Кіріспе

Liriodendron tulipifera – түлпан ағашы, американдық түлпан ағашы, түлпан ағашы, түлпан топырағы, ақ ағаш, скрипка ағашы, Линн ағашы, хиккори топырағы және сары топырақ деп белгілі – Liriodendron туысының Солтүстік Америкадағы өкілі (басқа мүшесі Liriodendron chinense) және ең биік шығыс қатты ағашы. Бұл түр Солтүстік Американың шығысында, Оңтүстік Онтариодан және мүмкін Квебектің оңтүстігінен Иллинойсқа дейін, шығысқа қарай Массачусетс пен Род-Айлендтің оңтүстік-батысына және оңтүстікке қарай Флорида мен Луизиананың орталық бөлігіне дейін таралған. Аппалачи тауларының құнарлы ормандарында 30 метрден астам биіктікке жетеді, көбінесе 9 метрлік биіктікке жеткенше бұтақтары болмайды, сондықтан ол өте құнды ағаш материалы болып табылады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, ең биік жеке ағаш Солтүстік Каролина штатындағы Ұлы Түтінді тауларындағы құпия орналасқан Форк Ридж түлпан ағашы болып табылады. Лазерлік және ленталық өлшеулер нәтижесінде оның биіктігі 58 метр екені анықталды. Бұл Солтүстік Американың шығысындағы ең биік жеке ағаш. Ол тез өседі, әдетте тез өсетін түрлерге тән ағаш күшінің әлсіздігі және қысқа өмір сүру сияқты мәселелерге ұшырамайды. АҚШ-тың оңтүстігінде сәуір айы гүлдену кезеңінің басталуын белгілейді (төменде көрсетілген жағдайларды қоспағанда); егістіктің солтүстік шегіндегі ағаштар маусым айында гүлдей бастайды. Гүлдері ашық жасыл немесе сары (сирек ақ түсті) болып келеді, гүл жапырақтарында (тепалдарында) қызғылт сары жолақтары бар және көп мөлшерде нектар шығарады. Тюльпан ағашы Индиана, Кентукки және Теннеси штаттарының ресми ағашы болып табылады.

Сипаттама

Тюльпан ағашы – Солтүстік Американың шығысындағы жергілікті ағаштардың ішіндегі ең ірілерінің бірі, ерекше жағдайларда биіктігі 17 метрге жетеді. Бұл биіктік шығыс ақ қарағайымен салыстыруға болады, ол Солтүстік Американың шығысындағы ең биік ағаш деп жиі айтылады. Үлкен ағаштардың діңі әдетте диаметрінде болады, бірақ одан әлдеқайда кеңірек өсе алады. Оның қалыпты биіктігі және пирамида тәжге ие. Терең, құнарлы және ылғалды топырақты ұнатады; Оңтүстік Америка Құрама Штаттарында кең таралған. Өсуі тез. Қабығы қоңыр, жолақты, хош иісті және ащы. Жапырақшалары тегіс, жылтыр, бастапқыда қызғылт, кейін сұрғылт-тоқ реңге боялады, соңында қоңыр түске айналады. Ағашы ашық сарыдан қоңырға дейін, ал шөп ағашы кремі ақ; жеңіл, жұмсақ, сергін, тығыз, түзу талшықты. Салыстырмалы тығыздығы: 0,4230; тығыздығы: Қысқы бүршіктері қара қызыл, гүлденумен жабылған, дөңгелектелген; қабыршақтары жапыраққа айналып, жапырақ толық жетілгенше сақталады. Гүлдің бүршігі екі жақтан ашылатын, қысқа ғұмырлы жапырақшамен жабылған. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, қауырсын тәрізді, ұзындығы және ені болады. Олардың төрт бөлігі бар, пішіні жүрек тәрізді, кесілген немесе сәл үшбұрышты, шеттері тіссіз, ал жоғарғы жағы сәл бұрыштың астында кесілген, сондықтан жапырақ жоғарғы бөлігі шаршы тәрізді көрінеді; орталық және негізгі тамырлары анық көрінеді. Бүржақтан шыққанда жапырақшасы ортасынан иіліп, бүршіктің түбіне жақындасады, ашық жасыл, толық жетілгенде ашық жасыл, үсті тегіс және жылтыр, астыңғы жағы ақшыл жасыл, қалың тамырларымен. Күзде ашық сары түске айналады. Жапырақ сабағы ұзын, жұқа, бұрышты. Гүлдері: мамыр. Толық, жалғыз, аяқталған, жасыл сары, қалың сабақтарда, ұзындығы, тостаған тәрізді, тік, көзге түсетін. Гүлдің бүршігі екі үшбұрышты жапырақшамен жабылған, гүл ашылғанда олар түсіп қалады. Тостаған жапырақтары үш, бүршікте тіркесіп, керілген немесе жайылған, сәл тамырлы, ерте жапырақ түсіреді. Гүл шоғыры тостаған тәрізді, алты жапырақтан тұрады, ұзындығы, екі қатарға тізілген, аралас, гипогиноздық, жасыл сары, түбіне қарай сарымен белгіленген. Текстурасы ет тәрізді. Аталықтары: саны белгісіз, ыдыстың түбінде көп қатарға тізілген; жіптері жіңішке, қысқа; тозаңдықтары сыртқа қарай бағытталған, ұзын, екі ұялы, біріккен; ұялары бойлық жақтан ашылады. Аналықтары: саны белгісіз, ұзын, жұқа сауытта тізілген. Жұмыртқалық бір ұялы; стилі үшкірленген, жалпақ; стигма қысқа, бір жақты, иілген; жұмыртқалары екі. Жемесі: қыркүйек, қазан айларында пісетін, қыс бойы сақталып қалатын, қондырша тәрізді, ашық қоңыр түсті конус. Гарриет Луиза Килер "Біздің жергілікті ағаштар және оларды қалай тануға болады" кітабында лала ағашын сипаттады. "Жапырақтарының пішіні ерекше, дамуы да ерекше. Жапырақшалары қабыршақтардан тұрады, бұл көптеген ағаштарға тән, ал қабыршақтар өсіп келе жатқан сабақпен бірге өседі. Бұл жағынан қабыршақтар басқа ағаштардан ерекшеленбейді, бірақ ерекшелігі – әрбір қабыршақ жапырақты қорғайтын, овалды қапшыққа айналады. Жапырақ жетілгенде қабыршақтар ажырасып, жапырақ орталық тамыр бойымен бүгіліп ашылады, толық жетілгенше қабыршақтар жапырақша ретінде қызмет етеді, түсіп қалғанға дейін 1 сантиметрке дейін ұзарады. Жапырақ пішінімен ерекшеленеді, ұшы ерекше кесілген, сабағы ұзын, бұрышты, жапырақтар желбіреп тұрады, жылтыр беттері жарықты шағылыстырып, жапырақтардың жалпы көрінісін жарқыратады. Гүлдері үлкен, жарқыраған, жеке ағаштарда көптеу болады. Түсі жасыл сары, қызыл және қызғылт сары реңдермен боялған, түлпіге ұқсас. Гүлдер сабақтан төмен иілмей, тік тұрады. Жемесі – ұзындығы, ортақ оське жалғастырылған көптеген жұқа, тар қабыршақтардан тұрады. Бұл қабыршақтар жұқа мембраналы сақинамен қоршалған карпельді құрайды. Әр конуста 60-70 қабыршақ болады, олардың тек бір бөлігі ғана жеміс береді. Бұл жеміс конустары қыста әр түрлі күйде ағашта сақталады". Оны лала магнолиясы деп те атайды, кейде ағаш өнеркәсібінде лала тобылы немесе сары тобылы деп атайды. Бірақ ол шынайы қызғалдақ, түлпі немесе тобылғымен тығыз байланысты емес. Бұл ағаш көптеген себептермен халық назарына ілігіп, көптеген атауларға ие болды. Майами-Иллинойс тілінде ағаштың дәстүрлі атауы oonseentia. Американың түпкілікті халықтары одан қайық жасағандықтан, Аппалачи тауларының батысындағы алғашқы қоныс салушылар оны Каноувуд деп атады. Ағаш түсіне байланысты оны Ақ ағаш деп те атайды. Миссисипи өзенінің жанындағы аймақтарда оны тобылғы деп атайды, себебі оның жапырақтары осы туысқа жататын ағаштардың жапырақтарына ұқсайды. Жапырақтарының ерекше пішіні, иілген түбі және кесілген шеттері оны скрипка пішінімен байланыстырғандықтан, оны кейде "скрипка ағашы" деп атайды. Гүлдерінің түлпіге ұқсастығы оған Тюльпан ағашы деген ат берді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Крест дәуірінде осы туысқа бірнеше түр жатқан, және ол Солтүстік Америка мен Еуропаға кеңінен тараған. Оның қалдықтары үшіншілік дәуірдің тау жыныстарынан да табылды. Бұл түрдің өсіп-өнімді жері Коннектикут және оңтүстік Нью-Йорк, батысқа қарай Оңтүстік Онтарио мен Солтүстік Огайо, ал оңтүстікке Луизиана және Солтүстік Флорида. Жаңа Англияда сирек кездеседі; Эри көлінің оңтүстік жағалауында және батысқа қарай Иллинойс штатына дейін көптеп таралған. Ол оңтүстік Флоридаға дейін созылады, ал Миссисипи өзенінен батысқа қарай сирек кездеседі, бірақ әшекейлік мақсаттар үшін кейде қолданылады. Оның ең жақсы дамуы Оңтүстік Аппалачи тауларында байқалады, онда ағаштардың биіктігі 51,82 метрден асуы мүмкін. 1688 жылға дейін Ұлыбританияға Епископ Комптонның Фулхэм сарайындағы бағында әкелінген, қазірде көшелерде, саябақтарда және үлкен бақтарда танымал әшекейлік өсімдік ретінде өсіріледі. 1974 жылы Аппалачи таулары мен оған іргелес Пьемонт аймағындағы сары топольдің барлық ағаш қорының 75 пайызы орналасқан.

Шығыс Орталық Флорида экотипі

Орландоға жақын шығыс-орталық Флорида аймақтарында Каролина жазықтық түріне ұқсас жапырақтары бар экотип кездеседі; ол әлдеқайда ертерек гүлдейді (әдетте наурыз айында, бірақ гүлдеу қаңтардың соңында да басталуы мүмкін), және басқа түрлерге қарағанда кішкентай, сары гүлдерге ие. Бұл шығыс-орталық Флорида экотипі/Жарым арал аллозим тобы, өте сулы жағдайларға ең жақсы төзімділік көрсетеді, онда ол жылы климаттағы басқа батпақты ағаштар сияқты, қысқа, қаламше тәрізді тамыр құрылымдарын (пневматофорлар) өршітеді. Құрғақшылыққа, зиянкестерге және желге жоғары төзімділігі де байқалады. Кейбір жекелеген өсімдіктер қатты қырау болмаса, жыл бойы жапырақтарын сақтайды. Оны доктор Говард А. Келли паркінде, Эола көлі паркінде, Спринг Хаммак қорығында, Биг Три паркінде және Орталық Флорида университетінің Арборетумында көруге болады.

Экология

Liriodendron tulipifera көбінесе көлеңкеге төзімсіз түр деп есептеледі және ол ең көп кездесетін орманның алғашқы ғасырында кездеседі. Аппалачи ормандарында 50–150 жылдық өсімдік тобында басым түр болып табылады, бірақ 500 жылдан асқан ағаштардың арасында кездеспейді немесе сирек болады. Дублиндегі Орла колледжінің аумағындағы ағаштардың бір тобы 200 жыл бойы өмір сүрді, содан кейін 1990 жылы кесілді. Ылғалды, құнарлы топырақта көбінесе таза немесе дерлік таза өсімдік тобын құрайды. Жаңа өсімдіктер өсуі үшін жеткілікті үлкен кеңістіктер тудыратын тосқауыл болған кезде, ол ескі ормандарда да сақталуы мүмкін. Жеке ағаштар шамамен 500 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Барлық жас түлпан ағаштары және көптеген ересек түрлері ұзақ уақыт суға батып тұруға төзімсіз; алайда, АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы жазық батпақты экотип су тасқынына салыстырмалы түрде төзімді. Бұл экотиптің қасиеті – қызыл түйінге ие болуы мүмкін, дөңгелек жапырақтары. Liriodendron tulipifera көп мөлшерде тұқым шығарады, оны жел тарату арқылы жайылады. Тұқымдар әдетте ағаштың биіктігінен 4–5 есе қашықтыққа дейін таралады және 4–7 жыл бойы тірі қалады. Тұқымдар жануарлар үшін маңызды тамақ көзі емес, бірақ оларды көптеген құстар мен сүтқоректілер жейді. Жүзімдер, әсіресе жабайы жүзімдер, осы түрдің жас ағаштарына зиян келтіруі белгілі. Жүзімдер күн сәулесін тосу және бұталарға салмақ салу арқылы зиян келтіреді, бұл діңгең бүгілуіне және/немесе бұталардың сынуына әкелуі мүмкін. Мамандар арасында L. tulipifera – шығыс АҚШ-та кездесетін алып жібек көбелегі C. angulifera-ның қашарлары үшін жалғыз тамақтандыратын өсімдік. Бірнеше көп түрлі түрлер L. tulipifera-ны пайдаланады. Бұл Papilio glaucus, шығыс жолбарыс көбелегінің үлкен, жасыл жұмыртқаларының белгілі қожайыны болып табылады, олар жұмыртқаларын магнолия және гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын өсімдіктер арасында, әсіресе маусымның ортасынан тамыз айының басына дейін, кейбір штаттарда ғана салады.

Қолдану

Liriodendron tulipifera өсіріледі және тұқымнан оңай өседі. Тұқымдарды салқын және көлеңкелі жерде, жұмсақ топыраққа себу керек. Күзетте себілсе, келесі көктемде шығады, ал көктемде себілсе, көбінесе бір жыл бойы жерде қалады. Джон Лудтон ескі ағаштардың ең биік бұтақтарынан алынған тұқымдардың өнуі ықтимал екенін атап өткен. Ол кесінділерден оңай көбейтіледі және оңай трансплантацияланады. Оңтүстік-шығыс жағалау жазығы және Шығыс Орталық Флорида экотиптері органикалық заттарға бай, ылғалды, бірақ тұрақсыз топырақтарда кездеседі. Барлық лала ағаштары су басуға бейім сазды топырақта нашар өседі. Magnoliaceae тұқымдасының басқа өкілдері сияқты, олардың ет тәрізді тамырлары бар, олар дұрыс емес ұстағанда оңай сыналады. Трансплантация көктемнің басында, жапырақтар ашылмастан бұрын жасалуы керек; бұл уақыт, әсіресе солтүстік аймақтарда өте маңызды. Флоридада күзде отырғызу жиі сәтті болады. Шығыс Орталық Флорида экотипі басқа штаммдарға қарағанда оңай көшіріледі, себебі оның тамырлары жыл сайын тоғыз немесе он ай бойы өседі – басқа экотиптерге қарағанда бірнеше айға ұзақ. Көптеген лала ағаштары құрғақшылыққа төзімсіз, бірақ Флоридада өсетіндері (әсіресе Шығыс Орталық экотипі) Оңтүстік-Шығыс жағалау жазығындағы немесе солтүстік ішкі аймақтардағы түрлерге қарағанда жақсырақ өседі. Ол көлеңке ағашы ретінде ұсынылады, ал оның түрлі-түсті 'Aureomarginatum' сорты Корольдік Бау-бақша Қоғамының Бау-бақшалық Еңбек сыйлығын алған. Liriodendron tulipifera әлемнің көптеген қоңыржай аймақтарына, кем дегенде Солтүстік Норвегиядағы Сиккильвен және Финляндиядағы Арборетум Мустилаға дейін енгізілген. Финляндиядағы бірнеше питомниктер бұл түрді ұсынады, бірақ ол толыққанды бейімделмейді және бұта ретінде өседі. Кейде тропикалық таулы аймақтарда, мысалы, Коста-Рика мен Колумбияда өсіріледі. Соңғы елде ол Богота қаласында көше ағашы ретінде қолданылады.

Бал

Нектар гүлдердің қызғылт бөлігінде түзіледі. Бұл түр АҚШ-тың шығысында маңызды бал өсімдігі болып табылады, қара қызғылт, күшті дәмі бар бал береді, ол тікелей ішуге жарамсыз, бірақ кейбір нан пісірушілердің пікірінше, нанға қосуға қолайлы. Бір 20 жылдық ағаш бір айға жеткілікті мөлшерде нектар береді.

Ағаш

Бұл ағаш тұтас ағаш емес, бірақ жұмсақ, ұсақ дәнді ағашы АҚШ-та осы атпен белгілі (сары тұтас ағашқа арналған қысқаша), бірақ шетелде "Америкалық түлпан ағашы" немесе басқа атаулармен сатылады. Ол арзан, оңай өңделетін және тұрақты ағаш қажет болған жерде кеңінен қолданылады. Ағаш әдетте кремовый ақ түсті болады. Жүрек ағашы әдетте ашық жасыл болса, ол қызыл, күлгін немесе тіпті қара түске боялуы мүмкін; бұл ағаш өскен топырақ жағдайлары сияқты, экстрактивті заттардың мөлшеріне байланысты. Ол органдар жасау үшін тамаша таңдау болып табылады, өйткені ол тегіс, жылтыр және дәл кесілетін бетке ие, соның арқасында құбырлар мен клапандарды жақсы жабыстырады. Сонымен қатар, ол сайдинг тақталарын жасау үшін жиі қолданылады. Оның текстурасы, беріктігі және жұмсақтығы ақ қарағайға ұқсас. Үйлердің ішкі әрлеуіне, сайдингке, вагондардың панельдеріне, табындарға, үлгілік ағашқа және ағаш бұйымдарын жасауға қолданылады. Ақ қарағайдың сапасы нашарлаған кезде, түлпан ағашы оның орнын біраз көлемде басты, әсіресе кең тақталар қажет болғанда. Бұл ағаш термиттерге төзімді деген репутацияға ие, және Жоғарғы Оңтүстікте (сондай-ақ басқа жерлерде) үйлер мен амбарлардың негіздері көбінесе түлпан ағашынан жасалған қабырғалармен құрылатын.

Өнер

Тюльпан ағашы көптеген өлеңдерде есімдері жиі кездеседі, тіпті Уильям Стаффордтың "Тюльпан ағашы" сияқты өлеңдердің тақырыбында да айтылады. Сонымен қатар, ол Эдгар Аллан Поның "Алтын қоңыз" әңгімесінің маңызды бөлігі болып табылады. Тюльпан ағашы ағаштан ою жасау өнерінде де маңызды рөл атқарады. Тюльпан тополы өте пайдалы және Вильгельм Шиммель мен Шилдс Лэндон Джонс сияқты шеберлердің ағаштан мүсін жасауға арналған сүйікті ағаш түрлерінің бірі болған.