Кіріспе

Асгардта орналасқан зор зал, скандинав мифологиясында Вальхалла (/v//æ//l/'/h//æ//l//ə//, /v//ɑː//l/'/h//ɑː//l//ə/) – бұл ("қаза тапқандардың залы") дегеннің ағылшынша атауы. Ол Асгардта орналасқан және Один құдайы басқаратын ғажайып зал ретінде сипатталады. Шайқаста қаза тапқандардың жартысы Вальхаллаға кіреді, ал қалған жартысын Фрейя құдайы Фельквангрда тұруға таңдайды. Шайқаста қаза тапқандардың көпшілігі (Айнхержар деп аталады), сондай-ақ түрлі аңызлардағы герман батырлары мен патшалары Рагнарёкке дейін Вальхаллада өмір сүреді, содан кейін олар Одинге қарсы шайқасу үшін оның көптеген есіктерінен шығады. Вальхалла Поэтикалық Эддада (13 ғасырда ертеректегі дәстүрлі көздерден жинақталған), Прозалық Эддада (13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған), Хеймскринглада (сонымен қатар 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған) және Фагриннада жинақталған Эрик Қанды Оське арналған 10 ғасырлық анонимді өлеңнің шумақтарында кездеседі. Вальхалла көптеген өнер туындыларына, басылымдардың атауларына және халық мәдениетінің элементтеріне әсер етті, сонымен қатар таңдалған өлілердің жауынгерлік (немесе басқа) залының синонимі болып табылады. Қазіргі скандинав тілдерінде бұл атау исланд тілінде Вальхёлль, швед және норвег тілдерінде Вальхалл, фарер тілінде Вальхёлль, ал дания тілінде Вальхаль деп аударылады.

Этимология

Қазіргі ағылшын тіліндегі Вальхалла ескі норвег тіліндегі Вальхёллден шыққан, ол екі элементтен тұратын күрделі есім: еркек есім вальр 'соғысқа қаза тапқандар' және әйел есім хёлл 'зал'. "Валхалла" түрі сөздің грамматикалық жынысын анықтау әрекетінен пайда болды. Вальрдың басқа герман тілдерінде де туыс сөздері бар, мысалы, көне ағылшын тілінде wæl 'қаза тапқандар, сойған, қырғын', көне саксон тілінде wal dād 'кісі өлтіру', көне жоғарғы неміс тілінде 'жауынгерлік алаң, қанды ванна'. Бұл барлық түрлер протогермандық еркек есімдік *walaz-дан тараған. Вальр, сонымен қатар, ұқсас көне норвег ұғымдарының арасында валькирия есімінің алғашқы бөлігі ретінде де кездеседі. Екінші элемент, хёлл, ежелгі скандинав тіліндегі жиі қолданылатын есім. Ол қазіргі ағылшын тіліндегі hall сөзімен мағынасы жақын және сол мағынаны білдіреді. Екеуі де протогермандық *xallō немесе *hallō түбірінен, яғни 'жабық орын, зал' деген мағынадан пайда болған, ал ол протоиндоевропалық *kol түбірінен шыққан. Филологтар, мысалы Кальверт Уоткинс атап өткендей, осы бір индоевропалық түбір ескі норвег тілінде hel сөзін де тудырған, ол басқа бір өмірден кейінгі орынның атауы және сол орынды бақылайтын әйел құдайдың есімі, сондай-ақ қазіргі ағылшын тіліндегі hell сөзі.

Поэтикалық Эдда

Валгалла «Поэтикалық Эдда» поэмаларындағы «Grímnismál» және «Helgakviða Hundingsbana II» еңбектерінде кеңінен еске алынады, ал «Вөлспá» поэмасының 32-ші шумағында, онда Бальдердің өлімі «Валгалланың қайғысы» деп аталады, сондай-ақ «Hyndluljóð» поэмасының 1-3-ші шумақтарында Фрейя құдайы Гиндламен бірге Валгаллаға аттану ниетін білдіреді, О́ттарға көмектесу мақсатында, және 6-шыдан 7-ші шумақтарға дейін, екеуінің арасындағы дау кезінде Валгалла тағы да еске алынады.

Эдда прозасы

Вальхалла «Прозалық Эдда» кітаптарының «Гилфагиннинг» және «Скальдскапармал» бөлімдерінде кездеседі.

Гилфагинин

Валгалла алғаш рет «Гилфагиннинг» кітабының 2-тарауында еске алынады. Бұл тарауда Гилфи қарт адам кейпінде Асгардқа барады, өзін Ганглери деп таныстырып, құдайлардың күшінің бастауын табуға тырысады. Әңгімеде Эсир оның келуін болжап, оған керемет иллюзиялар дайындағаны айтылады. Сондықтан Ганглери қамалға кіргенде, ол өте биік залды көреді, оның шатыры алтын қалқандармен жабылған, олар тіктеп қойылған шатырлар сияқты көрінеді. Снорри Хвинирден (шамамен 900 жыл) келген Þjóðólfr ақынының бір шумағын келтіреді. Одан әрі, Ганглери зал есігінің алдында қысқа қылыштарды жонглинг жасап, бір уақытта жеті қылышты ауада ұстап тұрған бір адамды көреді. Ол кісі бұл зал өзінің патшасына тиесілі екенін айтады және Ганглериді патшаға апарып жеткізе алатынын қосады. Ганглери оның соңынан еріп, есік жабылады. Оның айналасында көптеген тұрғын үйлер мен адамдар тобын көреді – кейбіреулері ойын ойнап, ішімдік ішіп отыр, ал енді біреулері қару-жарақпен күресіп жатыр. Ганглери үш тақ көреді, және олардың үстінде үш тұлға отыр: ең төменгі тақта Биік отыр, келесі тақта Биік тағы отыр, ал ең биік тақта Үшінші отыр. Ганглериге жол көрсетіп жатқан адам Биіктің залдың патшасы екенін айтады. 20-тарауда Үшінші Одиннің Вальхалланы Эйнхерджарлармен бірге иеленетінін айтады – шайқаста қаза тапқандар, Одиннің асырап алған ұлдары. 36-тарауда Биік валькириялар Вальхаллада сусын тарататынын және үстелдерге қарап отыратынын айтады, ал «Гримнисмал» поэмасының 40-41 шумақтары осыған сілтеме ретінде келтірілген. Биік, Одиннің әр шайқасқа валькирияларды жіберетінін, олар кімнің өлу керектігін және жеңімпазды анықтайтынын айтады. 38-тарауда Ганглери: «Әлемнің жаратылуынан бері соғыста қаза тапқан барлық адамдар қазір Одинмен бірге Вальхаллада жатыр дедіңдер. Оларды немен тамақтандырады? Мен ондағы адамдардың көп екенін ойлаймын», – дейді. Биік: «Расында солай, Вальхаллада қазірдің өзінде көп адам бар, бірақ «қасқыр келгенше» бұл сан тым аз болып көрінеді», – деп жауап береді. Биік Вальхаллада тамақтандыруға ешқашан жетіспейтінін айтады, себебі олар Сахримнирден (шошқа ретінде сипатталған) тойлайды, және бұл жануар әр күні пісіріліп, әр түні қайтадан толық күйіне келеді. «Гримнисмал» поэмасының 18-шумағы баяндалады. Ганглери Одиннің Эйнхерджарлармен бірдей тамақ жейтінін сұрайды, ал Биік Одинге тамақ жеуге мұқтаждық жоқ екенін, тек шарап ішетінін және тағамын қасқырлары Гери мен Фрекиге беретінін жауап береді. «Гримнисмал» поэмасының 19-шумағы баяндалады. Биік күн шыққанда Одиннің қағаздары Хугинн мен Муниннді Вальхалладан бүкіл әлемге ұшырып жіберетінін, олар алғашқы тамаққа уақытында оралатынын қосады. 39-тарауда Ганглери Эйнхерджарлардың не жеп-ішетіні туралы сұрайды және оларда тек су ғана бар ма деп сұрайды. Биік: «Әрине, Вальхаллада патшалар мен сарбаздарға лайық тағамдар мен сусындар бар, себебі Вальхаллада ішілетін мед, өз кезегінде «атақты ағаштың» жапырақтарымен қоректенетін ешкі Heiðrúnнан өндіріледі», – деп жауап береді. Ешкі бір күнінде соншалық мед өндіреді, ол Вальхалладағы барлық Эйнхерджарлардың шөлдеуін қандыруға жететін үлкен ыдысты толтырады. Биік сондай-ақ Eikþyrnir елігінің Вальхалланың үстінде тұрып, Læraðr ағашының бұтақтарын шайнайтынын айтады. Оның мүйізінен тамшылаған ылғал Hvelgelmir құдығына түсіп, көптеген өзендердің пайда болуына себеп болады. 40-тарауда Ганглери Вальхалланың өте толы болуы керек деп ойлайды, ал Биік Вальхалланың үлкен екенін және тұрғындарының көптігіне қарамастан кең болып қалатынын жауап береді, содан кейін «Гримнисмал» поэмасының 23-шумағын келтіреді. 41-тарауда Ганглери Одиннің өте күшті әмірші болып көрінетінін айтады, ол үлкен әскерді басқарады, бірақ ол Эйнхерджарлардың ішімдік ішпеген кезде қалай жұмыс істейтінін таңғалады. Биік күнделікті, олар киім киіп, соғыс киімдерін кигеннен кейін, аулаға шығып, спорт үшін бір-бірімен шайқасатынын жауап береді. Содан кейін, тамақ ішуге дейін, олар Вальхаллаға барып, ішімдік ішеді. Биік «Вафтруднисмал» поэмасының 41-шумағын келтіреді. 42-тарауда Биік «алғашқыда, құдайлар қоныстанған кезде» Асгардты құрып, кейін Вальхалланы салғанын айтады. 49-тарауда Бальдер құдайының өлімі баяндалады, Бальдерді өлтіруге қолданылған еменнің батысында Вальхалланың батысында өсіп жатқаны сипатталады.

Геймскрингла

Вальхалла эухемеризацияланған түрінде және «Хеймскрингла» еңбегінде сақталған скандинавиялық дінге сенудің бір бөлігі ретінде еске алынады. «Йнглинг сагасының» 8-тарауында «тарихи» Один өз елі үшін жерлеу заңдарын белгілегені айтылады. Бұл заңдарға сәйкес, барлық өлгендер мүліктерімен бірге қабірге қойылып, өртелуі керек, ал күлі теңізге тасталуы немесе жерге көмілуі тиіс. Содан кейін өлгендер Вальхаллаға өртеу қалыбындағы барлық мүліктерімен және жерге жасырған заттарымен бірге келеді. Вальхалла туралы айғақ 10-ғасыр шайыры Þjóðólfr of Hvinir-дің еңбегінде «Одинге сапар шегу» деген тіркесте де кездеседі. Онда Ванланди патшасы қайтыс болғаннан кейін Вальхаллаға барғаны сипатталады. «Hákonar saga Góða» еңбегінің 32-тарауында Норвегияның Хакон I-іне ескі дінге тән жерлеу рәсімі жасалып, оның Вальхаллаға жол тартқаны айтылады. Содан кейін «Hákonarmál» өлеңдерінен үзінділер келтіріледі, оларда Вальхаллаға сілтемелер бар.