Кіріспе

Оңтүстік Африканың мемлекет басшысы және үкімет басшысы. Оңтүстік Африканың мемлекет басшысы және үкімет басшысы лауазымы 1994 жылдан бері сақталып келеді. Оңтүстік Африка Республикасының Президенті – Оңтүстік Африка Республикасының мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Президент үкіметтің атқарушы билігін басқарады және Оңтүстік Африка Ұлттық қорғаныс күштерінің бас қолбасшысы есебінде қызмет етеді. 1961 жылдан 1994 жылға дейін мемлекет басшысы лауазымы мемлекеттік президенттік болып табылды. Президентті Парламенттің төменгі палатасы – Ұлттық Ассамблея сайлайды және ол әдетте ең ірі партияның жетекшісі болады, 1994 жылдың 27 сәуірінде өткен алғашқы көпжарысты сайлаудан бері бұл Африка Ұлттық Конгресі болып табылады. Конституция Президенттің өкілеттік мерзімін екі бес жылдық мерзімге шектейді. Жаңа Конституция бойынша сайланған алғашқы Президент – Нельсон Мандела. Қазіргі Президент – Сирил Рамафоса, ол 2018 жылдың 15 ақпанында Жакоб Зуманың отставкаға келуінен кейін Ұлттық Ассамблеямен сайланды. Уақытша Конституцияға (1994–1996 жылдар аралығында) сәйкес, Ұлттық Бірлік Үкіметі құрылды, онда ең ірі оппозициялық партияның Парламент депутаты (мүшесі) вице-президент лауазымын иеленуге құқылы болды. Апартеид режимінің соңғы Президенті Табо Мбекимен бірге Ф.В. де Клерк жаңа Парламенттегі екінші ірі партия – Ұлттық партияның жетекшісі ретінде вице-президент қызметін атқарды. Бірақ Де Клерк кейін отставкаға келіп, партиясымен бірге оппозицияға өтті. 1996 жылы қабылданған жаңа Конституция бойынша ерікті коалициялық үкімет әлі де сақталуда, бірақ содан бері оппозициялық саясаткерлер вице-президент лауазымына тағайындалған жоқ. Президент сайлау кезінде Ұлттық Ассамблеяның мүшесі болуы тиіс. Сайланғаннан кейін Президент өзінің Президенттік өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін өзінің мандатын дереу тоқтатып береді. Президент сенімсіздік білдіру немесе импичмент процесі арқылы қызметтен алынуы мүмкін.

Шығу тегі

Президенттің лауазымының түрлі көріністері болған. Осы лауазымдардың кейбір аспектілері бүгінгі күні де президенттікте сақталып қалған. Ұлыбританияның Натал және Жақсы Үміт мүйісіндегі колонияларының атқарушы билігі олардың губернаторларына жүктелген. Сол сияқты, бұл билік Трансвааль және Оранж еркін мемлекетінің бур республикаларының президенттеріне де берілген. Соғыстар нәтижесінде ауысып келген егемендік, Оңтүстік Африка соғысын аяқтаған Верингинг шартында тоқтатылды. 1910 жылдың 31 мамырында Ұлыбританияның доминионы – Оңтүстік Африка Одағы құрылды, онда Ұлыбритания монархы титулдық мемлекет басшысы ретінде, генерал-губернатор арқылы өкілдік етті. 1960 жылғы референдум мен 1961 жылдың 31 мамырында Оңтүстік Африка Республикасының жариялануынан кейін Мемлекет Президенті лауазымы құрылды. Бұл бастапқыда рәсімдік лауазым болған, бірақ 1984 жылы жаңа Конституция Премьер-министр лауазымын жойып, оның өкілеттіктерін Мемлекет Президентіне берген кезде атқарушы лауазымға айналды. 1994 жылы елде азшылық үстемдігі аяқталды. Президенттің лауазымы мен оған байланысты міндеттер Оңтүстік Африка Конституциясының бесінші тарауында белгіленген, халықтан тікелей сайланбайды. Олар, теориялық тұрғыдан алғанда, Конституцияға жауапты және көпшілік партияның басшысы ретінде заңнамалық процеске ықпал ете алады. Президент сайлаудан кейін Парламенттің алғашқы отырысында және лауазым бос орын туғанда сайланады. Президентті Парламенттің төменгі палатасы – Ұлттық Ассамблея өз мүшелерінен сайлайды. Бас судья сайлау процесін қадағалауға міндетті. Сайланғаннан кейін адам Ұлттық Ассамблеяның құрамына кірмейді. Ол сайланғаннан кейін бес күн ішінде Президент ретінде қызметке кірісуге ант беруі керек. Лауазым бос орын туған жағдайда, бас судья жаңа сайлау күнін белгілейді, бірақ ол бос орын туғаннан кейін 30 күнді аспауы тиіс. Осылайша Конституция парламенттік және президенттік жүйелерді біріктіретін ерекше жүйені белгіледі. Осындай жүйені тек Ботсвана және тағы бірнеше ел қолданады. 1996 мен 2003 жылдар аралығында Израиль екі жүйені керісінше біріктірді, премьер-министр лауазымына тікелей сайлаулар өткізілді. Президенттік лауазым – маңызды институт болғамен, ол көптеген африкалық елдердегідей, үкіметке толық үстемдік етуіне жол бермейтін тежеулер мен қарсы салмақтармен шектелген. Президенттік мерзім бес жылды құрайды, екі мерзімге шектеледі. Осылайша сайлау жүйесі (кем дегенде қағаз жүзінде) апартеид кезінде болған және қазіргі уақытта көптеген африкалық елдерде байқалатын президенттің билікті жинақтауына жол бермеуге тырысады.

Мұрагерлік

Конституцияның бесінші тарауына сәйкес, президент Оңтүстік Африка Республикасының шегінде ғана президенттік лауазымның өкілеттіктерін пайдалана алады. Президент елден тыс сапарға шыққанда немесе лауазымдық міндеттерін орындауға жарамсыз болғанда, президент міндетін атқарушыны тағайындай алады. Президенттік лауазым бос орынды бірінші кезекте вице-президент, одан кейін президент таңдаған министр, содан соң Министрлер кабинеті таңдаған министр, ал соңында Ұлттық Ассамблея спикері толтыруға тиіс.

Президенттік өкілеттіктер

Президент – мемлекет басшысы, үкімет басшысы және Оңтүстік Африка Ұлттық қорғаныс күштерінің бас қолбасшысы. Президенттің құқықтары, міндеттері және еңбекақысы Оңтүстік Африка Конституциясының V тарауында және Оңтүстік Африка Парламенті қабылдаған кейінгі түзетулер мен заңдарда егжей-тегжейлі сипатталған. Республиканың атқару билігі президентке жүктеледі, ол Конституцияда көрсетілген лауазымдарға түрлі лауазымды тұлғаларды тағайындайды, олардың ішінде ең маңыздылары – Министрлер кабинетінің мүшелері және Жоғарғы апелляциялық соттың және Конституциялық соттың судьялары. Президент кабинеті Конституция мен заңдарды іске асырып, орындайды және президенттің саяси мақсаттарын жүзеге асырады. Судьялар Сот қызметі комиссиясының ұсынымы бойынша тағайындалады. Президент заң шығару процесіне қатысады. Президент заң жобаларына қол қойып, оларды заңға айналдыра алады немесе заң жобаларына вето қоя алады (оны Парламент жеңіп тастау мүмкіндігі бар), заң жобаларын Парламентке немесе Конституциялық сотқа қайта жібере алады немесе референдум өткізе алады. Президент парламентті шақырады және әр сессияның басында Ұлтқа жолдау жасап, жағдайды баяндайды. Президент Оңтүстік Африка Ұлттық қорғаныс күштерінің бас қолбасшысы ретінде сыртқы және қауіпсіздік саясатына бағыт береді және оны басқарады. Президентке соғыс жариялау және бейбітшілік орнату, келіссөздер жүргізу және келісімдерге қол қою (бірақ ратификациялау емес), сондай-ақ олармен байланысты одақтар құру, дипломатиялық өкілдерді қабылдау және тағайындау, наградалар беру және кешірім жасау конституциялық құқықтары берілген.