Кіріспе

Люян – ең дамыған аудандар мен аудандық деңгейдегі қалалардың бірі, провинцияның ең дамыған өндірістік аудандары мен аудандық деңгейдегі қалаларының бірі. Өндіріс өнеркәсібі оның экономикалық тірегі болып табылады. Люянның өндірістік драйверлері – электрондық және ақпараттық, биомедицина, машина жасау, фейерверктер мен петардалар, тағам және сусындар, материалдар мен энергия, жиһаз және интерьер. Мысалы, 2015 жылы Люянның жалпы ішкі өнімі 111,28 млрд. юань (17,87 млрд. АҚШ доллары) құрады. Осы соманың ішінде өңдеу өнеркәсібінің қосылған құны 71,37 млрд. юань (11,46 млрд. АҚШ доллары) құрады, бұл оның ЖІӨ-нің 64,14 пайызын құрайды. Фейерверктер мен петардалар – оның дәстүрлі саласы. Фейерверктер Люяннан бастау алды және ол әрқашан Қытайдағы фейерверк өндірісінің орталығы болды, оның тарихы 1400 жылдан астам. Люянның фейерверк сату көлемі Қытайдың жалпы 29,41 млрд. юань (4,34 млрд. доллар) сату көлемінің шамамен жартысын құрайды. Люян Халықаралық Фейерверк Ассоциациясының да үйі.

Тарих

1991 жылы Юньань орта мектебінің құрылыс алаңында табылған тарихи ескерткіштерге сәйкес, Ежелгі тас дәуірінде Люян аумағында адамдар өмір сүрген. Шығыс Хань әулеті тұсында (209 жылы) Люян округ ретінде құрылды, оның әкімшілігі Жюлингте (қазіргі солтүстік Гуанду) орналасқан. Тан әулеті кезінде әкімшілік Хуаичуаньға (қазіргі Хуаичуань көшесі) көшірілді, ал Юань әулетінде (1295 жылы) әкімшілік қайта Жюлингке көшірілді, сонда Люян “мемлекет” мәртебесіне ие болды. Мин әулеті тұсында (1369 жылы) Люян округ ретінде төмендетілді және әкімшілігі тағы да Хуайчуаньға көшірілді. Шығыс Хань әулетінде Сунь Цюань Люянды (刘阳) құрды. Үш патшалықтың У әулеті кезінде Люян Чанша префектурасының құрамына кірді. Оңтүстік Династиялардың Лю Сун дәуірінде атауы Люян (刘阳) емес, Люян (浏阳) деп өзгертілді және осы атау бүгінге дейін қолданылып келеді. Суй әулеті кезінде Люян Чаншаға біріктірілді, ал Тан әулетінде (708 жылы) Люян қайтадан округ ретінде құрылды. Суй және Тан әулеттерінде Люян Танчжоуға қарасты. Мин және Цин әулеттерінде Люян Чаншаға қарасты. Қытай Республикасының 26-шы жылында (1937 жылы) Люян Хунань провинциясының бірінші округінің Бас инспекторы кеңсесіне қарады. 1949 жылы Хунань провинциясының бірінші округінің Бас инспекторы кеңсесі Чанша префектурасы болып қайта аталды. 1952 жылы Чанша префектурасы Сянтан префектурасымен алмастырылды, ал Люян Сянтан префектурасының құрамына кірді (кейін ол Сянтан аймағы деп аталды). 1983 жылдың ақпанында Сянтан аймағы таратылды, ал Люян Чанша қаласына қарасты. 1993 жылдың 16 қаңтарында Люян енді округ емес, округтік деңгейдегі қала болып, Люян қаласы деп аталды. 1927 жылдың қыркүйегінде Мао Цзэдун солтүстік Гоминьдан әскерлерін Цзянси шекарасындағы Вэньяши (文家市) қаласында жинады, Коминтерн жоспарлаған Чанша, провинция астанасын басып алу үшін. Мао әскерлерін 170 км оңтүстікке қарай Жинган тауларына жетектеді. Жарты жылдан кейін оған Жу Де әскері қосылды.

География

Люянг Хунан провинциясының солтүстік-шығысында орналасқан және Люянг өзенінің бастау аймақтарында жатыр. Люянның географиялық координаттары 27°51′—28°34′ солтүстік ендік және 113°10′—114°15′ шығыс бойлық. Люянның ауданы 5,007.75 шаршы километрді құрайды. Шығыстан батысқа қарай 105.8 километр, солтүстіктен оңтүстікке қарай 80.9 километр созылған. Люянг таулар мен төбелермен қоршалған. Люян аумағының 53% таулы жер, 25% төбелі, 21% төбелер маңындағы жазықтар және 1% су алабын құрайды. Люянның жер бедері солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай көтеріледі, ал көптеген өзендердің болуы ландшафт түрлерінің өзгеруіне себеп болады. Люянг субтропиктік муссондық климат аймағында орналасқан. Жылдық орташа температура 17.3°C, ал жылдық жауын-шашын мөлшері 1562 мм. Екі республикалық автомобиль жолы бар: G106 және G319. Бұдан өзге, Люян, Лаодао және Наньчуань өзендері сияқты үш ірі өзен бар, оларды жыл бойы кеме жүруге пайдалануға болады. Люянг Пинцзян ауданының оңтүстігінде, Юэян қаласының жанында, шығысында Цзянси провинциясының Тонггу, Ванзай, Ичунь және Шангли округтерімен, солтүстігінде Лилинг және Чжучжоу қалаларымен, ал шығысында Чанша ауданымен шектеседі. Люянг Чанша қаласынан шамамен 50 километр қашықтықта орналасқан.

Халық саны

2010 жылғы алтыншы халық санағы мәліметтері бойынша Люянның тұрақты тұрғындарының саны 1 278 928 адамды, ал тіркелген халқының саны 1 407 104 адамды құрайды. Тіркелген халықтың ішінде ауыл шаруашылығымен айналысатындардың саны 1 252 238, ал ауыл шаруашылығына қатысы жоқтардың саны 154 866 адамды құрайды. Табиғи өсім көрсеткіші 2,5 ‰. 300 000-нан астам хакка халқының ата-бабалары Гуандун провинциясының Мейчжоу қаласынан Люянға көшіп келген.

Тіл

Дәстүрлі түрде Люяңда үш диалект аймағы бар: Гань диалектісі, Жаңа Сян диалектісі және Хакка. Гань диалектісі – Цзянси диалектісі, ол қала орталығында, Люяңның солтүстігінде, шығысында және оңтүстігінде қолданылады. Бұл Люяңдағы ең көп таралған диалект, оны Люяң диалектісі деп те атайды. Сонымен қатар, Жаңа Сян диалектісі Люяңның батыс бөлігінде, мысалы Пуджи, Чжентоу, Байджия, Гуанчао, Геджия және Ченчхоңда қолданылады, сондай-ақ Люяңның солтүстік аймақтарының бір бөлігінде, мысалы Бейшенг және Йонгда қолданылады. Бұл диалект Чанша диалектісінен толыққанды ерекшеленеді, бірақ оған ұқсас. Ал Хаккаға келетін болсақ, Люяңның шығысында тұратын көптеген адамдар осы диалекті қолданады, ол Мейчжоу аймағындағы Хакка диалектісімен шамалы ғана ерекшеседі.

Экономика

Люянг – Хунань провинциясының ең дамыған аудандарының бірі, 2020 жылы Қытайдың аудандары мен аудандық деңгейдегі қалаларының Топ-100 тізімінде 11-орынды иеленді. Статистикалық органдардың алдын ала есебіне сәйкес, Люян қаласының жалпы ішкі өнімі 2017 жылы 136,510 миллион юань (20,218 миллион АҚШ доллары) құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 10,8 пайызға жоғары. Осы соманың ішінде біріншілік өнеркәсіптің қосылған құны 10,680 миллион юань (1,582 миллион АҚШ доллары) болды, бұл 5 пайызға, екіншілік өнеркәсіптің қосылған құны 93,940 миллион юань (13,913 миллион АҚШ доллары) болды, бұл 11 пайызға, ал үшіншілік өнеркәсіптің қосылған құны 31,890 миллион юань (4,723 миллион АҚШ доллары) болды, бұл 12,3 пайызға өсті. Біріншілік өнеркәсіптің қосылған құны ЖІӨ-нің 7,82 пайызын, екіншілік өнеркәсіптің қосылған құны – 68,82 пайызын, ал үшіншілік өнеркәсіптің қосылған құны – 23,36 пайызын құрады. 2017 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ 92,006 юань (13,627 АҚШ доллары) құрады. Люянг күріш сияқты азық-түлік дақылдарын өсіреді. Басты ақшалық дақылдар – темекі, дәрілік өсімдіктер, көкөністер, майлы тұқымдар, гүлдер мен шөптер. Люянгта сепиолит, хризантема тасы, көмір және фосфорит сияқты табиғи ресурстар бар. Өнеркәсіп салаларына фейерверк өндірісі, биофармацевтика және тамақ өңдеу кіреді. Люян фейерверктері 100 жылдан астам уақыттан бері әлемдік нарықта, Цинь әулетінің Гуанчжу кезеңінде Гонконг, Макао және Оңтүстік-Шығыс Азияға сатылып келді, ал фейерверк Люянның маңызды бренді мен тірек индустриясына айналды. Люян фейерверктері түпнұсқа өнім ретінде қорғалады және Қытайдың атақты бренді мәртебесіне ие. 2010 жылы Люянның ЖІӨ 55,677 миллиард юань (8,225 миллиард доллар) құрады. Біріншілік сектордың қосылған құны 5,169 миллиард юань (0,764 миллиард доллар) болды. Екіншілік сектордың қосылған құны 37,905 миллиард юань (5,599 миллиард доллар) құрады. Үшіншілік сектордың қосылған құны 12,603 миллиард юань (1,862 миллиард доллар) құрады. Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және балық шаруашылығының жалпы өнім құны 8,006 миллиард юань (1,183 миллиард доллар) құрады. Астық өндірісінен басқа, ауыл шаруашылығында түтінмен кептірілген темекінің жылдық өндірісі 131,670,000 тоннаны құрады. Люянның жалпы өнеркәсіптік өнім құны 90,289 миллиард юань (13,338 миллиард доллар) құрады. 100 миллион юаньнан асатын айналымы бар 89 кооператив бар. Фейерверк өнеркәсібінің жалпы сатылымы 12,43 миллиард юань (1,84 миллиард доллар), ал фейерверк өнеркәсібінің кірісі 0,97 миллиард юань құрайды. Люян биомедициналық паркінің жалпы өндірістік құны 17,082 миллиард юань (2,523 миллиард доллар) құрайды. Экспорттық тауарлардың көлемі 0,39 миллиард долларға жетеді. Люянның жалпы қаржылық кірісі 3,324 миллиард юань, оның ішінде фейерверк кірісі 29 пайызды құрайды. Ауыл тұрғындарының жан басына шаққандағы жұмсалатын табысы 10,747 юань (1,588 доллар), ал қала тұрғындарының жан басына шаққандағы жұмсалатын табысы 21,258 юань (3,140 доллар) құрайды.

Ауыл шаруашылығы

Люянның негізгі дәнді дақылдары – күріш, ал Люян Хунань провинциясындағы азық-түлік өндірісі бойынша алдыңғы қатардағы аудандардың бірі. Басты ақшалық дақылдар – түтінмен кептірілген темекі, көкөністер, гүлдер мен өсімдіктер, майлы тұқымдық камелия. Жеміс-жидектер, жүгері, бамбук түбірлері, филостахис пубсенс және дәрілік өсімдіктерді өндіру де белгілі бір деңгейде дамыған. Балық шаруашылығы және құс өсіруде, дәстүрлі шошқа өсіруден өзге, қара ешкілер мен ара шаруашылығы да бәсекеге қабілетті. Люян Қытайда гүл және өсімдік өсіру қаласы ретінде танымал, және Хонгжиму (бір түрлі өсімдік) арқылы әйгілі. Ауыл шаруашылығы өнеркәсібінің аймақтық бөлінісінде, шығыс Люян жеміс-жидектерге, батыс Люян гүлдер мен өсімдіктерге, ал солтүстік Люян темекіге баса назар аударады, бұл астық, көкөніс, түтінмен кептірілген темекі, гүлдер мен өсімдіктерге бағытталған ауыл шаруашылығы экономикасына үлкен үлес қосады. Люян – астық өндірісінде артықшылықтары бар 100 ауданның бірі, сондай-ақ шошқа және қара ешкі өсіруде ірі қала. Люянның көкөніс өндірісі 304 239 тоннаға жетеді, бұл Хунань провинциясында екінші орынды алып тұр. Ет өндірісі 80 450 тоннаны құрайды және Қытайда 21-ші орында. Люян кең ауқымды шаруашылық жүргізеді, қара ешкілердің саны 700 мыңнан астам.

Фейерверк өнеркәсібі

Люянг фейверктерінің тарихы 1400 жылдан астам. Солтүстік Сун әулеті кезінде Люянг фейверктері зор өркендеуге ие болды. Цинь дәуірінде (1723 жылы) Люянг фейверктері салық ретінде табыс етілді. 1875 жылдан бастап Люянг фейверктері Жапония, Корея, Үндістан, Иран, Ұлыбритания, АҚШ, Ресей және басқа да елдерге экспортталды. 1990 жылдары Люянг фейверктері аймақтың ең ірі экспорт тауары болды. Дегенмен, 1998 жылы Люянг фейверктері технологиялық жетіспеушіліктерге байланысты дағдарысқа ұшырады. 1998 жылдан бері Люянг өнеркәсібін реформалап келеді. Қазіргі уақытта өнеркәсіптік шоғырландыру және технологияны жаңарту жүзеге асырылуда. Люянг 10 мыңнан астам заңсыз фабрикаға тыйым салды және фейверк өндірісінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін стандарттарды енгізді. Люянг жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарымен бірлесіп, жақсырақ технология мен қауіпсіздікке ие фейверктерді ойлап табуда. 2001 жылдың 8 тамызында Люянг фейверктері Шанхайда акциялық қоғамға айналды. 2003 жылы Люянг Бразилияда фейверк көрсету жобасын жеңіп алды. Люянг Бразилияда фейверк фабрикаларын салу үшін 1 миллион доллардан астам инвестициялады. Люянг қаласында 30-дан астам фейверк компаниясы бар.

Өнеркәсіптік аудандар

Люянның үш негізгі өнеркәсіптік аймағы бар: Экономикалық және технологиялық даму аймағы, жоғары технологиялық өнеркәсіптік даму аймағы және екі бағытталған өнеркәсіптік парк. Оның үш өнеркәсіптік аймағының экономикасы қала экономикасының үлкен бөлігін құрайды. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, қаладағы өнеркәсіптердің жалпы өнім құны 236,66 миллиард юань (38,00 миллиард АҚШ доллары) жетті, ал үш өнеркәсіптік аймақтағы жалпы өнім құны 123,57 миллиард юань (19,84 миллиард АҚШ доллары) құрады. Люянның жалпы қаржылық кірісі 11,19 миллиард юань (1,80 миллиард АҚШ доллары) болды, үш өнеркәсіптік аймақтың кірісі 4,16 миллиард юань (0,67 миллиард АҚШ доллары) құрады, бұл жалпы соманың 37,19% тегейді.

Биофармацевтикалық өнеркәсіп

Люянг экономикалық және технологиялық даму аймағы – 1998 жылдың 10 қаңтарында құрылған ұлттық биологиялық өнеркәсіп базасы, ол Доңян қаласында орналасқан. Оның басты салалары биологиялық фармацевтика, ақпараттық технологиялар және пайдалы тағамдарды қамтиды. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, аймақта 700-ден астам тіркелген кәсіпорын бар. Аймақтың жалпы өнеркәсіптік өнім құны 85,6 миллиард юань (13,7 миллиард АҚШ доллары) және оның іскерлік кірісі 100,2 миллиард юань (16,1 миллиард АҚШ доллары) құрайды. Оның салынған ауданы жабады.

Табиғи ресурстар және жергілікті ерекше өнімдер

Дауэшань табиғи қорығы қызыл өрімшекей (red billed leiothrix) және көптеген басқа да түрлердің мекені. Люян аймағы көмір, вольфрам, күкірт, фосфор және барит сияқты минералдық ресурстарға бай. Люянның төрт негізгі ерекше жергілікті өнімі: соя, шөп матасы, хризантема тасы және фейерверк.

Мәдениет және туризм

2010 жылы Люяң қаласына 5,7 миллион турист келді, бұл 3,5 миллиард юань табыс әкелді. Люяң Хан әулеті тұсында округ ретінде құрылғандықтан, тарихи туристік ресурстарға бай. Мұнда екі ұлттық мұраны қорғау бөлімшесі бар: Тан Ситоңның бұрынғы тұрғын үйі және Вэньцзяши қаласындағы Күзгі көтерілістің Вэньцзяшидегі күш біріктіру орны. Сонымен қатар, сегіз провинциялық мәдениет және тарих ескерткіштері бар, мысалы, Мин әулеті кезінде салынған Синьань Жел-Жаңбыр көпірі және Сун әулеті кезінде салынған Люяң Конфуций храмы. Чанша қаласында 13 мәдени мұраны қорғау бөлімшесі бар, олардың ішінде Тан дәуірінде салынған Тас мұз храмы бар. Ал, 17 округтік мәдени мұраны қорғау бөлімшелері бар, мысалы, Яоту тауы және Луобей тауы. Қытай драматургі Оуян Юцзяньнің есімімен аталатын Оуян Юцзянь атындағы үлкен театр 2002 жылы салынды және драма, музыкалық және балалар театрларының қойылымдары үшін пайдаланылады. Люяңдағы ірі буддалық храмдарға Вэньцзинь храмы (Тан әулеті кезінде салынған) және Шишуан храмы жатады. Ірі даостық храмдардың қатарында Яован Шенчхон сарайы бар. Басты туристік орындарға Тан Ситоңның бұрынғы тұрғын үйі, Сон Ренцзюңның бұрынғы тұрғын үйі, Ван Чжэннің бұрынғы тұрғын үйі, Ян Ённың бұрынғы тұрғын үйі және Ху Яобанның бұрынғы тұрғын үйі кіреді.