Кіріспе

Атын атаудың грамматикалық жайы грамматикада, адамға (жануарға, затқа, т.б.) тікелей сөйлегенде қолданылатын есімнің грамматикалық түрі. Вокативті тіркес – сөйлемде сөйлесіп тұрған адамды нақты көрсететін тікелей сөз. Мысалы, "Мен білмеймін, Джон" сөйлемде Джон – тікелей сөйлеген адамды көрсетеді, ал "Мен Джонды білмеймін" сөйлемде "Джон" етістіктің толықтауышы болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, вокативтік жай Үнді-Еуропа тілдерінің грамматикалық жүйесінің бір бөлігі болды және латын, санскрит және ежелгі грек тілдерінде кездесетін. Көптеген қазіргі Үнді-Еуропа тілдері (ағылшын, испан және т.б.) вокативтік жайды жоғалтқан, бірақ балтық, кейбір кельт және көптеген славян тілдері сақтап қалған. Кейбір тіл білімі мамандары, мысалы, вокативтік форманың ешқандай жайға жатпайтын есімдердің ерекше түрі екенін, себебі вокативтік тіркестер сөйлемдегі басқа сөздермен грамматикалық байланыста болмайды деп санайды. Есімдіктерде әдетте вокативтік форма болмайды.

Ирландия

Ирланд тіліндегі шақыру райы шотланд гаэліндегідей жұмыс істейді. Басты белгісі – бастапқы әріпті жұмсартуға себеп болатын «a» шақыру бөлшегі. Жекеше түрінде, бірінші жіктегі есімдерден басқа, ерекше форма жоқ. Бұл кең (жуан) дауыспен аяқталатын еркек есімдер, жекеше шақыру райын (сондай-ақ жекеше меншік және көпше номинативті) жасау үшін жұмсақ (жуандық) дауысқа өтеді. Сын есімдер де жұмсартылады. Көп жағдайда бұл (жекешеде) еркек шақыру тіркестері меншікке, ал әйел шақыру тіркестері номинативке ұқсайды дегенді білдіреді. Көпше шақыру райы әдетте көпше номинативке сәйкес келеді, бірақ бірінші жіктегі есімдер үшін. Стандартты тілде бірінші жіктегі есімдер «a» қосып, көпше шақыру райын көрсетеді. Сөйлеу диалектілерінде көпше шақыру райы көбінесе көпше номинативке (басқа жіктердегі есімдермен) немесе көпше дативке (мысалы, A fhearaibh! = Адамдар!) сәйкес келеді. ЖынысыЕркекӘйелЖекешеNominative fear móran buachaill mórSeánan bhean mhóran deirfiúr mhórMáireMenşik an fhir mhóiran bhuachalla mhóirSheáinna mná móirena deirféar móireMháireShaqıru rayı a fhir mhóira bhuachaill mhóira Sheáina bhean mhóra dheirfiúr mhóra MháireKөпшеNominative na fir mórana buachaillí mórana mná mórana deirfiúracha móraMenşik na bhfear mórna mbuachaillí mórana mban mórna ndeirfiúracha móraShaqıru rayı na fheara móraa bhuachaillí móraa mhná móraa dheirfiúracha móraАғылшын тілінде үлкен адам үлкен жігітЖохан үлкен әйел үлкен әпке Мэри

Уэльс тілі

Уэльс тілінде жағдайлардың өзгешеленісі жоқ, бірақ шақыру сөздерін сөздің басындағы дыбыстың жұмсаруы арқылы көрсетеді, міндетті түйіршік болмайды. Қолданылу жиілігі төмен болғанымен, ол әлі де ресми сөйлеуде қолданылады: кең таралған фраза foneddigion a boneddigesau "мырзалар мен ханымдар" дегенді білдіреді, онда boneddigion сөзінің басындағы дыбыс жұмсақ өзгеріске ұшырайды; осыған ұқсас, gyfeillion (" [құрметті] достар") сөзінде de cyfeillion дыбысы жұмсатылған. Көбінесе ауызша және жазбаша түрде назар аудару үшін қолданылады – мұғалімдер "Blant" (plant сөзінің өзгерісі) дейді, ал белгілерде, мысалы, бір жаққа көрсетілгенде, хабарламаның маңыздылығына назар аудару үшін myfyrwyr сөзі өзгертілген.

Ағылшынша

Ауыстырма ағылшын тілінде күнделікті қарым-қатынаста әдетте белгіленбейді. Ағылшын тіліндегі ауыстырма тіркес зат есімнің алдындағы "O" бөлшегімен көрсетілуі мүмкін; мұндай қолдану дауыстық жайы бар тілдердің ағылшын тіліне аудармаларында жиі кездеседі. Мысалы, Киелі кітаптың Джеймс нұсқасында: "Имансыздықтарың аз болғандар, ой!" (Матфей 8:26). Бұл сөз қатаң түрде архаикалық емес, бірақ кейде сөйлеуді "көнелендіру" үшін қолданылады; ол көбінесе өте ресми болып саналады және риторика мен поэзияда, немесе қазіргі заманғы сөйлеуді әжуалау үшін комедиялық тәсіл ретінде қолданылады. Редьярд Киплингтің "Осылай болды" әңгімелерінде "О (менің) жақсы көретінім" деген тіркестің қайта-қайта қолданылуы да мысал. "O" қолданылымын клитиканың бір түрі деп қарастыруға болады, оны "oh" деген шақыру сөзімен шатастыруға болмайды. Дегенмен, "Оксфорд ағылшын сөздігі" атап көрсеткендей, "O" мен "oh" бастапқыда бір-бірін алмастыра қолданылған. Бірақ "oh" жазудағы шақыру сөзі ретінде пайда болғаннан кейін, "O" ауыстырма тіркестеріндегі қазіргі заманғы орфографиялық жазу үшін артықшылыққа ие болды. Қазіргі ағылшын тілінде ауыстырма тіркестер үшін көбінесе баяндауыштық жай қолданылады, бірақ олар үзіліс арқылы сөйлемнің қалған бөлігінен бөлінеді, жазуда үтірмен белгіленеді (ауыстырма үтірі). Ағылшын тіліндегі екі кең таралған мысал – "Мырза Президент" және "Ханым Төрайыма" тіркестері. Кейбір дәстүрлі мәтіндер Исаның латынша ауыстырма түрі – Jesu-ді қолданады. Ең танымал мысалдардың бірі – Jesu, Man's Joy (Адамның қуанышы).

Норвегия тілі

Норвег тіліндегі есімдер шақыру райы бойынша өзгермейді, бірақ осы есімдерге қатысты сипаттауыштар өзгеріп, оларды анықтайды; шақыру райындағы есімдерді өзгертетін сипаттауыш қосымшалары анықталған түрінде өзгереді (қараңыз: Норвег тілі#Сипаттауыштар). Анық және көпше түрінің инфлекциялары көбінесе бірдей болғандықтан, көпше және анық түрінде әртүрлі инфлекцияланатын сипаттауыштармен байқау оңай, мысалы, анықталғанда lille, ал көпше түрінде små, бұл сөздердің түбір сөздерінің алмасуының мысалы. Шақыру құрылымында мұндай болмайды.

Грек тілінде

Ежелгі грек тілінде дауыс септігі, әдетте атау септігімен бірдей болады, бірақ екінші жіктегі еркек есімдер (ος-пен аяқталады) және үшінші жіктегі есімдерден басқа. Екінші жіктегі еркек есімдерде дауыс септігінің соңы әдетте ε болады. Үшінші жіктегі бір буынды, ς-пен аяқталатын есімдерде (νύξ, түн) дауыс септігі атау септігімен бірдей; ал қалғандарында сөз түбірі (қажетті өзгерістермен, мысалы, соңғы дауыссызды жою арқылы) дауыс септігі ретінде қолданылады (атау. қала, дауыс. πόλι; атау. σῶμα, генитив. σώματος, дауыс. σῶμα). Сонымен қатар, ерекше дауыс септіктері де бар, мысалы, атау. Σωκράτης, дауыс. Σώκρατες. Қазіргі грек тілінде екінші жіктегі еркек есімдерде әлі де ε-мен аяқталатын дауыс септігі сақталады. Дегенмен, белгілі бір есімдер үшін бейресми тілде айыптау септігі жиі дауыс септігі ретінде қолданылады, ал кейбір қазіргі грек есімдері үшін міндетті түрде қолданылады: "Έλα εδώ, Χρήστο" ("Енді осында, Христос") "Χρήστε" орнына. Басқа есімдердің жіктелу түрлері формалды немесе бейресми тілде айыптау септігімен бірдей форманы қолданады, бірақ ежелгі грек Ἕλλην (халықтық Έλληνας, "грек адамы") тілінен мұраға алған Katharevousa тілінің формаларында атау және дауыс септігі бірдей болады.

Санскрит тілі

Санскрит тілінде шақыру райы (सम्बोधन विभक्ति) жекеше түрінен басқа, атау райымен бірдей. Дауысты түбірлі есімдерде, егер атау райында «а» болса, ол алынып тасталады және түбір дауыстысы өзгеруі мүмкін: және болады, болады, ал және қысқарып болады, және болады. Көбінесе түбірлі есімдер шақыру райында жалғаусыз болады:

Есім Жекеше Екілік Көпше
बाल (, ер., 'ұл') हे बाल हे बालौ हे बालाः
लता (, әйел., 'өсімдік') हे लते हे लते हे लताः
फलम् (, орта., 'жеміс') हे फलम् हे फले हे फलानि

Шақыру райының түрі атау райынан еркек және әйел жекешеде ғана өзгеше болады.

Ескі шіркеу славян тілі

Ежелгі шіркеу славян тілінде еркек және әйел есімдерінің көптеген түбірлері үшін ерекше шақыру жағдайы бар, әйтпесе ол атау жағдайымен бірдей. Атау жағдайынан өзгеше болған кезде, шақыру жағдайы атау жағдайына (:) немесе (:) қосылып ғана түзіледі, бірақ кейде (:) және (:) да кездеседі. " " әріпімен аяқталатын есімдер шақыру жағдайында (": , : ") аяқталады, ал " " әріпімен аяқталатын есімдер (": ") шақыру жұрнағын алады. Бұл грек, латын, литва және санскрит тілдеріне ұқсас, оларда да шақыру жағдайында e жұрнағы қолданылады.

Тарихи мамандық

Ресей тіліндегі тарихи славян тіліндегі шақыру сөздер жоғалып, қазір тек көне тіркестерде ғана қолданылады. Олардың көпшілігі көне шіркеу славян тілінен келген, ресей тілінде жиі кездеседі: "Боже!" ( "Бог" сөзінің шақыру түрі, "Құдай!"), "Боже мой!" ("Құдайым-ай!"), және "Господи!" ("Господь" сөзінің шақыру түрі, "Тәңір!"), оны "Господи Иисусе!" ("Иисус, Иисус" сөзінің шақыру түрі) деп те айтуға болады. Шақыру сөздері дұғаларда да қолданылады: "Отче наш!" ("Әке, біздің!"). Мұндай тіркестер күшті сезімдерді білдіру үшін қолданылады (ағылшын тіліндегі "O my God!" сияқты) және көбінесе біріктіріледі ("Господи, Боже мой"). Тарихи шақыру сөздерінің басқа мысалдары кейде мақал-мәтел ретінде қолданылатын Киелі кітаптан алынған цитаталарда кездеседі: "Врачу, исцелися сам" ("Дәрігер, өзіңді емде!" , "врач" сөзінің атау септігі). Қазіргі шіркеу славян тілінде де шақыру формалары қолданылады. Ресей православие шіркеуінің патриархы мен епископтарына "владыко" (гегемон, "владыка" сөзінің атау септігі) деп аталады. Соңғы жағдайда, епископтар мен патриархтарды атау үшін шақыру сөздері кейде дұрыс емес түрде атау септігі ретінде қолданылады.

Жаңа мамандық

Қазіргі орыс тілінде жеке есімдер мен шағын термин тобы жиі, кейбір тіл білімі мамаларының пікірінше, қайта жанданып келе жатқан шақыру райына ұқсас, арнайы "қысқартылған" түрін алады. Бұл форма тек жеке есімдерге және "а" мен "я" әріптерімен аяқталатын сөздерге қолданылады, ондағы әріптер кейде түсіріледі: "Лен, где ты?" ("Лена, қайдасың?"). Бұл "Лена, где ты?" дегенмен мағынасы бірдей, бірақ сөйлеуші мен сөйлескен адам арасындағы жақын қарым-қатынас пен эмоционалды байланысты көрсетеді. "Я" әрпімен аяқталатын есімдер жұмсақ белгі алады: "Оль!" = "Оля!" ("Ольга!"). Жеке есімдерден басқа, бұл форма "мама" (ана) және "папа" (әке) сияқты сөздермен де жиі қолданылады, олар тиісінше "мам" және "пап" деп қысқартылады. Көпше түрі "ребят", "девчат" (атау райда: "ребята", "девчата" – жігіттер, қыздар) сияқты сөздермен қолданылады. Бұл қолданыс тарихи шақыру райынан өзгеше, ол "Лено" түрінде болады және олардың арасында байланыс жоқ.

Серб-хорват тілі

Ашық шақыру сөздері тек жекеше еркек және әйел есімдері үшін ғана қолданылады. Нейтральды жыныстағы есімдер және көпше есімдердің бәрінің шақыру есімдері атау есімдерімен бірдей болады. Ежелгі шіркеу славян тілінен белгілі барлық шақыру жұрнақтары серб-хорват тілінде де кездеседі. Серб-хорват тіліндегі шақыру сөздер үш түрдің бірі бойынша жасалады, бұл – бірдей жалғауларға ие есімдер кластары.

Бірінші өрнегі

Бірінші жіктемеге еркек есімдер жатады, олар дауыссыз әріппен аяқталады. Олардың шақыру формасында е (doktor : doktore) немесе u (gospodar : gospodaru) жұрнағы болады. Е жұрнағымен аяқталатын есімдер: (doktor : doktore, major : majore, majstor : majstore), сондай-ақ тұрақсыз а (vetar : vetre, svekar : svekre) әрпіне және car : care есіміне ие есімдер. Бұл жіктемедегі қалған барлық есімдер шақыру формасын u әрпімен жасайды: gospodar : gospodaru, pastir : pastiru, inženjer : inženjeru, pisar : pisaru, sekretar : sekretaru.

Атап айтқанда, palatal немесе prepalatal дауыссыз әріптерімен (j, lj, nj, č, dž, ć, đ немесе š) аяқталатын еркек есімдер шақыру формасын u жұрнағымен жасайды: heroj : heroju, prijatelj : prijatelju, konj : konju, vozač : vozaču, mladić : mladiću, kočijaš : kočijašu, muž : mužu.

Есімдер k, g және h әріптерімен аяқталса, шақыру формасында олар ч, ž, š әріптеріне ауысады: vojnik : vojniče, drug : druže, duh : duše. Соңғы c әрпі шақыру формасында ч әрпіне айналады: stric : striče, lovac : lovče. Сондай-ақ, соңғы z әрпі тек екі жағдайда ғана ž әрпіне айналады: knez : kneže және vitez : viteže.

Тұрақсыз а әрпінің жоғалуы дауыссыз әріптердің қатталуына алып келіп, дыбыстық өзгеріске себеп болуы мүмкін, мысалы: vrabac : vrapče (vrabče емес), lisac : lišče (lišče емес) және ženomrzac : ženomršče (ženomrzče емес). t әрпі c әрпінің алдында жоғалуы мүмкін, мысалы: otac : oče (otče емес), svetac : sveče (svetče емес). Егер осы фонетикалық өзгерістер негізгі есімді едәуір өзгертсе, шақыру формасы атау формасына тең болады, мысалы: tetak, mačak, bratac. Бұл k, g және h әріптерімен аяқталатын шетелдік есімдерге де қатысты, мысалы: Džek, Dag, King, Hajnrih. o және e әріптерімен аяқталатын еркек есімдер шақыру формасы инфинитивке тең болады, мысалы: Marko, Mihailo, Danilo, Đorđe, Pavle, Radoje.

Екінші өрнегі

Екінші өрнектеуіш «а» әрпімен аяқталатын есімдерге қатысты. Бұл есімдер көбінесе әйелдерге тән, бірақ кейде ерлерге де жатады. Олардың шақыру жұрнағы «о» әрпімен бітеді: riba: ribo "балық", sluga: slugo "қызметші", kolega: kolego "әріптес", poslovođa: poslovođo "басқарушы". Бұл ережеден есімдер мен әйелдердің есімдері ерекшелік жасайды, олардың шақыру формасы атау формасына тең келеді, мысалы: Вера, Зорка, Ольга, Мария, Гордана, Наташа, Никола, Коста, Илия және т.б. Дегенмен, екі буынды және көтеріңкі екпінге ие есімдер, мысалы, Нада, Зора, Мика, Нена, сондай-ақ Пера, Божа, Пажа сияқты ерлер есімдері «о» әрпімен шақыру формасын жасайды: Надо, Зоро, Мико, Перо, Божо, Пажо және т.б. «Ана», «әке», «әже», «қарындас» (ананың інісінің әйелі), «қарындас» (әкеңнің інісінің әйелі), «әже» сияқты туысқандық атаулардың шақыру формасы атау формасымен бірдей. Бұл «ska», «čka», «ška» әріптерімен аяқталатын елдердің аттарына да қатысты. Үш немесе одан көп буыннан тұратын және «ica» қысқарту жұрнағымен аяқталатын есімдердің шақыру формасы «e» әрпімен бітеді: učiteljica: učiteljice "әйел мұғалім", drugarica: drugarice "қыз жары", tatica: tatice "әкеше", mamica: mamice "анаше". Бұл Даница: Danice, Милица: Milice, Зорика: Zorice және Перика: Perice, Томика: Tomice сияқты әйелдер есімдеріне де қатысты. Осы топқа жататын және ерлерге де, әйелдерге де қолданылатын есімдер көбінесе «ico» жұрнағымен аяқталады (pijanica: pijanico "мастыққа ұшыраған", izdajica: izdajico "сатқын", kukavica: kukavico "қорыққан"), бірақ «ice» жұрнағымен аяқталатын формалары да кездеседі. Серб-хорват диалектілерінде есімдердің шақыру формаларын қолдану әртүрлі. Хорватияда көбінесе тек атау формасы шақыру ретінде қолданылады, ал басқалары грамматикалық шақыру формасын жиі пайдаланады.

Үшінші өрнегі

Үшінші өрнектеме дауыссызға бітіп, әйел есімдерге қатысты. Шақыру райы есімнің негізгі түріне -i жұрнағын қосу арқылы жасалады (reč: reči "сөз", noć: noći "түн").

Латын тілі

Латын тілінде зат есімнің шақыру райының формасы көбінесе атау райымен бірдей болады. Ерекшеліктерге атау райында "us" әрпімен аяқталатын, бірінші жақтағы екінші жіктегі, ортасыздан басқа зат есімдер жатады. Мысалы, Шекспирдің "Et tu, Brute?" деген әйгілі сөзін қарастырайық (көбінесе "Сен де, Брут?" деп аударылады): Brute – шақыру райы, ал Brutus – атау райы. "ius" әрпімен аяқталатын зат есімдер күтілетін "ie" орнына "ī" әрпімен аяқталады. Осылайша, Julius – Julī, ал filius – filī болады. Ықшамдау екпішті өзгерте қоймайды, сондықтан Vergilius-тің шақыру райы Vergilī болады, әріп қысқа болса да екпіш екінші буынға түседі. "aius" және "eius" әрпімен аяқталатын зат есімдердің шақыру райы "aī" немесе "eī" әрпімен аяқталады, тіпті атау райындағы "i" әрпі дауыссыз болып есептелсе де. Бірінші және екінші жіктегі сын есімдердің де еркек жыныстағы жекеше түрінде шақыру райының өзгеше формасы бар, егер атау райы "us" әрпімен аяқталса, онда "e" жалғамасы қосылады. "ius" әрпімен аяқталатын сын есімдердің шақыру райы "ie" болады, сондықтан eximius-тің шақыру райы eximie. "eus" әрпімен аяқталатын зат есімдер мен сын есімдер жоғарыдағы ережелерге бағынбайды. Meus сөзінің шақыру райы mī немесе meus болып өзгереді, ал христиандық Deus сөзінің шақыру райының өзгеше формасы жоқ және Deus түрінде қалады. Латын тілінде "Құдайым!" деп айту үшін mī Deus! деп айтылады, бірақ Иеронимнің "Вулгата" аудармасында Deus meus сөзі шақыру райы ретінде жиі қолданылады. Классикалық латын тілінде де deus сөзінің шақыру райы қолданылмаған (мәжүси құдайларға қатысты римдіктер суплетивтік форманы – dive – пайдаланған).

Батыс Иберия тілдері

Португал тілінде сөздерді тікелей атау үшін артикль қолданылмайды. Тікелей атау әрқашан үтірлердің арасында болады және көптеген басқа тілдердегідей, Ó бөлшегі жиі қолданылады: Ó Иса, бізге көмектес! Ó Иса, көмектес! Menino, vem cá! Бала, осында кел! Não faças isso, amigo. Олай істеме, досым. Экстремадура және Фала тілдерінде есімдердің тікелей атау түрінде кейбір посттоникалық дауыстылар ашылады, бұл латын тіліндегі жағдайға байланысты емес, жаңа құбылыс.

Каталон тілінде

Каталон тілінде шақыру үшін артикль жіберіледі.

Француз тілі

Ағылшын тілі сияқты, француз тілінде кейде (немесе тарихи түрде) дауыс сөз тіркестерін белгілеу үшін зат есімнің түрін өзгертудің орнына Ô бөлшегі қолданылады. Мысалы, Канаданың ұлттық әнұранының атауы мен бірінші жолы – «О Канада» (французша атауы: «Ô Canada»), бұл Канадаға тікелей сөйлеуге арналған дауыс сөз.

Араб тілі

Дұрысы айтқанда, араб тілінде үш ғана жағдай бар: атау, бағыныш және иелік. Дегенмен, басқа тілдерде шақыру жағдайы арқылы берілгенге ұқсас мағынаны, номинативті жағдайда (немесе есім құрастырмалы түрде болса, бағыныш) иесілген есімнің алдына қойылған yā (يا) бөлшегі арқылы білдіріледі. Ағылшын тіліндегі аудармаларда ол көбінесе сөзбе-сөз "О" деп аударылады, жойылмайды. Классикалық араб тілінде қолданылатын ұзақ түрі - أيّها (еркек), أيّتها (әйел), кейде yā-мен біріктіріледі. Арабтың мосараб көші-қоны арқылы болған ықпалынан yā бөлшегі ескі кастиль тілінде де қолданылған.

Мандарин

Мандарин тілінде тікелей обращение үшін ешқандай арнайы жіктеу формалары қолданылмайды. Дегенмен, тікелей обращение үшін арнайы формалар мен морфемалар (жіктеу емес) бар. Мандарин тілінде бірнеше жұрнақтар бар, олар қажет болған жағдайда нақты бір дауыстық мәнді білдіру үшін тікелей обращение сөзіне қосылуы мүмкін. Көбінесе қолданылатыны – 啊 a, ол тікелей обращение сөзінің соңына қосылады. Мысалы, 日记 rìjì "күнделік" 日记啊 rìjì'a болып өзгереді. Белгілі бір мамандыққа қатысты морфемалар да бар, бірақ олардың қолданылуы шектеулі. Мысалы, мандарин қытай тілінің Пекин диалектісінде біреуге күшті сезімдерді (әсіресе жағымсыз сезімдерді) білдіру үшін кейбір тікелей обращение сөздеріне бейтарап тонды ei жұрнағы қосылуы мүмкін. Бұл көбінесе 孙子 (sūnzi, "немере") сөзіне қолданылып, sūnzei сөзін құрайды, мағынасы шамамен "Сен жамансың!" Тағы бір мысал – 小子 (xiǎozi, "бала; жас"), одан xiǎozei "Эй, бала!" деген тікелей обращение сөзі шығады.