Кіріспе
364 – 378 жылдар аралығында Рим императоры Валент (Ουάλης (Ouálēs); 328 – 9 тамыз 378) – 364 – 378 жылдар аралығында Рим императоры болды. Әскери мансабында айрықша көзге түспегеннен кейін, оны үлкен ағасы Валентиан I императордың серігі деп тағайындады және Рим империясының шығыс жартысын басқаруға берді. 378 жылы Валент Адрианополь шайқасында шабуыл жасаған готтарға қарсы жеңіліп, қаза тапты, бұл оның замандастарын таң қалдырды және римдік жерлерге варварлардың енуінің басталуын білдірді. Император ретінде Валент ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерге үнемі тап болды. Ол 366 жылы тәжді талап етуші Прокопийді жеңіп, 367 және 369 жылдары Дунай арқылы готтарға қарсы жорықтар жасады. Келесі жылдары Валент шығыс шекарасына назар аударды, онда ол Армениядағы Персияның үнемі қауіп төндіруімен, сондай-ақ сарациндер мен исаврлармен болған қақтығыстармен күресті. Ішкі салада ол Константинопольде Валент су құбырын ашты, ол Римдегі барлық су құбырларынан ұзын болды. 376–77 жылдары гот соғысы басталды, бұл готтарды Балқанға қоныстандыруға жасалған дұрыс емес әрекеттің салдары болды. Валент шығыстан готтармен жеке күресу үшін оралды, бірақ оның Валентиан I-нің ұлы, батыс императоры Грацианмен (немере інісі) үйлестіре алмауы, сондай-ақ нашар шайқас тактикасы 378 жылы Адрианополь маңындағы шайқаста Валенттің және шығыс рим армиясының көп бөлігінің қаза болуына әкелді. Валент шешімсіз, ықпалданатын, орташа генерал және жалпы алғанда "айрықша көзге түспеген" деп сипатталғанымен, ол адал және қабілетті әкімші болды. Оның маңызды жетістіктерінің бірі – халыққа салық жүктемесін едәуір жеңілдету болды. Сонымен қатар, оның күдікпен қарауы және қорқынышты мінезі, жеке қауіпсіздігіне артық көңіл бөлгені көптеген сатқындық істерге және өлім жазаларына әкелді, бұл оның беделін түгелдей түсірді. Діни мәселелерде Валент Никея христиандығы мен үштікке сенбеген түрлі христиан секталары арасындағы келісімді қолдады.
the Roman emperor
Valens (Ουάλης (Ouálēs); 328 – 9 August 378) was Roman emperor from 364 to 378. Following a largely unremarkable military career, he was named co emperor by his elder brother Valentinian I, who gave him the eastern half of the Roman Empire to rule. In 378, Valens was defeated and killed at the Battle of Adrianople against the invading Goths, which astonished contemporaries and marked the beginning of barbarian encroachment into Roman territory. As emperor, Valens continually faced threats both internal and external. He defeated, after some dithering, the usurper Procopius in 366, and campaigned against the Goths across the Danube in 367 and 369. In the following years, Valens focused on the eastern frontier, where he faced the perennial threat of Persia, particularly in Armenia, as well as additional conflicts with the Saracens and Isaurians. Domestically, he inaugurated the Aqueduct of Valens in Constantinople, which was longer than all the aqueducts of Rome. In 376–77, the Gothic War broke out, following a mismanaged attempt to settle the Goths in the Balkans. Valens returned from the east to fight the Goths in person, but lack of coordination with his nephew, the western emperor Gratian (Valentinian I's son), as well as poor battle tactics, led to Valens and much of the eastern Roman army dying at a battle near Adrianople in 378. Although Valens is described as indecisive, impressionable, a mediocre general and overall "utterly undistinguished", he was nonetheless a conscientious and capable administrator, and a notable achievement of his was to significantly relieve the burden of taxation on the population. At the same time, his suspicious and fearful disposition, and excessive concern for personal safety, resulted in numerous treason trials and executions, which heavily stained his reputation. In religious matters, Valens favored a compromise between Nicene Christianity and the various non trinitarian Christian sects,
Ерте өмір және әскери мансап
Валент және оның інісі Валентиан 328 және 321 жылдары Панония Секунданың Сибале (Винковци) қаласында тұратын иллириялық отбасында дүниеге келді. Олардың әкесі Грациан Фунарий, Сибале туған, Рим армиясында жоғары шенді офицер болған және Африка провинциясының басшысы қызметін атқарған. Бауырлары Грациан Африка мен Британияда сатып алған мүліктерінде өсті. Екеуі де христиан болған, бірақ әртүрлі бағыттарды ұстанған: Валентиан Никейлік христиан болған. Ағалар Константинополь және Медиолан (Милан) астаналарында консулдық қызметтерін бастады. 365 жылғы жазда Критте болған жер сілкінісі және одан кейін туған цунами Шығыс Жерорта теңізі аймағында қиратуға әкелді. Империя жақында Жовианның Сасани империясының Шапур II-імен жасаған келісімі салдарынан Месопотамия мен Армениядағы көптеген иеліктерінен шегінген еді. Валенттің 365 жылғы қыстан кейін алғашқы басты міндеті – жағдайды жақсарту үшін шығысқа қарай жылжу болды.
Прокопийдің узурпациясы (365366)
Соңғы салықтардың өсуі және Валенстің Юлианның танымал министрі Салютиусты қызметтен босатуы, жалпы наразылыққа және төңкерістің қабылдануына себеп болды. Император императорлық қаладан кеткен кезде, Юлианның анасының туысы Прокопий 365 жылдың 28 қыркүйегінде өзін август деп жариялады. Прокопий Констанций II және Юлианның кезінде қызмет еткен, және ол Юлианның мұрагері болуы мүмкін деген қауесет болған, бірақ ол есім тақымын қалдырмай қайтыс болды. Жовиан оны қолбасшылықтан айырды, бірақ осы әлеуетті қарсыласына қарсы басқа шаралар қабылдамады, ал Валентиан Прокопийге жаулықпен қарады. Прокопий жаңа императорлардың қаупіне қарсы күресте өзінің билікке талап етуімен жауап берді, құрметті Константин әулетімен байланысын баса көрсетті: ол қоғамдық оқиғаларда әрдайым Констанций II-нің қайтыс болған қызы Констанция және оның анасы Феостинамен бірге болды. Көтеріліс туралы жаңалық Валенске Каппадокиядағы (Кайсери) Кесарияда жетті, сол кезде оның әскерлерінің көп бөлігі Силикия қақпасы арқылы Сирияға өтіп кеткен еді. Оның алғашқы реакциясы үмітсіздік болды, ол тақтан бас тартуды және тіпті өзіне қол жұмсауды ойлады. Прокопий Азия және Битиния провинцияларын жылдам бақылауға алды, оның бүліктеріне қолдау артты. Валент қайтадан күш жинап, Константинопольге әскер жіберді; Аммиан Марцеллиннің сөзіне сүйенсек, әскерлер Прокопийге ауысты, оның Константин кепілдерін пайдалануы сәтті болды. Келісім готттар мен римдіктер арасындағы қарым-қатынасты үзіліске ұшыратқан сияқты, сауданы және әскер алмасуды тек салық төлеумен шектеді.
Парсы соғысы: 373
Бұрын айтылғандай, 369 жылы Валенттің асығыс және толыққанды қолайсыз бейбітшілікке келісу себептерінің бірі – Шығыстағы жағдайдың нашарлауы еді. 363 жылы Жовиан Арменияны бақылауға қатысты Римнің ұзаққа созылған таласын бас тартты, ал Шапур II осы жаңа мүмкіндікті пайдалануға құштар болды. Парсы императоры армян ақсүйектерін өз жағына тарта бастады және ақырында Арсакидтер әулетінен шыққан Армения патшасы Аршак II (Арсак II) дезертирлік жасауға мәжбүр болды, оны дереу тұтқындап, түрмеге қамады. Армения ақсүйектері Валенттің Аршақтың ұлы Папты қайтаруын өтінді. Валент келісіп, Папты Арменияға қайтарды, бірақ осы оқиғалар готтармен соғыс кезінде болғандықтан, оған әскери қолдау көрсетпеді. Пап және оның ізбасарлары тауларға тығылды, ал Арменияның астанасы Артаксата және Артогерасса қаласы, сондай-ақ бірнеше бекіністер мен қамалдар қиратылды. Келесі көктемде Теренций басқаруымен Иберияны қайтару және Нпат тауының жанында Арменияда гарнизон орнату үшін он екі легионнан тұратын әскер жіберілді. Шапур 371 жылы Арменияға қарсы шабуыл жасағанда, оның әскері Валенттің генералдары Траян мен Вадомарий және Арменияның спарапеті (генералы) Мушег Мамиконяннан Багаван мен Ганцакта жеңіліске ұшырады. Валент 363 жылғы келісімді бұзып, оның бұзушылығын сәтті қорғады. 371 жылғы жеңістен кейін бекітілген бітім келесі бес жыл бойы шартты бейбітшілік ретінде сақталды, ал Шапур шығыс шекарасындағы Кушан шапқыншылығымен күресуге мәжбүр болды. Осы арада Армения патриархы Нерсенің өлтірілуін ұйымдастырды деген айыппен жас патша Паппен қиындықтар туындады, ол Эдессаны қоса алғанда, бірнеше римдік қалаларды өз бақылауына алуға тырысты. Арменияның жаңа патриархын тағайындау мәселесі де дау тудырды, Пап Кесариядан дәстүрлі мақұлдаусыз кандидатты тағайындады. Генералдарының қысымымен және Пап парсыларға кешіп кетуінен қорқып, Валент оны тұтқындауға сәтімен айналыспады, кейін Армения ішінде оны өлім жазасына кесті. Оның орнына Валент Риммен достығымен белгілі спарапет Мушег Мамиконянның регенттігімен басқаратын тағы бір Арсакидті – Вараздатты тағайындады. Бұл парсыларға ұнаған жоқ, олар 363 жылғы келісімге сәйкес келу үшін қайтадан үгіт-насихат жұмыстарын бастады. 375 жылы шығыс шекарасы қызып кеткенде Валент ірі әскери жорыққа дайындық бастады. Осы уақытта басқа да қиындықтар туындады. Батыстағы Киликияның таулы аймағы Исаурияда 375 жылы ірі көтеріліс болды, ол бұрын Шығыста орналасқан әскерлерді басқа бағытқа бұрды. Сонымен қатар, 377 жылы королева Мавия басқаратын сарациндер көтеріліс шығарып, Финикия мен Палестинадан Синайға дейінгі аумақты қиратты. Валент екі көтерілісті де сәтті басып жаншықтады, бірақ Шығыс шекарасындағы әрекеттерге мүмкіндік үйге жақын болған бұл шайқастармен шектелді.
Кейінгі билік: 373376
Валент аға август атанды, өйткені оның үлкен ағасы Валентиан 375 жылдың 17 қарашасында Паннониядағы квадтарға қарсы жорықта Бригетиода (Сзон) күрт қайтыс болды. Валентианның үлкен ұлы Грациан 367 жылдан бері бірлескен император болғанмен, Дунайдағы әскер императорлармен ақылдаспай-ақ Валентианның кіші ұлы Валентианды Аквинкумда (Будапешт) II август деп жариялады.
Екінші готика соғысы: 376378
Гунндардың көші-қоны готтарды, римдік қорғаныс іздеген халықты ығыстыра бастады. Валенс жүктерін және қазыналарын күзетуге үлкен күш жіберді, бұл оның әскерін әлсіретті. Оның оң жақ кавалериясы сол жақ қанат келгенге дейін готтардың лагеріне жетті. Ауа райы өте ыстық болды және римдік кавалерия стратегиялық қолдаусыз, ыстықтан шаршап, күшін бекер жұмсады. Осы уақытта Фритигерн жағдайды өз пайдасына бұру үшін тағы да бір бейбітшілік елшісін жіберді. Бұл соңғы кешігу римдік әскердің алаңда ыстықтан зардап шегуіне себеп болды. Римдік садақшылардың сәтке келмей шабуыл жасауы Валенстің елшісі Рихомерді кері шақыруға мәжбүр етті, бұл әскердің ресурстарын одан әрі азайтты. Садақшылар жеңіліп, ұятпен шегінді. Соғыс қызып тұрғанда, Алатеус және Сафрак басқаратын гот кавалериясы шабуыл жасады және, шайқастың ең шешуші сәті болған оқиғада, римдік кавалерия қашқа ұшты. Аммиан Валенстің қазасына қатысты екі нұсқа келтіреді. Бірінші нұсқада Аммиан Валенстің "жебеден жараланып, көп ұзамай көз жұмғанын" айтады (XXXI.12). Оның денесі табылған жоқ және лайықты жерленбеді. Екінші нұсқада Аммиан римдік жаяу әскері тасталып, қоршалып, жойылғанын мәлімдейді. Валенс жараланып, кішкентай ағаш үйге апарылды. Готтар үйді қоршап алып, өртеп жіберді, ішіндегі құндылықты білмей. Аммианның айтуынша, осылайша Валенс қаза тапты (XXXI.13.14–6). Үшінші, апокрифтік нұсқада Валенс готтардың сөңкесінен бетке қағылып, содан кейін шабуылға шыққанда қаза тапқан. Ол әскерін жігерлендіру үшін қауіпсіздік жабдығын кимеген. Бұл әрекет шайқастың бағытын өзгертті, нәтижесінде тактикалық жеңіс болды, бірақ стратегиялық жеңіліспен аяқталды. Шіркеу тарихшысы Сократ та Валенстің өліміне қатысты екі нұсқа келтіреді. Кейбіреулер оның шегініп қалған ауылында өртеп өлтірілгенін, варварлар шабуыл жасап, өртеп жібергенін айтады. Ал басқалары оның императорлық киімін шешіп, жаяу әскердің қатарына араласып, кавалерия соғысқа бас тартқанда, жаяу әскер варварлармен қоршалып, толығымен жойылғанын мәлімдейді. Олардың арасында император да қаза тапқан, бірақ императорлық киімін кимегендіктен оны тану мүмкін болмады. Шайқас аяқталғаннан кейін шығыс армиясының үштен екісі қаза тапты. Олардың көптеген көрнекті офицерлері де қаза тапты. Валенстің әскерінен қалғандары түнгі уақытта Рихомер мен генерал Виктордың басшылығымен алаңнан шығарылды. Осы кезеңнің белгілі тарихшысы Дж. Б. Бьюри шайқастың маңыздылығына қатысты нақты түсіндірме береді: бұл "қажетсіз апат пен ұят". Рим үшін бұл шайқас үкіметтің жұмысын тоқтатты. Он тоғыз жастағы император Грациан осы оқиғадан әсерленді және Феодосий I тағайындалғанға дейін осы апатпен күресуге шамасы келмеді, ол бақылаудан шығып кетті. Толық жеңіліс әкімшілікке бағалы металл ресурстарын шығындады, өйткені алтын-күміс императорлық сарайда шоғырланған еді.
Дін саясаты
Валент билік құрған кезде империядағы теологиялық әртүрліліктер бөліс тудырып, олармен күресуге тура келді. Юлиан (361–363) ежелгі діндерді қайта жаңғыртуға тырысты. Оның реакциялық әрекеті әртүрлі христиандық топтар арасындағы келіспеушіліктерді және басым көпшілігі ежелгі дінді ұстанған әскерилерді пайдаланды. Бірақ, кең қолдауға ие болғанына қарамастан, оның іс-әрекеттері көбінесе артық деп есептелді, және парсыларға қарсы жорықта қаза тапқанға дейін оған жиі дегенде үлкен күдікпен қарады. Оның өлімі христиандық Құдайдың белгісі саналды. Валент готтарға қарсы алғашқы соғысына шығар алдында Константинопольдің ариандық епископы оны дүркіреп шомылдырды. Оның замандас никеялық христиан жазушылары Валентті ариандықтармен байланыстырып, никеялық христиандарды қуғындағанын айыптаса, қазіргі тарихшылар Валентті де, Валентиан I-ді де ең алдымен қоғамдық тәртіпті сақтауға мүдделі деп сипаттап, олардың теологиялық алаңдаушылықтарын азайта бағалайды. Афанасий оның билігінде қысқа мерзімге жасырынуға мәжбүр болғанымен, Валент ағасы Валентианға жақын қарым-қатынаста болды және Никеялық ұстанымды қолдаған Әулие Василийге де мейірімді қарады. Валент қайтыс болғаннан соң көп ұзамай, Римнің шығысында ариандық идеологияның соңы келді. Оның ізбасары Феодосий I Никеялық христиандықты Римнің мемлекеттік діні деп жариялап, ариандарды жойды.
Сыртқы келбеті
Валентиан мен Валенттің монетадағы портреттері екі императордың да жүзіне "қатаң сырт көрініс" береді, олар "жансыз және тұрақсыз" бейнеленген. Res Gestae (XXXI.14.7) кітабының соңында Аммиан Валенттің денесі тығыз, қара терілі, орташа бойлы, "аяқтары иіліп, іші дөңгелек" және бір көзінің оқушысы "соқпақ" болған (аудармашы Джон К. Рольф бұл катарактаның сипаттамасы деп санайды) делінген.