Кіріспе
Спорт түрі
Тез шаңғы – шаңғы жолағының белгілі бір бөлігінде мүмкіндігінше жоғары жылдамдықпен тік сызықта төмен қарай шаңғымен сырғанау спорты. Жарыстар екі түрде өтеді: қолданыстағы жылдамдық рекордын жаңару немесе белгілі бір жарыста ең жылдам нәтиже көрсету. Тез шаңғымен айналысатындар тұрақты түрде жоғары жылдамдыққа жетеді.
Тарих
Жылдамдық шаңғысы 1898 жылы американдық Томми Тодд жасаған жүгіруден бастау алды, ал ресми тіркелген рекордтар 1932 жылы Лео Гасперлдің жүгіруімен басталды. 1956 жылғы Қысқы Олимпиадаға дайындық кезінде американдық құлпынай шаңғышы Ральф Миллер 1955 жылдың тамыз айында Чилидегі Портильоде сағатына шамамен жүгіру арқылы рекордты бұзған алғашқы адам деп есептеледі, бұл рекорд он бес жыл бойы сақталды. 1978 жылы, Портильоде, американдық Стив МакКинни жасаған рекордтық жүгіру оны сағатына бәріерін бұзған алғашқы адам етті. 1992 жылғы Альбервильдегі Қысқы Олимпиадада Лес Аркс жылдамдық шаңғы трассасында көрсету спорты ретінде ұсынылды, бірақ бірнеше өлім жағдайлары тіркелгеннен кейін тым қауіпті деп танылды.
Сипаттама
Жылдамдық шаңғысы тік, арнайы жасалған трассаларда белгілі бір ұзындықта жүргізіледі. Әлемде осындай шамамен отыз трасса бар, олардың көпшілігі ауа кедергісін азайту үшін биік тауларда орналасқан. Трассаның бірінші бөлігі (ұшу алаңы) жылдамдық алу үшін, ең жоғары жылдамдық келесі бөлігінде (уақыт өлшеу аймағы) өлшенеді, ал соңғы бөлігі (тоқтау алаңы) баяулау және тоқтау үшін пайдаланылады. FIS жарыстарындағы бастапқы нүкте теория бойынша шаңғышылардың жылдамдығын асырмауы үшін таңдалады, сондықтан бәсеке белгілі бір жарысты жеңуге, әлемдік жылдамдық рекордтарын жаңаруға емес, бағытталған. Кәсіби жарыстарда ең жоғары жылдамдық шегі жоқ, ал қол жеткізілген жылдамдық жағдайлар мен қауіпсіздікке байланысты болады.
Жабдық
Жылдам шаңғышылар аяқтарының төменгі бөлігінде тығыз көбікті қаптамалар мен жылдамдықты арттыру үшін аэродинамикалық шлемдер киеді. Олардың шаңғы костюмдері ауа өткізбейтін латекстен жасалған немесе желге қарсы кедергіні азайту үшін полиуретан жабынымен қапталған, ал соқтығысқан жағдайда қорғаныш беру үшін минималды (бірақ міндетті) арқалық қорғағышпен жабдықталады. Арнайы шаңғылардың ұзындығы белгілі бір шекте болуы керек және ені ең көп дегенде, ал жұп шаңғының салмағы ең көп дегенде болуы тиіс. Шаңғы аяқкиімдері байлау арқылы шаңғыға бекітіледі. Шаңғы таяқтары денеге дөңгеленген пішінде болады, әйелдер үшін ең аз ұзындығы – Валентина Грегжио (Италия) 247.083 км/сағ (153.530 миль/сағ) – 26 наурыз 2016 жыл.