Кіріспе

Данбартоншир (Siorrachd Dhùn Breatann) немесе Думбартон округі – Шотландияның батыс-орталық жазық аймағындағы тарихи округ, басшылық аумақ және тіркеу округі. Данбартоншир солтүстікте Пертширмен, шығыста Стирлингширмен, оңтүстікте Ланаркширмен және Ренфруширмен, батыста Аргилширмен шектеседі. Округ Леннокс графының иелігімен және кейіннен Леннокс герцогтығымен салыстырылатын аумақты қамтыды. Тарихи округ Шотландияның екі қазіргі әкімшілік аймағына – Шығыс Данбартоншир мен Батыс Данбартонширге – атын берген.

Атауы

"Думбартон" қаласының аты шотланд гаэл тіліндегі Dùn Breatainn сөзінен шыққан, ол "бриттердің бекінісі" деген мағынаны білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, округтік қаланың және округтің жазылуында біркелкілік болмаған. 18 ғасырға қарай "Дунбартон округі" және "Думбартон округі" атаулары жиі алмастырылып қолданылды. "Дунбартон" сөзіндегі "n" әрпі Dùn "бекініс" этимологиясын көрсетеді; ал "Думбартон" сөзіндегі "m" әрпі, көршілес езулік /b/ дыбысының ықпалымен /n/ дыбысының езулік /m/ дыбысына ассимиляциялануын көрсетеді. Әртүрлі округтік органдар екі жазу нұсқасын қолданды: 1857 жылы Дунбартон округінің жабдықтау комиссарлары Дунбартон округінің полициясын құрды. 1890 жылы 1889 жылғы Жергілікті өкімет (Шотландия) заңына сәйкес сайланған округтік кеңестер құрылды, ол бұл аймақты "Думбартон округі" деп атады. Дегенмен, округтік кеңестің алғашқы әрекеттерінің бірі ресми мөрді қабылдау болды, ол үшін олар есімнің этимологиясына жақын болғандықтан "n" әрпі бар "Дунбартон" жазуын таңдады, бірақ "m" әрпі бар жазудың қолданылуы жиірек екенін айтқан кейбір тұрғындар наразылық білдірді. Думбартон қаласы "m" әрпі бар жазу нұсқасын қолдануын жалғастырды. Округ үшін "n" әрпі бар жазуды заңмен мойындау 1947 жылғы Жергілікті өкімет (Шотландия) заңымен жүзеге асты.

Тарих

Данбартонширдің графтық (шериф басқаратын аймақ) шығу тегі нақты белгісіз, бірақ ол XII ғасырдың соңына қарай графтыққа айналған. Думбартон графтығы бастапқыда Леннокс графтығымен салыстырылатын аумақты қамтыды, ол Клайд өзенінің солтүстігінде және Лох-Ломонд маңында орналасқан. XIII ғасырда Лох-Ломондтың солтүстік-шығысындағы аймақ Стирлингширге қосылды, ал Киркинтиллох және Камбернаулд приходтары Стирлингширден Дунбартонширге ауыстырылды, бірақ графтықтың қалған бөлігімен тікелей шектеспеді. 1504 жылы Киркинтиллох және Камбернаулд Стирлингширге қайтарылып, Лох-Ломондтың солтүстік-шығысындағы аймақ Дунбартонширге қайта қосылды, бірақ бұл өзгеріс ұзаққа соқпады және 1509 жылы кері қайтарылды. Округ кеңесі алғашқы отырысын 1890 жылдың 22 мамырында Думбартон қаласындағы Чирч-стриттегі Округ ғимаратында (онда шериф соты да орналасқан) өткізді. 1889 жылғы заң шекараларды қарауға алып келді; Дунбартонширде Нью Килпатрик приходы бұрын Дунбартоншир және Стирлингширге бірдей тиесілі болған, ал Милнгави қаласы Стирлингширдегі приход бөлігінде орналасқан. 15 мамыр 1891 жылы приход толығымен Дунбартоншир құрамына кірді. 1930 жылғы жергілікті басқару реформалары Думбартон бургын округтік кеңестің әкімшілік аймағына қосты. Округ кеңесі 1965 жылға дейін шериф сотының ескі ғимаратында орналасқан, содан кейін Думбартондағы Гаршэйк жолындағы жаңа Округ ғимараттарына көшті. Жаңа ғимаратты 1965 жылдың 28 маусымында королева Елизавета II, Эдинбург герцогымен бірге ресми түрде ашты. 1973 жылғы Жергілікті басқару (Шотландия) заңы бойынша 1975 жылы Данбартоншир жергілікті басқару мақсатында таратылып, ірі Стратклайд аймағының бір бөлігіне айналды. Стратклайд он тоғыз округке бөлінді, Данбартоншир Думбартон, Беарсден және Милнгави, Клайдбанк, Камбернаулд және Килсит, сондай-ақ Страткельвин округтері арасында бөлінді. Осы бес округтің біріктірілген аумағы лейтенанттық аймақ ретінде қолданыла берді. Шотландиядағы жергілікті басқару 1996 жылы қайта ұйымдастырылды, аймақтар мен округтер таратылып, олардың орнына бірыңғай кеңес аймақтары құрылды. Жаңа кеңес аймақтарының екеуі өздерінің атында Данбартонширді сақтап қалды. 1996 жылдан бері 1975 жылға дейінгі Данбартоншир округінің аумағы төрт кеңес аймағына бөлінді: Шығыс Данбартоншир кеңесі, әкімшілік штаб-пәтері Киркинтиллохта (сонымен қатар 1975 жылға дейінгі Стирлингшир және Ланаркшир округтерінің бөліктерін қамтиды). Батыс Данбартоншир кеңесі, оның әкімшілік орталығы Думбартон. Аргилл және Бьют кеңесі (Думбартон округінің Хеленсбург және Ломонд бөлігін қабылдаған). Солтүстік Ланнаркшир (Кумбернаулд ауданы үшін). Данбартоншир лейтенанттық аймағы 1975-1996 жылдар аралығында болған бес округтің шегінде анықталады, ал 1996 жылғы жергілікті басқару реформасы кезінде лейтенанттық аймақтарға енгізілген жалғыз өзгеріс – Страткельвин округінің Кристон аймағы Ланаркшир лейтенанттығына берілді. Данбартонширдің тарихи шекаралары әлі де жерді тіркеу мақсатында қолданылады, ол тіркеу округі болып табылады.

География

Округтің солтүстік жартысы сирек қоныстанған және Лох-Ломонд (қазір Лох-Ломонд және Троссакс ұлттық паркінің бөлігі) үстемдік етеді, оны Стирлингширмен бөліседі. Көлде округтің бір бөлігін құрайтын көптеген аралдар бар, олардың ең танымалдары – Island I Vow, Tarbet Isle, Inchlonaig, Inchconnachan, Inchmoan, Inchtavannach, Fraoch Eilean, Inchgalbraith, Torrinch, Creinch, Inchmurrin және Aber Isle. Мұнда одан да кішкентай Geal Loch, Lochan Beinn Damhain, Lochan Strath Dubh uisge және Loch Sloy да кездеседі. Бұл аймақ сонымен қатар Дунбартонширдің ең жоғары нүктесі – Бен-Ворлих, 943 м (3,094 фут) биіктікте және Шотландиядағы 229-шы ең биік таудың орналасқан жері. Оңтүстік-батыс Дунбартонширдің Лонг көлі бойындағы ұзын жағалауы бар, ол Роснеат түбегінде аяқталады, ол графтықтың негізгі бөлігінен Gare Loch арқылы бөлінеді. Бұл екеуі де оңтүстік шекараны құрайтын Клайд фиордына (Firth of Clyde) құяды. Левен өзенінің шығысындағы аймақ географиялық тұрғыдан Килпатрик тауларымен үстемдік етеді, онда көптеген кішкентай көлдер мен су қоймалары бар. Алыс оңтүстік-шығыста округ Үлкен Глазго агломерациясының бір бөлігін қамтиды. Камбернаулд эксклавы көбінесе жазық және тығыз құрылысқан.

Шекаралары мен Камбернаулд эксклавы

Шотландияның басқа аймақтарында 1890 жылдардағы шекара өзгерістеріне қарамастан, округтің негізгі бөлігінен шығысқа қарай 5 миль (8 км) қашықтықта орналасқан үлкен эксклав сақталды. Ол Стирлингшир мен Ланаркшир арасындағы Киркинтиллох және Камбернаулд азаматтық приходтарынан тұрады. Бұл аймақ бастапқыда Стирлингширдің бір бөлігі болған, бірақ Дэвид II патшаның тұсында жер иесі, Вигтаун графы Малкольм Флемингтің өтініші бойынша Дунбартон округіне қосылған. Ол сонымен қатар Дамбартон шерифі де болған. Эксклав 19 ғасыр заңнамаларында қарастырылды, округтерге кеңейтілген әкімшілік міндеттер жүктелген кезде. Полиция (Шотландия) заңы 1857 жылы Шотландия бойынша полиция күштерін құрды. Заңның 70-бабы Думбартон округінің жабдықтау комиссарларының үштен екі бөлігінің шешімімен приходтарды Стирлингшир немесе Ланаркшир полициясының қарауына беруге мүмкіндік берді. 1868 жылғы «Конти жалпы бағалау (Шотландия) туралы» заңда да осыған ұқсас шаралар бар, олар аудандарды барлық мақсаттар үшін беруге мүмкіндік береді. Алайда, мұндай шешім қабылданбады және екі приход Дунбартонширде қалды. Жолдар мен көпірлер (Шотландия) заңының 1878 жылғы 40-бабы (41 және 42 Vict. c. 51) осы заңның мақсаттары үшін округтердің барлық бөлінген бөліктерін оларды қоршап тұрған немесе ең ұзын шекарасы бар округке қоюды қарастырды. Осыған сәйкес, Камбернаулд және Киркинтиллох Стирлингшир жол кеңесінің бақылауына өтті. Бастапқыда 1889 жылғы жергілікті басқару туралы заң жобасымен ұсынылған шекара комиссарлары арқылы аймақ барлық басқа мақсаттар үшін Стирлингширге беріледі деп күтілген. Бірақ заң жобасына «Кумбернаулд және Киркинтиллох приходтары, соның ішінде оларда орналасқан қалалар мен полиция қалалары осы Заңның мақсаттары үшін Думбартон округінің құрамына кіретін болады» деген бап енгізілді. Стирлингширдің жабдықтау комиссарлары бұл бапқа қарсы күресті, себебі олар екі приходтың жолдарын күтіп ұстауға елеулі шығын жұмсаған. Қабылданған заң Дунбартоншир округі кеңесінің жол өкілеттіктерін беру үшін Стирлингширге қаржылық өтемақы төлеуін қарастырды.

Көлік

Батыс Хайленд желісі Глазгоны Обан мен Форт-Уильямға жалғастыратын округ арқылы өтеді және жоғары таулы аймалдардың көркем көрінісіне байланысты туристер арасында танымал. Солтүстік Клайд желісі Левен алқабындағы қалаларға қызмет көрсетеді, ал көптеген қала маңы және қалалық желілер Данбартонширдің Глазго агломерациясының құрамына кіретін бөліктеріне қызмет көрсетеді. Екі желі Камбернольд анклавы арқылы батыстан шығысқа қарай өтеді, бұл аймақты Глазго және Фолкиркпен байланыстырады. Лох-Ломонд көліндегі қалаларды байланыстыратын әртүрлі паромдар жүреді. Роснеат түбегі Килкреггеннен Ренфруширдегі Горокке дейін пароммен байланысты.

Әскери байланыстар

Еріктілер күштерінің өсуі барысында Данбартонширдегі әскери күштер күрт артты.