Bains, Lafin Aix les Bains, Sierroz, Marlioz Aix les Bains және Saint Simond бар. Сонымен қатар, Бонселин мемлекеттік бастауыш мектебі де бар. Мемлекеттік бастауыш мектептерге: Le Choudy, du Centre, Franklin Roosevelt, La Liberté, Lafin, Le, Marlioz және Saint Simond кіреді. Жеке секторда, бірақ келісімшарт негізінде Газуилли балабақшасы және Ламартин мен Сент-Жозеф бастауыш мектептері жұмыс істейді. Қалада төменгі орта білім беретін үш мемлекеттік колледж бар: Гарибальди, Жан Жак Перре және Марлиоз. Келісімшарт негізінде үш жеке колледж бар, олар: Ламартин католик колледжі, la Ribambelle колледжі және Талмуд колледжі. Aix-les-Bains-те жалпы, технологиялық және кәсіптік білім беретін бір ғана мемлекеттік лицей бар – Lycée Marlioz, ол орта білімнен кейінгі білім берудің көптеген бағдарламаларын ұсынады (кәсіптік бакалавриат, нотариус немесе сауда бойынша BTS). Жеке секторда келісімшартсыз жеке технологиялық ITCC мектебі және келісімшарт негізінде екі жеке мектеп бар: Талмудтық жалпы орта мектебі және Томер Дебора жалпы орта мектебі. Сондай-ақ, жеке келісімшарт негізінде la Savoisienne кәсіптік лицейі де бар. Қалада басқа да оқу орындары бар. Мысалдар: LPO Marlioz оқыту академиялық бөлімі, CLG Marlioz жалпы және кәсіби білім бөлімі, Муниципалдық музыка консерваториясы және 2006 жылдан бастап Peyreffite Graduate School.

Спорт

Aix les Bains – спорт саласында өте белсенді қала. Спортпен тікелей байланысты шамамен сексен екі бірлестік бар. Коммунада 50-ден астам спорт түрлерімен айналысуға болады. Олардың ішінде су шаңғысы, мотор спорты, таэквондо, теннис, садақ ату, желкендесу, волейбол, су полосы және гандбол бар. Сонымен қатар, дзюдо, каратэ, жүзу клубымен жүзу, қайықпен жүзу, парашют спорты, петанк, сүңгу, регби, жеңіл атлетика, Aix les Bains теңіз және ескек клубымен ескек тарту, Aix Maurienne Savoie Basket клубымен баскетбол және бокс та бар. Фейтинг, футбол, 18 лункалы Golf d'Aix les Bains гольф алаңы, табиғи кедергілермен толы және Тиллет өзенімен кесілген, гимнастика және тағы да көптеген спорт түрлері де ойналады. Ат жарысы Aix les Bains ипподромында және Aix les Bains жарыс қоғамында өтеді. Marlioz жарыс жолы бір ғасырдан астам уақыттан бері қоғамдық шараларды қабылдап келеді. "1-ші санаттағы жүгіру" және "2-ші санаттағы шабу" деп саналатын Marlioz жолында үлкен трибуналар, панорамалық зал және ашық ауадағы мейрамхана бар. Велоспортқа қалалық Amical Cycle Aixois [Aix les Bains велосипед клубы] ұйымдастырған екі жарыс кіреді: Пасха жүлдесі және түнгі жүлде. Aix les Bains – Critérium du Dauphiné жарысына ең көп, 18 рет енген қалалардың бірі. Tour de France жарысы да бірнеше рет Aix les Bains қаласында кезеңдік мәресіне жеткен. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері, жарыстағы басқа да қатысулардың ішінде, қала 1948, 1951, 1954, 1958, 1965, 1972, 1974, 1989, 1991, 1996, 1998 және 2001 жылдары жарыстың кезеңін аяқтады. Қалалық спорт мектебі, қалалық спорт басқармасы (бұл басқарманы алдыңғы қызметпен шатастырмау керек) және соңында Aix les Bains қалалық жағажай мен бассейні бар орталық nautique муниципальді мекемесі жұмыс істейді. 1949 және 1961 жылдар аралығында қала Aix les Bains Circuit du Lac [Көл трассасы] арқасында автоспортта өте белсенді болды. Трасса Бурже көлінің жанында орналасқан. Ұзындығы шамамен , ол қазіргі көл қиылысының орнында болды. Бұл Савойядағы жалғыз автомобиль трассасы еді. Формула 2, Формула Юниор және Гран-при мотоцикл жарыстары өткізілді. Оған жергілікті жүргізушілер мен жанкүйерлер, сондай-ақ Швейцария, Италия және Англиядан келген адамдар да қатысты. Географиялық орналасу велосипед спортын дамытуға қолайлы болды. 2013 жылдың 30 наурызында Еуропа чемпионатының B тобының финалы өтті. Регби U18 жарысы Нидерланды және Хорватия құрамалары арасында Aix les Bains қаласында өткізілді. Голландия құрамасы 51:3 есебімен жеңіске жетіп, чемпион атанды.

Медиа

Баспасөзді негізінен ірі аймақтық күнделікті газеттер, әсіресе Le Dauphiné libéré көрсетеді. Жергілікті деңгейде La Vie nouvelle, La Savoie (апталық), L'Essor savoyard, Le Messager (Франция), La Voix des Allobroges, Le Faucigny және тағы да көптеген газеттер бар. Ұлттық радиостанциялардан өзге, қала France Bleu Pays de Savoie, ODS радиосы, HotRadio және Hellebore сияқты көптеген жергілікті радиостанциялармен қамтылған. TV8 Mont Blanc жергілікті телеарнасы Савой аймағында хабар таратады. "La place du village" атты хабар ай сайын көрсетіледі, ол Aix аймағындағы жергілікті өмірді көрсетеді. Бұл сол телеарнаның жергілікті жаңалықтарында, сондай-ақ France 3 телеарнасының жергілікті және аймақтық баптауда да орын алады.

Экономика

XX ғасырдың ортасына дейін негізінен шипажай қаласы болған Aix les Bains экономикасын біртіндеп өзгертіп, бұрынғыдай жиі қолданылмаған жылу су моншаларына тәуелділіктен құтылды. Виши, Эвиан және басқа да шипажай қалалары сияқты, Aix les Bains экономиканы әртараптандырып, туризм мен денсаулық сақтау әлеуетіне көп инвестиция жасады. 2000 жылы коммуна Францияның «station nautique» аталымымен жіктелген 34 станциядан тұратын желіге ие болды. Сонымен қатар, 2013 жылғы қазан айының соңында «Station Touristique» аталымын алды.

Агломерациядағы компаниялар

2006 жылғы 1 қаңтардағы компаниялар мен мекемелердің жалпы саны 2624 болды. 2004 жылы Aix les Bains 198 жаңа кәсіпорын ашты. Ол ұлттық рейтингте 216-шы орында тұрды. Барлығы негізінен он үш түрлі мекеме бар. Ауыл шаруашылығы және азық-түлік өнеркәсібі мекемелері компаниялардың жалпы санының 3,3%-ын құрайды, яғни 58 компания. Тұтыну тауарлары өндірісі 1,7%-ды құрайды, онда 29 мекеме бар. Автомобиль өнеркәсібі – екі компания, бұл компаниялардың шамамен 0,1%-ын құрайды. Инвестициялық тауарлар өндірісі 1,5% үлеске ие, онда 27 компания жұмыс істейді. Орталық тауарлар өндірісі жиырма компанияны немесе 1,1%-ды құрайды, ал энергия – екі компаниясымен 0,1%-ды құрайды. Құрылыс саласында 135 компания бар, бұл 7,7%-ды құрайды, сауда компаниялардың жалпы санының 28,4%-ын құрайды, яғни 496 мекеме. Көлік саласында 43 мекеме немесе 2,5% бар, ал жылжымайтын мүлік саласы 617 компанияны немесе 4,4%-ды қамтиды. Компанияларға көрсетілетін қызметтер 12,4%-ды құрайды, онда 216 мекеме бар. Жеке тұлғаларға көрсетілетін қызметтер шамамен 20,6%-ды құрайтын 282 компанияны қамтиды. Ал мектеп білімі, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтердің соңғы түрі бойынша 282 компания немесе мекемелердің жалпы санының 16,1%-ы бар. Төрт негізгі кәсіпорын – Aixam өндірісі (Aixam-нан тәуелсіз ұйым), 47 миллион евро айналыммен, және ABB Process Automation, 50 миллион евро айналыммен (2003 жылғы көрсеткіш). Aix аймағында көптеген басқа компаниялар да бар. Соның ішінде Aix-les-Bains қаласында Savoie Yaourt (Савой йогурты) кәсіпорны (минералды су өндіруші), шарап саласындағы Cavaillé компаниясы, Areva компаниясы, сондай-ақ жоғары сапалы былғары бұйымдарын өндіруші, Bauer Compressor компаниясы және күн жылыту жүйелерін өндірумен танымал Clipsol компаниясы бар. Сонымен қатар, соңғы жылдары қонақжайлылық секторы дамып келеді. Қонақжайлылық саласындағы ірі компания Accor, денсаулық сақтау және гидротерапия нарықтарының өсуінен пайда алу үшін Aix аймағында белсенді түрде жұмыс істейді.

Сауда

Aix les Bains-те 500-ге жуық дүкен бар. Олардың көпшілігі қала орталығында орналасқан. Саудагерлер коммунаның географиялық орналасуының тартымдылығынан – көл мен Бауж тауларының жақындығынан, сондай-ақ казинодан пайда көреді. Дегенмен, оның ескірген бейнесі және көршілес коммуналардың бәсекелесі болуы Aix дүкендеріне зиян келтіруде. Шындығында, Tresserve, Grésy sur Aix, Albens және тіпті Le Bourget du Lac сияқты шеткі коммуналар жергілікті тұрғындарды көбірек тартады. Ал Шамбери аймағы Les Landiers активтер аймағынан бәсекелестікке тап болып отыр, онда Darty, la Halle aux vêtements, Feu vert сияқты ірі брендтер мен ірі Carrefour гипермаркеті орналасқан. Бұл жағдай Шамбери қаласын өзінің орталық бөлігін қайта жаңғыртуға мәжбүр етті. Aix les Bains дүкендері осы жағдайда өмір сүру үшін және клиенттерді тарту үшін күресіп жатыр. Алайда, Aix les Bains муниципалитеті бұл мәселенің күрделілігін түсінді. 1600 жылы Фисак, сол кезде әлі де қолжетімді болған, Патшалық монша деп аталатын бірегей римдік бассейнінде шомылған. 1783 жылы король Виктор Амадей III-тің қаржылық көмегімен алғашқы заманауи шипажай салынды. Бұл шипажай, бірнеше рет кеңейтілген (1818–1856–1860 жылдары), 1860 жылы Савойя Францияға қосылған кезде ұлттық шипажайға айналды. 1897 жылы, әсіресе 1934 жылы кешенге жаңа ғимараттар салынды. 1996 жылы бірнеше жаңа терең су көздеріне сүйене отырып, жаңа мемлекеттік мекеме – Thermes Chevalley ашылды. Көлдің қарсы жағынан судың жер астымен өтуі (тереңдікте 30 жылдан астам) оның 46° температурасын түсіндіреді. Көптеген көздер кальций, сульфат, кремнийлі сулармен қамтамасыз етеді, олар 45° немесе салқын температурада аз мөлшерде радиоактивті, сондай-ақ бикарбонаттарға толы. Олар шығу тегіне және температурасына қарай душ немесе ванналарға, бассейнге немесе ішуге қолданылады. Бұл жылы сулар, әсіресе, бел және мойын артриті, остеоартрит, ишас ауруы, жіті белі ауруы, қолдың қайталамалы артриті, тізе остеоартриті, сондай-ақ қабыну ревматизмі және спондилоартрит сияқты дегенеративті ревматизмге тиімді. Су көздерін пайдалану альгодистрофия, сіңір қабынуы және флебологиялық проблемаларға (созылмалы веноздық жеткіліксіздік, тромбоздың салдары, лимфалық жеткіліксіздік, Рейно ауруы) да пайдалы, ал бұл сулар варикоздық жара, инсульт немесе жақында болған жүрек оқиғаларына қарсы көрсетіледі. Оған балаусақпен емдеу, су астындағы душ және бассейнде оңалту процедуралары кіреді. Нерв жүйесін тыныштандыру арқылы сулар эйфориялық релаксацияға әкелуі мүмкін. Aix les Bains ұлттық шипажайы екі ғимараттан тұрады, олар екі бөлек жерде орналасқан. Thermes Pellegrini және Thermes Chevalley шипажайлары биік орналасқан. Сондай-ақ Marlioz шипажайы да бар. Ол 1850 жылдар шамасында ашылған бұлақтардан суды пайдаланады. 1860 жылы алғашқы жеке мекеме салынды, содан кейін 1980 жылы толығымен қайта жаңғыртылды. Бұл шипажай тыныс алу жүйесін босатуға және ауыз ауруларын емдеуге өте қолайлы. Емделетін ОРТ аурулары: отит, ринит, синусит, фарингит, тонзиллит, ларингит, хирургиялық дайындық және ОРТ хирургиясынан кейінгі кезең. Пневмологиядағы патологиялар, трахеит, бронхит, бронхтың кеңеюі және ақыр соңында астма да емделеді. Шипажайлардың арқасында 1986 жылы қалаға 52 000-ға жуық гидротерапиялық келуші келді, ал 1992 жылы – 44 550-ден астам гидротерапиялық келуші келді. 2005 жылғы мәліметтер бойынша. Бұл көрсеткіш Франциядағы барлық шипажай қонақтарының 7%-ын және Савой гидротерапиясына келгендердің 60%-ын құрайды. 2004 және 2005 жылдар аралығында келушілер санының 3%-ға төмендегені анықталды. 2007 жылдан бастап Aix-les-Bains ұлттық шипажайының басшылығы келушілерді жандандыру және нысанды жекешелендіру саясатын жүргізіп келеді. Бұл жекешелендіру 2009 жылдың аясында күшіне енуі тиіс.

Жергілікті мәдениет және мұра

Aix les Bains Савойяның ажырамас бөлігі болып табылады. Туристік курорт ретінде, оның мәдениеті тағамдары мен ортақ тарихының үйлесімінен құралған. Оның мұрасы – көптеген тарихи басып алулардың әсерінен қалыптасқан құндылықтар жиынтығы. Белль Эпок дәуіріндегі шипажай қаласы мәртебесі оның дамуына зор үлес қосып, бай және алуан түрлі мәдени мұраны қалыптастырды. Осы себепті, Aix les Bains өнер және тарих қаласы деп танылған.

Ескерткіштер мен ескерткіштер

Өзінің бай тарихымен және соңғы дамуымен Aix les Bains коммунасы маңызды және алуан түрлі мұраға ие. Коммунада он жеті ескерткіш тарихи ескерткіш ретінде тіркелген, ал 900-ден астам нысан – Мәдени мұраның жалпы тізіміне енгізілген. Бұған қоса, 56 зат Тарихи ескерткіштер тізіміне, ал 13 нысан Мәдени мұраның жалпы тізіміне қосылған. Рона-Альп аймағының Мәдениет дирекциясы "Les dossiers de l'inventaire" (Мұраны зерттеу) сериясында мұраны зерттеуге арналған зерттеулер жүргізді. Нәтижесінде, 1163 ғимарат осылайша назарда ұсталып, сақталған.

Казино Гранд-Церкл

Казино Гранд Серкл Экс-ле-Бен қаласында орналасқан және Эвиан казиносы сияқты Савойядағы маңызды сәулеттік кешеннің бірі болып табылады. Казино 1850 жылы Савойя герцогы Виктор Эммануэль II тарапынан ашылды. Оның тұрғын бөлмесінің төбесі алтын түсті фонға орнатылған 3,5 миллион ұсақ шыны кубтардан тұратын мозаикамен жабылған. Сол кезде ғимараттың ортасында, бірі ойынға, екіншісі оқу мен хат алмасуға арналған екі бөлме болды. Отыз жыл өткен соң казино дамып, екі жаққа павильондар қосылды. 1899 жылы ғимарат 900 орындық, ағаш механизмдермен жабдықталған театрға ие болды. Жақында суретшінің төрт туындысы дәстүрлі ойындар залына (буль, рулетка, блэкджек және т.б.) қойылды. Казино Гранд Серкл 2004-2005 қаржы жылындағы ойындардан түскен жалпы табысы бойынша француз казиноларының тізімінде 24-ші орынды иеленді.

Біздің ханымның шіркеуі

Notre Dame des Eaux ("Сулардың анасы") шіркеуі, Көтерілу шіркеуі, Aix les Bains қаласының орталығында орналасқан. Діни ғимаратты жобалау үшін архитектуралық конкурс өткізілді, және оны Артур Бертин жеңіп алды. Құрылыс жұмыстары Бона компаниясына тапсырылды. Жұмыс 1890 жылы басталды, 1892 жылы аяқталуы жоспарланған, бірақ шындығында, өзгерістер 1905 жылға дейін енгізілді. Ғимарат пішін жағынан крест тәрізді. Жалпы сыртқы түрі Византиялық стильде. Трансепттердің қиылысы күмбезді ұстап тұрады. Оның жасыл түсті мұнарасы ағаштан жасалған қаптамасының тотығуынан пайда болған. Мұнара ауладан биікке көтеріледі. Сонымен қатар, қарапайым цилиндрлі күмбездеріне де қызығуға болады, олар романдық стильде жасалған. Қазіргі тарихи ескерткіштердің қосымша тізіміне енген Крест жолы Испаниядан әкелінген, оны Наполеонның науқандары кезінде Гаспар Франсуа Форестие алып келді. 1976 жылдан бері тізімделген және хорға орналасқан Он екі апостолдың суреттері сарапшылардың пікірінше, Италиядан шыққан және 17 ғасырға жатады. Бұл ғимарат Aix les Bains қаласының жоғары тұсына орналасқан және тұрғындардың күнделікті өмірінде маңызды орын алады. Шіркеу алдындағы алаң қалалық құрылымдағы орталық орнына байланысты апта ішінде қоғамдық тұрақ ретінде пайдаланылады.

Басқа ғимараттар

Aix les Bains қаласы көптеген тарихи және ерекше ғимараттармен толық. Галло-рим дәуірінен сақталған Арк фунерайре роман де Кампанус (Кампанның римдік жерлеу аркасы) бар. Бұл арка Галлия Нарбоненцис провинциясының патрицийі Люций Помпей Кампанның отбасының қайтыс болған мүшелерінің құрметіне орнатылған. Бұл ескерткіш – өлімнен кейінгі өмірге жасалған жолдың символы. Арканың биіктігі 15 метрден астам. Ол екі тіреу арасындағы аркадан тұрады, олардың үстінде архитравпен антаблетура орналасқан, бәрі де тегіс тастардан, цементсіз салынған. Арка құрамына фриз, карниз және аттик кіреді. Фриз аркаға арналған кейбір тұлғалардың бюстері орналасқан сегіз нишадан тұрады. Сондай-ақ, Thermes antiques [Ежелгі моншалар] ғимараты да бар. Шамамен 120 жылға дейін римдіктер бұл ыңғайлы моншаларды римдік үлгіде, бүкіл империядағыдай салды. Құрылысқа бірнеше монша кіреді: ыстық монша (кальдариум), жылы монша (тепидариум) және суық монша (фригидариум). Барлық бассейндер мәрмәрмен қапталған. Бөлмелер бағаналармен және мүсіндермен әсемделген. Қазіргі уақытта римдік қираған орындары ұлттық моншалардың ішінде көрініп тұр. Aix les Bains қалалық әкімшілігінің ғимараты да назар аударуға лайық. Бастапқыда бұл Конрад Бейбітшіліктің сарайы болған, содан кейін 15-17 ғасырлар аралығында Экс маркизінің қамалына айналды. Қалалық әкімшілік ғимаратының жанында Гало-рим ғибадатханасы орналасқан, ол Диана ғибадатханасы (Temple de Diane) деп аталады, қазір ол Лапидар мұражайы болып табылады. Бұл ежелгі ғибадатхана Францияда толық сақталған үш ғибадатхананың бірі. Aix ас дастарқанында Савой сырлары кеңінен ұсынылады, мысалы Abondance, Beaufort, Emmental Savoyard, Gruyère Savoyard, Reblochon, Abbaye de Tamié, Tomme de Savoie және тағы да басқалары. Алайда, Lac du Bourget көлі және Tillet және Sierroz сияқты өзендер Aix аспаздарына әртүрлі тұщы су балықтарын ұсынады, олар жергілікті тағамдардың көп бөлігін құрайды. Жергілікті форель, арктикалық шара және вендац жеуге өте дәмді. Балық аулау және шұбарлау да Aix les Bains тұрғындарының талғамын қанағаттандырады. Мон Ревард сияқты орташа биіктіктегі айналасындағы ормандар мен таулар да танымал өнімдерді ұсынады. Мысалы, саңырауқұлақтар, соның ішінде Revard болетінің (Cèpe) атағы ерекше. Aix les Bains коммунасының айналасындағы жүзімдіктер Савойялық фондю сияқты арнайы тағамдарда қолданылатын ақ шарап өндіреді. Сент-Инносентий және Сент-Балдоф жүзімдіктері Aix les Bains қаласының жанында орналасқан, ал аймақ әдетте Савой шараптарының көп бөлігін қамтиды.

Мәдени мұра

Aix les Bains қаласында мәдениетті дамытуға арналған бірнеше нысандар бар. Қалалық театрдың болуы муниципалитетке театр салуға мүмкіндік береді. Бұл 19 ғасырдың шедеврі болып саналады. Театр тоғыз жүз орынға және итальяндық сахнаға ие. Бұл итальяндық театрда оркестрлік шұңқыр, орган және киноэкраны бар. Казино иесі кино және теледидар түсірілімдері үшін осы бөлмені пайдалануға жиі сұралады, себебі оның әдемі безендірілісі бар. Одан да ерекшесі, Aix les Bains қаласының орталығында, Parc Floral des Thermes паркінде ашық ауадағы Théâtre de verdure театры бар. Ол ашық ауадағы концерттерге арналған үш мың орындыққа ие. Аквасценалар, шай билері және театр өнерлерінің бөліктері жиі ұйымдастырылады. Коммунаның негізгі залдарының бірі – Aix les Bains конгресс орталығы. Мұнда көрмелер, конгрестер, концерттер, комедиялық қойылымдар және көптеген басқа да көркемдік және мәдени шаралар өткізіледі. Aix les Bains Францияда кинотеатр ашқан алғашқы қалалардың бірі болды. Бүгінде қалада Victoria, Rex және Aix les Bains-тің Les Toiles du Lac кинотеатрлары бар. Бұл үш мекеменің де иесі бір адам. Сегіз залы бар Les Toiles du Lac мультиплексінің құрылысымен Rex кинотеатрының екі залы бірте-бірте тоқтатылуда. Бес залы бар Victoria кинотеатры сақталып, жұмыс істеуде. Ол бірте-бірте авторлық, көркем және жаңа фильмдерді көрсетуге көшеді деп күтілуде. Сонымен қатар, бұл мекемеде Aix les Bains-тің екінші казиносы орналасқан. Казино Grand Cercle-ден кіші, Nouveau Casino (оның коммерциялық атауы) қырық бес ойын автоматына, шашка үстеліне, он үш роликке (каша, рулетка және т.б.), он бес бейне роликке және он жеті бейне покер экранына ие. Musée Lapidaire бұрынғы галло-римдік Диана храмында орналасқан, қазір ол археологиялық мұражайға айналдырылған. Ғимаратта көптеген мүсіндер мен антикалық заттар, соның ішінде қола дәуірінен қалған заттар бар. Lac du Bourget көлінен табылған елді мекендердің қалдықтарын көруге болады. Тағы бір мұражай және мәдени орталық – Ламартин қалалық кітапханасы, онда үлкен құжат қоры сақталған. Кітапхана атауы ақын және жазушы Альфонс де Ламартиннің құрметіне берілген. Жақын арада ғимарат ұлттық және рим моншаларына жақынырақ жерге көшіріледі. Aix les Bains қаласында бірнеше Liste de sociétés savantes de Savoie қоғамдары бар. Бұл бірлестіктер білімді хоббишілер мен мамандарға аймақтық тарихты немесе аймақтық мәдени мұраны зерттеу сияқты әртүрлі тақырыптар бойынша кездесуге мүмкіндік береді. Қалада, әсіресе, 1995 жылы Aix les Bains қаласында құрылған Société du Patrimoine de Savoie (SPS), 1993 жылы құрылған Société d'Art et d'Histoire d'Aix les Bains et sa Région (Акс-Лес-Бен және оның аймағының өнер және тарих қоғамы) және 1975 жылы құрылған Лейкс-Эн-Савой археологиялық орталығы бар.