Гарциния: Гүлді өсімдіктер туысы

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Garcinia – Clusiaceae тұқымдастығына жататын, Азия, Америка, Австралия, тропикалық және оңтүстік Африка, Полинезияда өсетін гүлді өсімдіктер туысы. Түрлердің саны даулы; Өсімдіктер әлемінің онлайн (POWO) жүйесінде 400-ге дейін түр тіркелген. Көбінесе, осы туыстағы өсімдіктер сапты ағаштар, мангостин (немесе нақтырақ айтқанда Garcinia mangostana) немесе гарциния деп аталады, сондай-ақ "маймыл жемісі" деген атпен белгілі бірнеше өсімдіктердің бірі болып табылады. Көптеген түрлер мекендеу орындарының жойылуына байланысты қорғауға алынған, ал кем дегенде бір түрі – Оңтүстік Андаман аралынан шыққан G. cadelliana түрі, қазірдің өзінде жоғалып бара жатыр немесе толығымен жойылған. Жемістері бірнеше жануарларға тамақ ретінде қызмет етеді, мысалы, тропикалық Шығыс Азияда кездесетін архерцог-кестендер (Lexias spp.) піскен мангостин шырынына құмарланады. Бұл туыс француз ботанигі Лоран Гарсиннің (1683–1751) құрметіне аталған.

Сипаттама

Гарциния түрлері мәңгі жасыл ағаштар мен бұталар, екі жынысты және кейбір жағдайларда апомиктикалық. Жемісі – ет тәрізді эндокарпы бар жидек, оның бірнеше түрі дәмді. Неотропикалық Гарцинияның бірнеше түрі екі жынысты (G. leptophylla, G. macrophylla және G. magnifolia), бірақ аналық ағаштардың көбінесе белгілі бір деңгейде өзінен өңдеу қабілеті бар екені анықталды.

Қолданылуы

Гарцинияның көптеген түрлерінің жемісі жергілікті жерде желінеді; кейбір түрлерінің жемістері бір аймақта жоғары бағаланады, бірақ бірнеше жүз шақырым қашықтықта танымал емес. Ең танымал түрі – Garcinia mangostana, ол қазір Оңтүстік-Шығыс Азияның барлық аймақтарында және басқа тропикалық елдерде өсіріледі, 20-шы ғасырдың соңында кеңінен таралды. Аз танымал, бірақ халықаралық маңызы бар – kandis (G. forbesii) кішкентай, дөңгелек, қызыл жемістерімен, аздап қышқыл дәмімен және еріп кететін жұмсақтығымен, лимон тәрізді мангостин (G. intermedia) сары жемісімен, сыртқы пішіні бүктеліп келген лимонға ұқсайды, және жұқа қабықты апельсин тәрізді мангостин (G. prainiana). Сонымен қатар, мангостин қабығының (экзокарп) сығындысы дәмдеуіш ретінде қолданылады. Ол Кодава мәдениетінде ерекше орын алады, ал G. multiflora Вьетнамның әйгілі бұн риу сорпасын дәмдеу және бояу үшін қолданылады, онда бұл өсімдік hạt điều màu деп аталады. Garcinia gummi guttaдан Оңтүстік Азияда, әсіресе Кералада кеңінен қолданылатын дәмдеуіш алынады, онда оны кодумпулли деп атайды. Гарцинияның көптеген түрлері шайырлы қоспаларымен белгілі, олар мангостин сияқты ксантоноидтардан қоңыр сары түс алады және тазалағыш немесе катартикалық ретінде қолданылады, бірақ көбінесе – кем дегенде бұрынғы уақытта – пигмент ретінде пайдаланылған. Гамбоге түсі осы пигментке сілтеме жасайды. Кейбір түрлердің экзокарпынан алынған сығындылар – әдетте G. gummi gutta, сондай-ақ G. mangostana – көбінесе тәбетке бақылау жасаушы құралдардың құрамында болады, бірақ олардың тиімділігі қалыпты мөлшерде қолданғанда дәлелденбеген, ал мұндай өнімді ұзақ мерзім бойы қолданудан туындаған ауыр ацидоздың бірнеше жағдайлары тіркелген. Бұдан өзге, олардың құрамында гидроксицитр қышқылының көп мөлшері болуы мүмкін, ол белгілі бір дәрежеде улы және ұзақ қолданудан кейін тіпті ұрықтың жұмыс қабілетін жоғалтуына әкелуі мүмкін. Ащы коланың (G. kola) тұқымдары халық медицинасында қолданылады. G. mannii Батыс Африкада тіс тазалағыш ретінде танымал, ол демді жаңартады және тістерді тазартады. Жапон тілінде фукуги деп аталатын G. subelliptica – Окинавадағы Мобуто және Тараманың гүлдік символы. Малайзияның Беруас қаласы – көбінесе "Бруас" деп жазылады – атын теңіз жағалауында өсетін мангостиннен (G. hombroniana) алған, ол жергілікті жерде pokok bruas деп аталады. Оны кейбір африкалық тайпалар көп жылдар бойы тоник ретінде қолданған, ол "энергия деңгейін" арттырады деп сенген, сонымен қатар ас қорытуға көмектеседі және майды күйдіру қасиеттеріне ие.

The fruit of most species of Garcinia are eaten locally; some species' fruits are highly esteemed in one region, but unknown just a few hundred kilometres away. The best known species is Garcinia mangostana, which is now cultivated throughout Southeast Asia and other tropical countries, having become established in the late 20th century. Less well known, but still of international importance, are kandis (G. forbesii) with small round red fruits with subacid taste and melting flesh, the lemon drop mangosteen (G. intermedia) with yellow fruit that look like a wrinkled lemon, and the thin skinned orange button mangosteen (G. prainiana). In addition, mangosteen rind (exocarp) extract is used as a spice. It figures prominently in Kodava culture, and G. multiflora is used to flavour and colour the famous bún riêu soup of Vietnam, where this plant is known as hạt điều màu. Garcinia gummi gutta yields a spice widely used in South Asia, in particular in Kerala, where it is called kodumpulli. Most species in Garcinia are known for their gum resin, brownish yellow from xanthonoids such as mangostin, and used as purgative or cathartic, but most frequently – at least in former times – as a pigment. The colour term gamboge refers to this pigment. Extracts of the exocarp of certain species – typically G. gummi gutta, but also G. mangostana – are often contained in appetite suppressants, but their effectiveness at normal consumption levels is unproven, while at least one case of severe acidosis caused by long term consumption of such products has been documented. Furthermore, they may contain significant amounts of hydroxycitric acid, which is somewhat toxic and might even destroy the testicles after prolonged use. Bitter kola (G. kola) seeds are used in folk medicine. G. mannii is popular as a chew stick in western Africa, freshening the breath and cleaning the teeth. G. subelliptica, called fukugi in Japanese, is the floral emblem of Mobuto and Tarama on Okinawa. The Malaysian town of Beruas – often spelled "Bruas" – derives its name from the seashore mangosteen (G. hombroniana), known locally as pokok bruas. It has been used for many years by certain African tribes as a tonic believed to increase 'energy levels' and to possess digestive and fat busting properties.

Түрлер

2018 жылдың желтоқсанына дейін, Kew's Plants of the World Online сайтында шамамен 400 қабылданған түр тізімделген. Генетикалық әртүрлілікті бағалау нәтижесінде олардың арасында генетикалық вариацияның төмен екені анықталды. Филогенетикалық талдау Гарциния түрлерінің орташа ұқсастық коэффициенті 0,54 құрайтын бес топқа біріккенін көрсетті. Бұл зерттеу G. magostana үлгілерін пероксидаза, RAPD және гендік тізбекке тән амплификациялық полиморфизмнің біріктірілген әдісі арқылы нақты ажыратуға болатынын дәлелдеді.