Кіріспе
Оңтүстік Африкада Ұлттық Ассамблея, провинциялық заң шығарушы органдар және муниципалдық кеңестерге сайлаулар өтеді. Сайлаулар бес жылдық циклмен жүзеге асырылады, ұлттық және провинциялық сайлаулар бірдей күні, ал муниципалдық сайлаулар екі жылдан кейін өткізіледі. Сайлау жүйесі партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық өкілдік принципіне негізделген, яғни партиялардың сайлаудағы қолдауына пропорционалды түрде өкілдік етеді. Муниципалдық кеңестерде жасыл мүшелік жүйесі қолданылады, онда округтерден жеке кеңесшілер сайланады, сондай-ақ партиялық тізімдерден тағайындалғандар да сайлауға қатысады. Ұлттық Ассамблея сайлауында 18 жасқа толған әрбір Оңтүстік Африка азаматы дауыс бере алады, соның ішінде (2014 жылғы сайлаудан бастап) Оңтүстік Африка шегінен тыс жерде тұратын азаматтар да. Облыстық заң шығарушы орган немесе муниципалдық кеңес сайлауында тек сол провинция немесе муниципалитет аумағында тұратын азаматтар ғана дауыс бере алады. Барлық сайлауды Конституциямен бекітілген тәуелсіз орган – Оңтүстік Африка Сайлау комиссиясы жүзеге асырады.
Elections in South Africa are held for the National Assembly, provincial legislatures and municipal councils. Elections follow a five year cycle, with national and provincial elections held simultaneously and municipal elections held two years later. The electoral system is based on party list proportional representation, which means that parties are represented in proportion to their electoral support. For municipal councils there is a mixed member system in which wards elect individual councillors alongside those named from party lists. In elections of the National Assembly, every South African citizen who is 18 or older may vote, including (since the 2014 election) those resident outside South Africa. In elections of a provincial legislature or municipal council, only those resident within the province or municipality may vote. All elections are conducted by the Electoral Commission of South Africa, which is an independent body established by the Constitution.
Одақ құрылғанға дейін
Британдықтар Кейпті алғаш рет 1795 жылы, содан кейін 1806 жылы тұрақты түрде басып алғанда, құлдардың еңбегіне және жергілікті халықтың ауылдық жұмыс күштеріне тәуелді, кең жайылған, сирек қоныстанған мал шаруашылығымен айналысатын елді мекенді мұра етті. 1806 жылы отардағы халықтың саны 80 000-нан аз болды: 26 768 ақ адам, 1200 босатылған құл (еркін қаралар), 29 861 құл және 20 426 хойхой. Британдықтар ертеден-ақ осы қоғамды өзгертуге тырысып, заң алдындағы еркіндік пен теңдік принциптерін енгізді. 1807 жылы Ұлыбритания үкіметі құл саудасын тоқтатты, ал 1833 жылы империяның барлық жерінде құлдықты тыйым салды. Ұлыбританиядағы гуманитарлық топтардың және жергілікті миссионерлердің күш-жігерінің нәтижесінде, үкімет 1828 жылғы 50-ші жарлық арқылы хойхойлардың дербес емес мәртебесін жойды. Үкіметтің нұсқауына сәйкес, «аталған колонияда заңды түрде тұратын барлық готтентоттар мен басқа да түсті адамдар, заңның барлық құқықтарына, артықшылықтарына және пайдасына толық және кең ауқымда құқылы болады, сондай-ақ осы колонияда заңды түрде тұратын Ұлыбританияның басқа да азаматтарының құқықтарына да ие болады». Бұл «Готтентоттардың Магна Картысы» деп аталды. Барлық адамдардың теңдігі – қара немесе ақ – қамтамасыз етілді. Осының нәтижесінде, 1836 жылдан бастап колонияның қалалары мен ауылдарында муниципалитеттер құрылғанда, жылдық жалдамасы 10 фунт стерлингтен кем емес мүлікте тұратын кез келген еркек тұрғын қалалық кеңеске дауыс бере алатын болды. Сондықтан бастапқыда-ақ, қара нәсілділер жергілікті сайлауға қатыса алды. Бұл принцип 1853 жылы Кейпке өкілдік үкімет берілгенде бекітілді. Бұл шешімнің бір себебі, әрине, жер иелері хойхойлардың саяси жүйеде үлкен үлес қосуына мүмкіндік беру болды. 1850 жылы Кат өзенінің жанындағы хойхойлар көтеріліске шықты. Көтеріліс жеңілгенімен, ол 1853 жылғы конституцияны дайындауға жауапты отаршылдар мен саясаткерлердің назарын аударды. Кейп штатының бас прокуроры Уильям Портер: «Мен готтентотты сайлау округінде өз өкіліне дауыс беру үшін кездесуді, оның иығында қаруы бар готтентотты даладан кездесуден артық көрер едім», – деді. 1853 жылғы конституцияға сәйкес, кем дегенде 25 фунт стерлингке тең мүлкі бар кез келген адам Кейп Парламентіне сайлауға түсуге немесе дауыс беруге құқылы болды. 1886 жылы Шығыс Кейптің алты сайлау округінде африкалықтардың дауыс беруінің үлесі 43 пайызды құрады және олар нақты саяси күшке айналды. Бірақ көп ұзамай ақ саясатшылар түстілер мен африкалықтардың дауыс беру құқығына қарсы шықты. 1892 жылы қабылданған Сайлау және дауыс беру туралы заң мүліктік талапты 25 фунттан 75 фунтқа дейін көтерді, бұл африкалық және түсті сайлаушылардың наразылығын тудырды. Бұл өзгерістер сынға және қарсылыққа ұшырады. Шындығында, құлдықты жою, 50-ші жарлықты жариялау және қара нәсілділерге құқықтарды кеңейту Кейптің ақ голланд фермерлерінің өмір салтын бұзды деп наразылық білдірді. 1834 жылдан бастап мыңдаған буерлер Оңтүстік Африка тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі – Ұлы саяхатқа шықты. Кейптен көшіп келген голландтар британдықтардың бақылауынан және қоғамды ұйымдастырудың британдық тәсілдерінен құтылуды үміттенеді. Оңтүстік Африканың ішкі аймақтарында олар өздеріне тәуелсіз мемлекеттер құрды – Оңтүстік Африка (немесе Трансваль) Республикасы және Оранж еркін мемлекеті, олардың конституцияларында ақ және қара теңдігі жоқ екендігі бекітілді. Екінші Англо-бур соғысынан кейін ақ адамдар бітімге келді және 1909 жылдың қазан айында Ұлттық конвенцияда бас қосты. Дурбанда өткен бұл кездесуде Кейп, Трансваал, Натал және Оранж өзенінің колониясы, сондай-ақ Родезияның саясаткерлері қатысты. Олардың мақсаты – Оңтүстік Африка одағының конституциясын жасау, британдық иеліктерді біріктіру. Нәтижесінде Оңтүстік Африка Актісі қабылданды. Тек ақ нәсілді ер адамдар ғана өз елінің болашағын қарастыруға шақырылды, ал әйелдер мен басқа барлық нәсілдік топтар қатысудан шеттетілді. Бұл жағдай кейбір жағынан аномалиялық болды. Ақыр соңында, білікті қара нәсілді ерлер 1850 жылдан бері Кейпте дауыс беру құқығына ие болды және – егер олардың мүлкі, табысы және білімі жеткілікті болса – солай жалғастырды. 1909 жылы Кейпте 14 388 түсті және 6 633 африкалық сайлаушы болды. Олардың барлығы сайлаушылардың 14,8 пайызын құрады. Наталда да африкалық еркектердің дауыс беру құқығы болды, бірақ бұл құқық көптеген кедергілермен шектелгендіктен, іс жүзінде қолданылмайтын болды. Олар тек қана меншік иесі екенін дәлелдеуі керек емес, сонымен қатар «цивилизацияланған» екенін және соңғы жеті жылдан бері осы мәртебеде екенін де дәлелдеуі керек еді. Губернатор оларға дауыс беруге рұқсат бере алатын болды. Үндістер де дауыс беру құқығынан айырылуына кедергі келтіретін кедергілерді жеңіп өтуі керек еді. Трансваль және Оранж еркін мемлекетінде тек ақ нәсілді ер адамдар ғана дауыс бере алатын болды. Кейп өзінің нәсілдік емес сайлау құқығын ұсынылып отырған Одақтың барлық аймақтарына таратуды талап етті. Бірақ Трансваль және Оранж еркін мемлекеті бұған келіспеді. Соңында, компромисске келісімге келді, Кейптің қолданыстағы сайлау жүйесін сақтап қалды, бірақ оны елдің қалған бөлігіне таратудан бас тартты, бірақ осы компромисс конституцияда бекітілуі керек екенін талап етті. Африкалықтар мен түсті адамдар Кейптегі дауыс беру құқықтарын сақтап қалады, бірақ Одақтың басқа бөліктерінде оларға осы құқық берілмейді. Африкалық және түсті саясаткерлер бұл жоспарларға қарсылық көрсету үшін бірікті және бұрынғы Кейп премьер-министрі Уильям Филип Шрейнерді бүкіл Оңтүстік Африкада Кейптің сайлау құқығын енгізуді талап ету үшін Ұлыбританияға делегациямен басшылық етуге шақырды. Ол солай істеді, бірақ делегацияның үміті ақталмады, өте жас Еңбек партиясы және басқа да либералды британдық ұйымдардан айтарлықтай қолдауға қарамастан.
Одақта
Оңтүстік Африка Одағы 1910 жылғы 31 мамырда Ұлыбритания Парламентінің 1909 жылғы Оңтүстік Африка туралы заңымен құрылды. Ассамблея палатасы (жаңа құрылған Оңтүстік Африка Парламентінің төменгі палатасы) және провинциялық кеңестер бір мандатты сайлау округтерінде көп дауыс алған үміткерді жеңіске шығару арқылы сайланды. Бұл сайлаулардағы сайлау құқығы бастапқыда Одақты құраған төрт колониядағы төменгі палаталар үшін қолданылған сайлау құқығымен бірдей болды, сондықтан әртүрлі провинцияларда әртүрлі талаптар болды. Трансваль және Оранж еркін мемлекетінде дауыс беру құқығы 21 жастан асқан ақ нәсілді ер адамдармен шектелді. Наталда дауыс беру құқығы 21 жастан асқан, мүліктік және сауаттылық талаптарына сай келетін ер адамдарға ғана берілді; теориялық тұрғыдан алғанда, бұл ақ емес ер адамдарды да қамтуы мүмкін еді, бірақ іс жүзінде өте аз адамдар ғана біліктілік алды: 1910 жылы сайлаушылардың 99% -дан астамы ақ нәсілді болды. Кейп провинциясында дауыс беру құқығы 21 жастан асқан, мүліктік және сауаттылық талаптарына сай келетін ер адамдарға берілді, сондай-ақ ақ емес ер адамдар да маңызды үлесте сайлауға қатысты, 1910 жылы сайлаушылардың шамамен 15% құрады. Кейп және Наталдағы талаптар сонымен қатар кедей ақ нәсілді ер адамдардың көп бөлігін сайлаудан шеттетуге әкелді. Ассамблея палатасына сайлауға тек ақ нәсілді ер адамдар ғана қатыса алатын, тіпті Кейп округінен де. Кейптегі (бірақ Наталда емес) ақ емес сайлаушылардың сайлау құқығы Оңтүстік Африка заңында Парламенттің екі палатасының үштен екі көпшілігімен қабылданатын заңмен ғана қысқартылуы мүмкін екендігі туралы ережемен бекітілді.
Ақ әйелдер мен кедей ақтардың сайлау құқығы
1930 жылы Дж. Б. М. Герцог үкіметі әйелдерге сайлау құқығын беру туралы заңды қабылдады, ол 21 жастан асқан барлық ақ нәсілді әйелдерге дауыс беру және сайлауға түсу құқығын берді. Келесі жылы Франшиза заңдарын өзгерту туралы заң Кейп және Наталдағы ақ нәсілді ерлер үшін мүліктік және сауаттылық талаптарын жойды, нәтижесінде 21 жастан асқан барлық ақ нәсілді азаматтар сайлау құқығына ие болды. Әйелдерді шеттету және сауаттылық пен мүліктік талаптар ақ емес сайлаушыларға қатысты бола бергендіктен, бұл заңдар олардың сайлаушылық ықпалын ақ сайлаушылардың санын екі еседен астамға ұлғайту арқылы әлсіретті. 1933 жылы өткен кезекті жалпы сайлауда Лейла Рейц Парктаун округінен Оңтүстік Африка партиясынан алғашқы әйел депутат болып сайланды.
Қара сайлаушылардың бөлінуі
1936 жылы Герцог үкіметі "Жергілікті халықтың өкілдігі туралы" заңды қабылдады, ол қара нәсілді сайлаушыларды жалпы тізімнен алып тастап, оларды бөлек "жергілікті халық сайлаушылар тізіміне" енгізді. Заң қажетті үштен екі көпшілік дауыспен бірлескен мәжілісте қабылданды. Қара нәсілді сайлаушылар енді Ассамблея палатасына немесе Кейп провинциялық кеңесіне жалпы сайлауда қатыса алмады; оның орнына олар ассамблеяға үш және кеңеске екі мүшені бөлек сайлайтын. Төрт сенатор басшылар, тайпалық кеңестер және жергілікті кеңестер арқылы "жергілікті аудандар" үшін жанама түрде сайланды. "Жергілікті халықтың өкілдігі туралы" заң 1959 жылы жойылды, нәтижесінде "жергілікті өкілдер мүшелерінің" орындары 1960 жылы таратылды. Осы сәттен бастап Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтарының саяси өкілдігі тек бантустан заң шығарушы органдарында ғана болды.
Түсті сайлаушылардың бөлінуі
1948 жылы билікке келгеннен кейін Ұлттық партия қара нәсілді сайлаушылар сияқты, түсті терілі сайлаушыларды да сайлау тізімінен шығару саясатын жүргізді. 1951 жылы Парламент Сайлаушылардың жеке өкілдігі туралы заңды қабылдады, ол түсті терілі сайлаушыларды жалпы тізімнен алып тастап, оларға жеке төрт депутат сайлауға мүмкіндік берді. Заң Оңтүстік Африка Заңында белгіленгендей, бірлескен отырыста үштен екі көпшілік дауыспен қабылданбағаны үшін шағымданылды және 1952 жылы Жоғарғы соттың апелляциялық бөлімі оны жарамсыз деп жариялады. Үкімет Жоғарғы сотты айналып өту үшін Парламент Жоғарғы сотын құруға тырысқан ақыры сәтсіз аяқталды. 1953 жылғы сайлауда Кейп аймағындағы түсті терілі сайлаушылар ақ сайлаушылармен бірдей округтерде дауыс берді. 1955 жылы үкімет Сенат құрамын қайта құру туралы жаңа заң қабылдады, бұл Сайлаушылардың жеке өкілдігі туралы заңды бекітуге қажетті үштен екі көпшілікті қамтамасыз етті. Түсті терілі сайлаушылардың Ассамблеядағы жеке өкілдігі 1970 жылы тоқтатылды. Оның орнына барлық ересек түсті терілі азаматтарға Түсті терілі адамдардың өкілді кеңесінде дауыс беру құқығы берілді, бірақ кеңестің заң шығару өкілеттігі шектеулі болды және ол 1980 жылы таратылды.
Республикалық референдум
1960 жылы Оңтүстік Африканың республика болуы мәселесін шешу үшін тек ақ адамдардың қатысуымен референдум өтті. 1961 жылы республика құрылғаннан кейін сайлау құқығында ешқандай өзгеріс болған жоқ. Дегенмен, бантустан құру саясаты арқасында Сенаттағы қара нәсілділердің соңғы өкілдері де толығымен алынып тасталды.
Үш палаталы Парламент
1983 жылы конституциялық реформа бойынша референдум өтті, нәтижесінде үш палаталы парламент құрылды. Ол үш жеке палатадан тұрды, олар оңтүстік африкалық ақ, түсті терілі және үнді халқын өкілдік етті. Қолданыстағы Ассамблея палатасы ақ сайлаушылармен сақталды, ал екі жаңа палата құрылды: түсті терілі сайлаушылар сайлаған Өкілдер палатасы және үнді сайлаушылар сайлаған Делегаттар палатасы. Көптеген үндістер мен түсті терілі адамдар бұл биліксіз үкіметті қабылдамады, себебі бұл үкіметтің ақ емес дауыс берушілерді бөліп-үкім ету стратегиясы еді. Осы палаталарға сайлау бір мандатты сайлау округтерінде көп дауыс алған жеңіске ие болу принципі бойынша жүргізілді.
Апартеидтің соңы
Апартеидті жою жөніндегі келіссөздер барысында Уақытша Конституция қабылданды. Ол нәсілдік ерекшеліксіз жалпы сайлау құқығын енгізді және «бірінші жеңген – алды» жүйесін партиялық тізімдер арқылы пропорционалды өкілдікпен алмастырды. 1994 жылы Оңтүстік Африканың барлық нәсілдегі азаматтары толыққанды демократиялық сайлауда алғаш рет қатысты. «Жалпы ересектердің сайлау құқығы, жалпы ұлттық сайлаушылар тізімі, үнемі сайлаулар және демократиялық үкіметтің көп партиялық жүйесі» – Оңтүстік Африканың 1996 жылғы Конституциясының негізгі принциптері болып табылады, ал барлық азаматтардың дауыс беру құқығы – Құқықтар Жарғысында қамтылған. Апартеидтен кейінгі кезеңде Конституциялық сот түрмедегі сотталған қылмыскерлердің дауыс беру құқығын жоққа шығаруға жасалған үкіметтің екі әрекетін қарап, оларды жоққа шығарды. Сот сондай-ақ елден тыс жерде тұратын Оңтүстік Африка азаматтарына дауыс беруге мүмкіндік беру керек деп шешті. 2020 жылы «Жаңа Ұлт Қозғалысы» ісі бойынша сот таза партиялық тізімдік сайлау жүйесінің конституцияға қайшы екенін анықтады, себебі ол жеке тұлғаларға саяси партияға мүше болмай кандидат болуға кедергі келтіреді; Парламентке жаңа сайлау жүйесін қабылдау үшін екі жыл мерзім берілді.
Сайлау округтері
Оңтүстік Африкадағы әрбір сайлаушы сайлауға тіркелген кездегі тұрғылықты жеріне сәйкес сайлау округіне бекітіледі. Әрбір сайлау округі бір ғана сайлау учаскесімен байланыстырылған. Сайлау округтерінің сайлау процесінен тыс ешқандай маңызы жоқ, ал округтердің шекаралары сайлауды тиімді жоспарлау және ұйымдастыру үшін белгіленеді. Қалалық сайлау округтерінің халқы шамамен 3000 адамды құрайды және белгілі бір радиуста орналасқан, ал ауылдық сайлау округтерінің халқы шамамен 1200 адамды құрайды және белгілі бір радиуста орналасқан. 2019 жылғы мәлімет бойынша, елімізде 22 933 сайлау округі болды. Округтердің шекараларын Сайлау комиссиясының шекаралау дирекциясы белгілейді және әр сайлаудан бұрын қаралып, түзетіледі.
As of 2019, there were 22,933 voting districts nationwide. The district boundaries are set by the Electoral Commission's Delimitation Directorate, and are reviewed and adjusted before each election.