Кіріспе
Liriodendron tulipifera – түлпан ағашы, американдық түлпан ағашы, түлпан ағашы, түлпан топырағы, ақ ағаш, скрипка ағашы, Линн ағашы, хиккори топырағы және сары топырақ деп белгілі – Liriodendron туысының Солтүстік Америкадағы өкілі (басқа мүшесі Liriodendron chinense) және ең биік шығыс қатты ағашы. Бұл түр Солтүстік Американың шығысында, Оңтүстік Онтариодан және мүмкін Квебектің оңтүстігінен Иллинойсқа дейін, шығысқа қарай Массачусетс пен Род-Айлендтің оңтүстік-батысына және оңтүстікке қарай Флорида мен Луизиананың орталық бөлігіне дейін таралған. Аппалачи тауларының құнарлы ормандарында 30 метрден астам биіктікке жетеді, көбінесе 9 метрлік биіктікке жеткенше бұтақтары болмайды, сондықтан ол өте құнды ағаш материалы болып табылады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, ең биік жеке ағаш Солтүстік Каролина штатындағы Ұлы Түтінді тауларындағы құпия орналасқан Форк Ридж түлпан ағашы болып табылады. Лазерлік және ленталық өлшеулер нәтижесінде оның биіктігі 58 метр екені анықталды. Бұл Солтүстік Американың шығысындағы ең биік жеке ағаш. Ол тез өседі, әдетте тез өсетін түрлерге тән ағаш күшінің әлсіздігі және қысқа өмір сүру сияқты мәселелерге ұшырамайды. АҚШ-тың оңтүстігінде сәуір айы гүлдену кезеңінің басталуын белгілейді (төменде көрсетілген жағдайларды қоспағанда); егістіктің солтүстік шегіндегі ағаштар маусым айында гүлдей бастайды. Гүлдері ашық жасыл немесе сары (сирек ақ түсті) болып келеді, гүл жапырақтарында (тепалдарында) қызғылт сары жолақтары бар және көп мөлшерде нектар шығарады. Тюльпан ағашы Индиана, Кентукки және Теннеси штаттарының ресми ағашы болып табылады.
Liriodendron tulipifera—known as the tulip tree, American tulip tree, tulipwood, tuliptree, tulip poplar, whitewood, fiddletree, lynn tree, hickory poplar, and yellow poplar—is the North American representative of the two species genus Liriodendron (the other member is Liriodendron chinense), and the tallest eastern hardwood. It is native to eastern North America from Southern Ontario and possibly southern Quebec to Illinois eastward to southwestern Massachusetts and Rhode Island, and south to central Florida and Louisiana. It can grow to more than in virgin cove forests of the Appalachian Mountains, often with no limbs until it reaches in height, making it a very valuable timber tree. The tallest individual at the present time (2021) is one called the Fork Ridge Tulip Tree at a secret location in the Great Smoky Mountains of North Carolina. Repeated measurements by laser and tape drop have shown it to be 191 feet (58 m) in height. This is the tallest known individual tree in eastern North America. It is fast growing, without the common problems of weak wood strength and short lifespan often seen in fast growing species. April marks the start of the flowering period in the Southern United States (except as noted below); trees at the northern limit of cultivation begin to flower in June. The flowers are pale green or yellow (rarely white), with an orange band on the tepals; they yield large quantities of nectar. The tulip tree is the state tree of Indiana, Kentucky, and Tennessee.
Сипаттама
Тюльпан ағашы – Солтүстік Американың шығысындағы жергілікті ағаштардың ішіндегі ең ірілерінің бірі, ерекше жағдайларда биіктігі 17 метрге жетеді. Бұл биіктік шығыс ақ қарағайымен салыстыруға болады, ол Солтүстік Американың шығысындағы ең биік ағаш деп жиі айтылады. Үлкен ағаштардың діңі әдетте диаметрінде болады, бірақ одан әлдеқайда кеңірек өсе алады. Оның қалыпты биіктігі және пирамида тәжге ие. Терең, құнарлы және ылғалды топырақты ұнатады; Оңтүстік Америка Құрама Штаттарында кең таралған. Өсуі тез. Қабығы қоңыр, жолақты, хош иісті және ащы. Жапырақшалары тегіс, жылтыр, бастапқыда қызғылт, кейін сұрғылт-тоқ реңге боялады, соңында қоңыр түске айналады. Ағашы ашық сарыдан қоңырға дейін, ал шөп ағашы кремі ақ; жеңіл, жұмсақ, сергін, тығыз, түзу талшықты. Салыстырмалы тығыздығы: 0,4230; тығыздығы: Қысқы бүршіктері қара қызыл, гүлденумен жабылған, дөңгелектелген; қабыршақтары жапыраққа айналып, жапырақ толық жетілгенше сақталады. Гүлдің бүршігі екі жақтан ашылатын, қысқа ғұмырлы жапырақшамен жабылған. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, қауырсын тәрізді, ұзындығы және ені болады. Олардың төрт бөлігі бар, пішіні жүрек тәрізді, кесілген немесе сәл үшбұрышты, шеттері тіссіз, ал жоғарғы жағы сәл бұрыштың астында кесілген, сондықтан жапырақ жоғарғы бөлігі шаршы тәрізді көрінеді; орталық және негізгі тамырлары анық көрінеді. Бүржақтан шыққанда жапырақшасы ортасынан иіліп, бүршіктің түбіне жақындасады, ашық жасыл, толық жетілгенде ашық жасыл, үсті тегіс және жылтыр, астыңғы жағы ақшыл жасыл, қалың тамырларымен. Күзде ашық сары түске айналады. Жапырақ сабағы ұзын, жұқа, бұрышты. Гүлдері: мамыр. Толық, жалғыз, аяқталған, жасыл сары, қалың сабақтарда, ұзындығы, тостаған тәрізді, тік, көзге түсетін. Гүлдің бүршігі екі үшбұрышты жапырақшамен жабылған, гүл ашылғанда олар түсіп қалады. Тостаған жапырақтары үш, бүршікте тіркесіп, керілген немесе жайылған, сәл тамырлы, ерте жапырақ түсіреді. Гүл шоғыры тостаған тәрізді, алты жапырақтан тұрады, ұзындығы, екі қатарға тізілген, аралас, гипогиноздық, жасыл сары, түбіне қарай сарымен белгіленген. Текстурасы ет тәрізді. Аталықтары: саны белгісіз, ыдыстың түбінде көп қатарға тізілген; жіптері жіңішке, қысқа; тозаңдықтары сыртқа қарай бағытталған, ұзын, екі ұялы, біріккен; ұялары бойлық жақтан ашылады. Аналықтары: саны белгісіз, ұзын, жұқа сауытта тізілген. Жұмыртқалық бір ұялы; стилі үшкірленген, жалпақ; стигма қысқа, бір жақты, иілген; жұмыртқалары екі. Жемесі: қыркүйек, қазан айларында пісетін, қыс бойы сақталып қалатын, қондырша тәрізді, ашық қоңыр түсті конус. Гарриет Луиза Килер "Біздің жергілікті ағаштар және оларды қалай тануға болады" кітабында лала ағашын сипаттады. "Жапырақтарының пішіні ерекше, дамуы да ерекше. Жапырақшалары қабыршақтардан тұрады, бұл көптеген ағаштарға тән, ал қабыршақтар өсіп келе жатқан сабақпен бірге өседі. Бұл жағынан қабыршақтар басқа ағаштардан ерекшеленбейді, бірақ ерекшелігі – әрбір қабыршақ жапырақты қорғайтын, овалды қапшыққа айналады. Жапырақ жетілгенде қабыршақтар ажырасып, жапырақ орталық тамыр бойымен бүгіліп ашылады, толық жетілгенше қабыршақтар жапырақша ретінде қызмет етеді, түсіп қалғанға дейін 1 сантиметрке дейін ұзарады. Жапырақ пішінімен ерекшеленеді, ұшы ерекше кесілген, сабағы ұзын, бұрышты, жапырақтар желбіреп тұрады, жылтыр беттері жарықты шағылыстырып, жапырақтардың жалпы көрінісін жарқыратады. Гүлдері үлкен, жарқыраған, жеке ағаштарда көптеу болады. Түсі жасыл сары, қызыл және қызғылт сары реңдермен боялған, түлпіге ұқсас. Гүлдер сабақтан төмен иілмей, тік тұрады. Жемесі – ұзындығы, ортақ оське жалғастырылған көптеген жұқа, тар қабыршақтардан тұрады. Бұл қабыршақтар жұқа мембраналы сақинамен қоршалған карпельді құрайды. Әр конуста 60-70 қабыршақ болады, олардың тек бір бөлігі ғана жеміс береді. Бұл жеміс конустары қыста әр түрлі күйде ағашта сақталады". Оны лала магнолиясы деп те атайды, кейде ағаш өнеркәсібінде лала тобылы немесе сары тобылы деп атайды. Бірақ ол шынайы қызғалдақ, түлпі немесе тобылғымен тығыз байланысты емес. Бұл ағаш көптеген себептермен халық назарына ілігіп, көптеген атауларға ие болды. Майами-Иллинойс тілінде ағаштың дәстүрлі атауы oonseentia. Американың түпкілікті халықтары одан қайық жасағандықтан, Аппалачи тауларының батысындағы алғашқы қоныс салушылар оны Каноувуд деп атады. Ағаш түсіне байланысты оны Ақ ағаш деп те атайды. Миссисипи өзенінің жанындағы аймақтарда оны тобылғы деп атайды, себебі оның жапырақтары осы туысқа жататын ағаштардың жапырақтарына ұқсайды. Жапырақтарының ерекше пішіні, иілген түбі және кесілген шеттері оны скрипка пішінімен байланыстырғандықтан, оны кейде "скрипка ағашы" деп атайды. Гүлдерінің түлпіге ұқсастығы оған Тюльпан ағашы деген ат берді.
Winter buds are dark red, covered with a bloom, obtuse; scales becoming conspicuous stipules for the unfolding leaf, and persistent until the leaf is fully grown. Flower bud enclosed in a two valved, caducous bract. The alternate leaves are simple, pinnately veined, measuring long and wide. They have four lobes, and are heart shaped or truncate or slightly wedge shaped at base, entire, and the apex cut across at a shallow angle, making the upper part of the leaf look square; midrib and primary veins prominent. They come out of the bud recurved by the bending down of the petiole near the middle bringing the apex of the folded leaf to the base of the bud, light green, when full grown are bright green, smooth and shining above, paler green beneath, with downy veins. In autumn they turn a clear, bright yellow. Petiole long, slender, angled. Flowers: May. Perfect, solitary, terminal, greenish yellow, borne on stout peduncles, long, cup shaped, erect, conspicuous. The bud is enclosed in a sheath of two triangular bracts which fall as the blossom opens. Calyx: Sepals three, imbricate in bud, reflexed or spreading, somewhat veined, early deciduous. Corolla: Cup shaped, petals six, long, in two rows, imbricate, hypogynous, greenish yellow, marked toward the base with yellow. Somewhat fleshy in texture. Stamens: Indefinite, imbricate in many ranks on the base of the receptacle; filaments thread like, short; anthers extrorse, long, two celled, adnate; cells opening longitudinally. Pistils: Indefinite, imbricate on the long slender receptacle. Ovary one celled; style acuminate, flattened; stigma short, one sided, recurved; ovules two. Fruit: Narrow light brown cone, formed from many samaras which are dispersed by wind, leaving the axis persistent all winter. September, October. Harriet Louise Keeler provided a description of the tulip tree in Our Native Trees and How to Identify Them. efn|"The leaves are of unusual shape and develop in a most peculiar and characteristic manner. The leaf buds are composed of scales as is usual, and these scales grow with the growing shoot. In this respect the buds do not differ from those of many other trees, but what is peculiar is that each pair of scales develops so as to form an oval envelope which contains the young leaf and protects it against changing temperatures until it is strong enough to sustain them without injury. When it has reached that stage the bracts separate, the tiny leaf comes out carefully folded along the line of the midrib, opens as it matures, and until it becomes full grown the bracts do duty as stipules, becoming an inch [25 mm] or more in length before they fall. The leaf is unique in shape, its apex is cut off at the end in a way peculiarly its own, the petioles are long, angled, and so poised that the leaves flutter independently, and their glossy surfaces so catch and toss the light that the effect of the foliage as a whole is much brighter than it otherwise would be. The flowers are large, brilliant, and on detached trees numerous. Their color is greenish yellow with dashes of red and orange, and their resemblance to a tulip very marked. They do not droop from the spray but sit erect. The fruit is a cone long, made of a great number of thin narrow scales attached to a common axis. These scales are each a carpel surrounded by a thin membranous ring. Each cone contains sixty or seventy of these scales, of which only a few are productive. These fruit cones remain on the tree in varied states of dilapidation throughout the winter." It is also called the tuliptree Magnolia, or sometimes, by the lumber industry, as the tulip poplar or yellow poplar. However, it is not closely related to true lilies, tulips or poplars. The tulip tree has impressed itself upon popular attention in many ways, and consequently has many common names. The tree's traditional name in the Miami Illinois language is oonseentia. Native Americans so habitually made their dugout canoes of its trunk that the early settlers west of the Appalachian Mountains called it Canoewood. The color of its wood gives it the name Whitewood. In areas near the Mississippi River it is called a poplar largely because of the fluttering habits of its leaves, in which it resembles trees of that genus. It is sometimes called "fiddle tree," because its peculiar leaves, with their arched bases and in cut sides, suggest the violin shape. The external resemblance of its flowers to tulips named it the Tulip tree.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Крест дәуірінде осы туысқа бірнеше түр жатқан, және ол Солтүстік Америка мен Еуропаға кеңінен тараған. Оның қалдықтары үшіншілік дәуірдің тау жыныстарынан да табылды. Бұл түрдің өсіп-өнімді жері Коннектикут және оңтүстік Нью-Йорк, батысқа қарай Оңтүстік Онтарио мен Солтүстік Огайо, ал оңтүстікке Луизиана және Солтүстік Флорида. Жаңа Англияда сирек кездеседі; Эри көлінің оңтүстік жағалауында және батысқа қарай Иллинойс штатына дейін көптеп таралған. Ол оңтүстік Флоридаға дейін созылады, ал Миссисипи өзенінен батысқа қарай сирек кездеседі, бірақ әшекейлік мақсаттар үшін кейде қолданылады. Оның ең жақсы дамуы Оңтүстік Аппалачи тауларында байқалады, онда ағаштардың биіктігі 51,82 метрден асуы мүмкін. 1688 жылға дейін Ұлыбританияға Епископ Комптонның Фулхэм сарайындағы бағында әкелінген, қазірде көшелерде, саябақтарда және үлкен бақтарда танымал әшекейлік өсімдік ретінде өсіріледі. 1974 жылы Аппалачи таулары мен оған іргелес Пьемонт аймағындағы сары топольдің барлық ағаш қорының 75 пайызы орналасқан.
Шығыс Орталық Флорида экотипі
Орландоға жақын шығыс-орталық Флорида аймақтарында Каролина жазықтық түріне ұқсас жапырақтары бар экотип кездеседі; ол әлдеқайда ертерек гүлдейді (әдетте наурыз айында, бірақ гүлдеу қаңтардың соңында да басталуы мүмкін), және басқа түрлерге қарағанда кішкентай, сары гүлдерге ие. Бұл шығыс-орталық Флорида экотипі/Жарым арал аллозим тобы, өте сулы жағдайларға ең жақсы төзімділік көрсетеді, онда ол жылы климаттағы басқа батпақты ағаштар сияқты, қысқа, қаламше тәрізді тамыр құрылымдарын (пневматофорлар) өршітеді. Құрғақшылыққа, зиянкестерге және желге жоғары төзімділігі де байқалады. Кейбір жекелеген өсімдіктер қатты қырау болмаса, жыл бойы жапырақтарын сақтайды. Оны доктор Говард А. Келли паркінде, Эола көлі паркінде, Спринг Хаммак қорығында, Биг Три паркінде және Орталық Флорида университетінің Арборетумында көруге болады.
Экология
Liriodendron tulipifera көбінесе көлеңкеге төзімсіз түр деп есептеледі және ол ең көп кездесетін орманның алғашқы ғасырында кездеседі. Аппалачи ормандарында 50–150 жылдық өсімдік тобында басым түр болып табылады, бірақ 500 жылдан асқан ағаштардың арасында кездеспейді немесе сирек болады. Дублиндегі Орла колледжінің аумағындағы ағаштардың бір тобы 200 жыл бойы өмір сүрді, содан кейін 1990 жылы кесілді. Ылғалды, құнарлы топырақта көбінесе таза немесе дерлік таза өсімдік тобын құрайды. Жаңа өсімдіктер өсуі үшін жеткілікті үлкен кеңістіктер тудыратын тосқауыл болған кезде, ол ескі ормандарда да сақталуы мүмкін. Жеке ағаштар шамамен 500 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Барлық жас түлпан ағаштары және көптеген ересек түрлері ұзақ уақыт суға батып тұруға төзімсіз; алайда, АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы жазық батпақты экотип су тасқынына салыстырмалы түрде төзімді. Бұл экотиптің қасиеті – қызыл түйінге ие болуы мүмкін, дөңгелек жапырақтары. Liriodendron tulipifera көп мөлшерде тұқым шығарады, оны жел тарату арқылы жайылады. Тұқымдар әдетте ағаштың биіктігінен 4–5 есе қашықтыққа дейін таралады және 4–7 жыл бойы тірі қалады. Тұқымдар жануарлар үшін маңызды тамақ көзі емес, бірақ оларды көптеген құстар мен сүтқоректілер жейді. Жүзімдер, әсіресе жабайы жүзімдер, осы түрдің жас ағаштарына зиян келтіруі белгілі. Жүзімдер күн сәулесін тосу және бұталарға салмақ салу арқылы зиян келтіреді, бұл діңгең бүгілуіне және/немесе бұталардың сынуына әкелуі мүмкін. Мамандар арасында L. tulipifera – шығыс АҚШ-та кездесетін алып жібек көбелегі C. angulifera-ның қашарлары үшін жалғыз тамақтандыратын өсімдік. Бірнеше көп түрлі түрлер L. tulipifera-ны пайдаланады. Бұл Papilio glaucus, шығыс жолбарыс көбелегінің үлкен, жасыл жұмыртқаларының белгілі қожайыны болып табылады, олар жұмыртқаларын магнолия және гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын өсімдіктер арасында, әсіресе маусымның ортасынан тамыз айының басына дейін, кейбір штаттарда ғана салады.
Қолдану
Liriodendron tulipifera өсіріледі және тұқымнан оңай өседі. Тұқымдарды салқын және көлеңкелі жерде, жұмсақ топыраққа себу керек. Күзетте себілсе, келесі көктемде шығады, ал көктемде себілсе, көбінесе бір жыл бойы жерде қалады. Джон Лудтон ескі ағаштардың ең биік бұтақтарынан алынған тұқымдардың өнуі ықтимал екенін атап өткен. Ол кесінділерден оңай көбейтіледі және оңай трансплантацияланады. Оңтүстік-шығыс жағалау жазығы және Шығыс Орталық Флорида экотиптері органикалық заттарға бай, ылғалды, бірақ тұрақсыз топырақтарда кездеседі. Барлық лала ағаштары су басуға бейім сазды топырақта нашар өседі. Magnoliaceae тұқымдасының басқа өкілдері сияқты, олардың ет тәрізді тамырлары бар, олар дұрыс емес ұстағанда оңай сыналады. Трансплантация көктемнің басында, жапырақтар ашылмастан бұрын жасалуы керек; бұл уақыт, әсіресе солтүстік аймақтарда өте маңызды. Флоридада күзде отырғызу жиі сәтті болады. Шығыс Орталық Флорида экотипі басқа штаммдарға қарағанда оңай көшіріледі, себебі оның тамырлары жыл сайын тоғыз немесе он ай бойы өседі – басқа экотиптерге қарағанда бірнеше айға ұзақ. Көптеген лала ағаштары құрғақшылыққа төзімсіз, бірақ Флоридада өсетіндері (әсіресе Шығыс Орталық экотипі) Оңтүстік-Шығыс жағалау жазығындағы немесе солтүстік ішкі аймақтардағы түрлерге қарағанда жақсырақ өседі. Ол көлеңке ағашы ретінде ұсынылады, ал оның түрлі-түсті 'Aureomarginatum' сорты Корольдік Бау-бақша Қоғамының Бау-бақшалық Еңбек сыйлығын алған. Liriodendron tulipifera әлемнің көптеген қоңыржай аймақтарына, кем дегенде Солтүстік Норвегиядағы Сиккильвен және Финляндиядағы Арборетум Мустилаға дейін енгізілген. Финляндиядағы бірнеше питомниктер бұл түрді ұсынады, бірақ ол толыққанды бейімделмейді және бұта ретінде өседі. Кейде тропикалық таулы аймақтарда, мысалы, Коста-Рика мен Колумбияда өсіріледі. Соңғы елде ол Богота қаласында көше ағашы ретінде қолданылады.
Бал
Нектар гүлдердің қызғылт бөлігінде түзіледі. Бұл түр АҚШ-тың шығысында маңызды бал өсімдігі болып табылады, қара қызғылт, күшті дәмі бар бал береді, ол тікелей ішуге жарамсыз, бірақ кейбір нан пісірушілердің пікірінше, нанға қосуға қолайлы. Бір 20 жылдық ағаш бір айға жеткілікті мөлшерде нектар береді.
Ағаш
Бұл ағаш тұтас ағаш емес, бірақ жұмсақ, ұсақ дәнді ағашы АҚШ-та осы атпен белгілі (сары тұтас ағашқа арналған қысқаша), бірақ шетелде "Америкалық түлпан ағашы" немесе басқа атаулармен сатылады. Ол арзан, оңай өңделетін және тұрақты ағаш қажет болған жерде кеңінен қолданылады. Ағаш әдетте кремовый ақ түсті болады. Жүрек ағашы әдетте ашық жасыл болса, ол қызыл, күлгін немесе тіпті қара түске боялуы мүмкін; бұл ағаш өскен топырақ жағдайлары сияқты, экстрактивті заттардың мөлшеріне байланысты. Ол органдар жасау үшін тамаша таңдау болып табылады, өйткені ол тегіс, жылтыр және дәл кесілетін бетке ие, соның арқасында құбырлар мен клапандарды жақсы жабыстырады. Сонымен қатар, ол сайдинг тақталарын жасау үшін жиі қолданылады. Оның текстурасы, беріктігі және жұмсақтығы ақ қарағайға ұқсас. Үйлердің ішкі әрлеуіне, сайдингке, вагондардың панельдеріне, табындарға, үлгілік ағашқа және ағаш бұйымдарын жасауға қолданылады. Ақ қарағайдың сапасы нашарлаған кезде, түлпан ағашы оның орнын біраз көлемде басты, әсіресе кең тақталар қажет болғанда. Бұл ағаш термиттерге төзімді деген репутацияға ие, және Жоғарғы Оңтүстікте (сондай-ақ басқа жерлерде) үйлер мен амбарлардың негіздері көбінесе түлпан ағашынан жасалған қабырғалармен құрылатын.
Өнер
Тюльпан ағашы көптеген өлеңдерде есімдері жиі кездеседі, тіпті Уильям Стаффордтың "Тюльпан ағашы" сияқты өлеңдердің тақырыбында да айтылады. Сонымен қатар, ол Эдгар Аллан Поның "Алтын қоңыз" әңгімесінің маңызды бөлігі болып табылады. Тюльпан ағашы ағаштан ою жасау өнерінде де маңызды рөл атқарады. Тюльпан тополы өте пайдалы және Вильгельм Шиммель мен Шилдс Лэндон Джонс сияқты шеберлердің ағаштан мүсін жасауға арналған сүйікті ағаш түрлерінің бірі болған.