Кіріспе

Скандинавиялық мифтік кейіпкер

Скандинавия мифологиясында Сурт (көне скандинав тілінде "қара", "қоңыр", қазіргі исланд тілінде Суртур), кейде ағылшын тілінде Сурт деп те жазылады, ол – йотунн. Ол Мюспельхеймнің, сонымен қатар Нифльхеймнің, уақыт басталғанға дейін болған жалғыз екі әлемнің және от алыптарының ең үлкенінің қорғаушысы. Суртр 13 ғасырда ежелгі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэтикалық Эдда» мен 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эдда» да куәландырылған. Екі дереккөз де Суртрді Рагнарёк оқиғалары кезінде маңызды тұлға ретінде болжайды; ол жарқын қылышын алып, Эсирлерге қарсы шайқасады, басты құдай Фрейрмен күреседі, ал содан кейін ол әкелген от Жерді жалмап кетеді. «Прозалық Эдда»дан алынған кітапта Суртр туралы қосымша мәліметтер берілген, оның ішінде ол отты Мюспелл әлемінің шекарасын күзетіп тұрады, «Мюспелл ұлдарына» Рагнарёкке жетекшілік етеді және Фрейрді жеңеді. Суртр жер-су атаулары мен көркем бейнелерде бейнеленген, ал ғалымдар Суртр сипаттамаларының элементтері мен оның болу себебі туралы теориялар ұсынды.

Эдда прозасы

Прозалық Эдданың 4-тарауында Гилфагининде, таққа отырған Үшінші Ганглериге (бұл кейіпкер Гилфи патшасы ретінде жасырынып жүрген) Муспелдің орналасқан жері туралы айтады. Үшіншісі, жарқын және жалыстаған Муспел аймағы Нифльхеймге дейін бұрыннан болған және оған сырттан келгендер үшін өтіп кету мүмкін емес. Муспелді қорғау үшін Суртр оның шебінде орналасады. Үшіншісі Суртрдың жалыстаған қылышы бар екенін және «әлемнің соңында ол соғысқа шығып, барлық құдайларды жеңіп, бүкіл әлемді отпен өртейді» дейді. Содан кейін Суртрдың оңтүстіктен келетінін болжаған Вёлуспадан бір шумақ келтіріледі. 18-тарауда Ганглери «Суртрдің оты аспан мен жерді өртеп жатқанда» Гимле сарайын не қорғайтынын сұрайды. Гилфагининнің 51-тарауында Хай Рагнарёк оқиғасын баяндайды. Хай былай дейді: «Бұл қырқыста аспан ашылады және одан Муспелдің ұлдары шығады. Суртр алда жүреді, ал оның алдында да, артында да жалыстаған от болады. Оның қылышы өте әдемі болады. Одан күннен де жарқын жарық шығады». Хай Муспелдің ұлдары Бифрёст көпірінен өткенде ол бұзылатынын және олар Вигридр даласына қарай жол тартатынын жалғастырады. Қасқыр Фенрир мен Мидгард жыланы да сол жерге жетеді. Осы кезде Локи «Хельдің барлық халқымен», Хриммен және барлық мұздық жотндармен келеді; «бірақ Муспелдің ұлдары өздерінің шайқас құралымен келеді; ол өте жарқын болады». Тараудың соңында Хай осы күштер мен эсирлер арасында қатал шайқас болатынын және оның барысында Суртр мен Фрейр шайқасатынын, «Фрейр құлағанға дейін қатал күрес болады» дейді. Хай Фрейрдің өлімінің себебі Фрейрдің «жақсы қылышынан» айырылғаны болады дейді, оны ол бір кезде қызметшісі Скирнирге сыйлаған. Гилфагининнің 51-тарауында Хай болжағандай, Хаймдалл мен Локи шайқасқаннан кейін (және бір-бірін өлтіргеннен кейін), Суртр «жер бетіне от шашып, бүкіл әлемді өртейді». Хай Вёлуспадан он шумақ келтіріп, қайта туылған әлемнің жаңарып өркендеуін, Рагнарёктен аман қалғандарды, соның ішінде әртүрлі құдайларды және Лиф және Лифтрасир есімді екі адамды сипаттайды, олар «Суртрдің отынан» Hoddmímis holt орманында жасырыныпты. Skáldskaparmál кітабының эпилогында эухемеризацияланған монологта «Сурт оты деп атаған нәрсе – Трояның өртенген кезені» делінеді. 2-тарауда skald Eyvindr skáldaspillir еңбегінен «Surt's deep valles» деген сөз келтіріледі, онда «Surt» атауы жотунды білдіретін жалпы есім ретінде қолданылады, ал «терең аңғарлар» таулардың тереңдігін (әсіресе Hnitbjorg) білдіреді.

Теориялар

Ғалым Рудольф Симек «Суртр тұжырымы күмәнсіз ежелгі» деген болжам айтады, оның дәлелі ретінде 10-ғасырлық скальдтар – Eyvindr skáldaspillir және Hallfreðr vandræðaskáld еңбектерінде, «Поэтикалық Эдда» жинағындағы өлеңдерде Суртр туралы айтылғанын, ал Батыс Исландиядағы Суртшеллир жанартаулық үңгірлерінің аты «Ланднамабок» қолжазбасында тіркелгенін келтіреді. Симек атап көрсетеді, ежелгі норвегиялық дереккөздерде йотуннар көбінесе шығыста мекендейтін болса, Суртр оңтүстіктен деп сипатталған, және бұл «әлбетте, оның от пен ыстыққа байланысты болуымен түсіндіріледі». Симек «Исландияда Суртр әлдеқандай күшті алып ретінде қарастырылған, ол Аду әлемінің (жанартаулық) от күштерін басқарған» дейді, және Симек Суртрдің құдайларға қарсы жау ретіндегі бейнесі Исландияда тумағанын болжайды. Ол туралы этрусстердің Күн құдайы, жанартау оты және жер асты әлемі құдайы Сюримен байланыс бар деген ұсыныс жасалған, олардың этимологиясы да ортақ. Ғалым Берта Филлпотс Суртр бейнесі исландтық жарылыстардан шабыттанғанын, ол жанартау жындысы болғанын болжайды. Ғалым Энди Орчард пікірінше, «Гилфагининде» Суртрдің сипаттамасы «Адам мен Хауаны жұмақтан қуған, жалынып тұрған қылышы бар періште және Едем бағын күзеткен туралы Киелі кітаптағы және патристикалық түсініктерге қарыз болып көрінеді». Ричард Коул Снорридің Маспел ұлдарының бейнесі мен Қызыл еврейлер мотиві арасындағы салыстыру жасайды. Коул «Снорридің Эддасы «Вёлуспаға» қарағанда Қызыл еврейлер мотивіне жақын» деп жазады, Снорридің Эддасындағы баяндауы мен Прозалық Эдданың «Вёлуспадан» ерекшеленетін Қызыл еврейлер мотиві арасындағы көптеген ұқсастықтарды көрсетеді.

Дін

12-13 ғасырдағы исландтық "Тұрғындар кітабы" (Landnámabók) әміршінің ұлы, Þorvaldur holbarki ("қуыс тамақ") Þorðarson, Исландияның ішкі аймағы арқылы 150 шақырымдық сапарды сипаттайды. Ол "hellisins Surts" ішінде тұратын алыпқа мадақтау өлеңі ("drápa") – ырымдық рәсім – орындау үшін аттанған. Бұл үңгір қазіргі исланд тілінде Surtshellir деп аталады. 2001, 2012 және 2013 жылдары үңгір ішінде жүргізілген археологиялық зерттеулер көрсеткендей, бұрын заңгерлердің үңгірдегі қызметінің дәлелі деп саналған қой мен сиыр сүйектері, шын мәнінде, Исландияның шамамен 1000 жылы христиан дініне өткенге дейін 65-100 жылға дейін үңгір ішінде өткізілген викинг дәуірінің ырымдық амалдарының куәсі болып табылады. Бұл от алыпты ынаяттандыруға арналған құлшылықты көрсетеді, мүмкін, jötnar-ға табынудың алғашқы нақты дәлелі, немесе Суртрді немесе оның бақылауындағы басқа jötnar-ды бақылауда ұстау үшін құдайларды күшейтуге жасалған әрекеттерді білдіреді.

Орналасу атаулары мен қазіргі заманғы әсері

Қазіргі Исландияда Суртр от алып ретіндегі бейнесі сақталған; 1963 жылы Исландияның Вестманнайяр аймағында пайда болған жанартау аралы Суртси ("Суртр аралы") Суртр есімімен аталып, Суртсхеллир сияқты оның құрметіне берілген. "Гилфагиннингте" Суртрдың Мюспелдің шекарасын қорғап тұрғаны туралы сипаттама Джон Чарльз Доллманның "Жалынды қылышы бар алып" картинасында бейнеленген. Бұл NameExoWorlds 2019 кампаниясының нәтижесінде болды. Суртр Marvel Comics компаниясының кейіпкері ретінде бейімделді, алғаш рет Journey into Mystery #97 (қазан 1963) комиксінде пайда болды. Суртур 2017 жылы MCU фильмі "Тор: Рагнарек" тамырында толыққанды пайда болғанға дейін "Тор: Асгард әңгімелері" анимациялық фильмінің түйінді сюжеттік желісіне үлкен әсер етті. "Arknights" мобильді ойынындағы әйел оператор Суртрдың есімімен аталып, ойынның ең күшті бірліктерінің бірі саналады.