Кіріспе

19-20 ғасырлардағы даниялық әдебиет сыншысы және ғалым Георг Моррис Коэн Брандес (4 ақпан 1842 – 19 ақпан 1927) – 1870 жылдардан бастап 20 ғасырдың басына дейін Скандинавия және Еуропа әдебиеттеріне зор ықпал еткен даниялық сыншы және ғалым. Ол скандинавия мәдениетінің "Қазіргі заманғы серпілісінің" теориялық негізін қалаушы ретінде танылады. 30 жасында Брандес жаңа реализм мен натурализм принциптерін қалыптастырып, әдебиеттегі гиперэстетикалық стильді және қиял-фантазияны сынға түсірді. Оның әдеби мақсаттарын басқа авторлардың арасында норвегиялық "реалист" драматург Генрик Ибсен де қолдады. Георг Брандес 1871 жылы "19 ғасыр әдебиетіндегі басты ағымдар" тақырыбында лекциялар оқығанда, қазіргі заманғы серпілісті анықтап, мәдени радикализмге айналатын қозғалысты бастады. 1884 жылы Вигго Хёруп, Георг Брандес және оның інісі Эдвард Брандес "Көбірек саналылық газеті" деген ұранымен күнделікті шығарылатын Politiken газетін құрды. Газет және олардың саяси пікірталастары 1905 жылы либералдық партия Venstre-нің жарылуына алып келді және жаңа партия – Det Radikale Venstre құрылды.

Өмірбаян

Георг Брандес Копенгагенде дінге бейжай еврей орта таптық отбасында дүниеге келді. Ол белгілі даниялықтар Эрнст Брандес пен Эдвард Брандестің ағасы болды. 1859 жылы Копенгаген университетіне студент болып түсіп, бастапқыда құқық тануды оқыды. Бірақ көп ұзамай оның қызығушылығы философия мен эстетикаға ауысты. 1862 жылы ол «Ежелгілер арасындағы Немезис идеясы» атты эссесі үшін университеттің алтын медалін жеңіп алды. Бұған дейін, тіпті 1858 жылдан бері, ол өлең жазудағы ерекше қабілетін көрсеткен, алайда оның нәтижелері жеке басылым шығаруға жеткілікті болған жоқ. Брандес өлеңдерін тек 1898 жылға дейін жинақтады. Университетте, ол 1864 жылы тастап кеткен, Брандеске Хайбергтің сын еңбектері және Сорен Кьеркегордың философиялық жазбалары әсер етті, бұл әсерлер оның туындыларында із қалдырды. 1866 жылы ол «Жақындағы философиямыздағы дуализм» тақырыбындағы Расмус Нильсеннің еңбектерін талқылауға қатысты. 1865 жылдан 1971 жылға дейін ол Еуропаны көптеп аралап, білімнің негізгі орталықтарындағы әдебиеттің жағдайымен танысты. Оның әдебиетке қосқан алғашқы маңызды үлесі – «Эстетикалық зерттеулер» (1868) еңбегі болды, онда оның пісіп-жетілген әдісі бірнеше қысқаша монографияларда даниялық ақындарға арналған. 1870 жылы ол бірнеше маңызды томдарды жариялады: «Қазіргі француз эстетикасы» (негізінен Гипполит Тэнге арналған), «Сын және портреттер» және Джон Стюарт Миллдің «Әйелдердің бағындырылуы» кітабының аудармасы, ол сол жылы Англияға сапары барысында Миллмен кездескен болатын. Оның 3 қараша 1871 жылы өткен танымал ашылу лекциясы «19 ғасыр әдебиетінің бағыттары» (Hovedstrømninger i det 19de Aarhundredes Litteratur) Дания әдебиетін жаңғырту үшін өмір бойы күрестің басталуын білдірді. 1872 жылы эстетика профессоры лауазымы бос қалғаннан кейін, Брандес оны толтыруға лайық деп есептелді. Бірақ жас сыншы өзінің заманауи идеяларды ынталы түрде қолдауымен көптеген адамдардың сезімдерін ренжіткен еді; ол еврей ретінде қарастырылды (бірақ ол өзін солай санамады), оның нанымдары радикалды болды, ол атеист деп күдіктелді. Билік оны тағайындаудан бас тартты, бірақ оның лауазымға лайықтылығы соншалықты айқын болды, сондықтан эстетика кафедрасы жылдар бойы бос тұрды, өйткені ешкім өзін Брандеспен салыстыруға батыл болған жоқ. (1901–1905). 19 ғасырдың басындағы маңызды еуропалық елдердің әдебиетін сынаудың ерекше жаңалығы және 18 ғасырдың псевдоклассицизміне қарсы жалпы көтерілістің сипаттамасы бірден Даниядан тыс жерлерде назар аударды. Сыншының айналасындағы шу туындының табысын арттырды, ал Брандестің беделі, әсіресе Германия мен Ресейде, тез өсті.

Кейінгі авторлық

Оның кейінгі еңбектерінің ішінде Сорен Кьеркегор (1877), Эсаиас Тегнер (1878), Бенджамин Дизраэли (1878), Фердинанд Лассал (1877, неміс тілінде), Людвиг Холберг (1884), Генрих Ибсен (1899) және Анатоль Франс (1905) туралы монографияларын атау қажет. Брандес Дания мен Норвегияның негізгі заманауи ақындары мен романдар жайлы терең ойлар жазды, ал ол және оның шәкірттері көп ұзамай солтүстікте әдеби жетістіктің бағалаушылары болды. Оның «Дания ақындары» (1877) еңбегі Карстен Хаух, Людвиг Бёдчер, Кристиан Винтер және Фредерик Палудан Мюллердің зерттеулерін қамтиды, ал «Заманауи өтудің адамдары» (1883) және «Эсселер» (1889) – қазіргі скандинавия әдебиетін дұрыс зерттеу үшін қажетті томдар. Ол Польша туралы тамаша кітап жазды (1888; ағылшын тіліне аудармасы, 1903), сондай-ақ Ибсеннің неміс тіліндегі нұсқасының редакторларының бірі болды. Дюрант пен Брандес екеуі де «Ана Жер» журналына материалдар жазды. 2-томда Брандес Кьеркегор туралы: «Бұл иронияның Кьеркегордың ирониясына ұқсастығы тек атаумен ғана емес, сонымен қатар ол да аристократиялық түрде «түсінілмеуді таңдайды». Генийдің Эгосы – шындық, егер Кьеркегордың «Субъективтілік – шындық» деген ұстанымын түсінуге тырыссақ, онда Эгоның барлық сыртқы жарамды бұйрықтары мен тыйымдары оның билігінде екендігін, және әлемнің таңғалуы мен наразылығына қарамастан, ол әрдайым парадокстар арқылы өзін көрсетеді. Ирония – «құдайлық батылдық». Осылай түсінілген батылдықта шексіз мүмкіндіктер бар. Бұл – әділдікке қарсылық, бірақ ол барлық әділдікке қарсылықтың ең батыл қорғанысын ұсынады. Оған әйелдердің жетуі еркектерге қарағанда оңайырақ. «Әйелдік киім сияқты, әйелдік интеллекттің еркек интеллектінен артықшылығы бар, оның иесі бір ғана батыл қимылмен өркениеттің және буржуазиялық конвенциялардың барлық алдын ала пікірлерінен жоғары көтеріліп, бірден өзін күнәсіздікке және Табиғаттың құшағына жеткізе алады». Табиғаттың құшағы! Осы тіл тиекпездік сөздерде де Руссоның дауысы естіледі. Біз революцияның шақыруын естігендейміз, бірақ шындығында тек реакцияның жариялануын естіп отырмыз. Руссо адамдардың жолсыз ормандарда жалаңаш жүріп, емен жемістерімен тіршілік еткен табиғат күйіне оралуын қалады. Шеллинг эволюцияның бағытын адам баласы күнәға ұшырағанға дейінгі алғашқы дәуірге қайтаруды қалады. Шлегель үлкен романтикалық «таңғажайып мүйізінде» революциялық мелодияларды орындайды.

Жеке өмірі мен соңғы жылдары

1880-ші жылдардың аяғында Брандес Бьёрнстерн Бьёрнсонмен қарым-қатынасын уыстатқан, оның пікірінше, әдепсіздікке бой алған жыныстық қатынастың екіжүзділігіне қарсы күресті. 1886 және 1888 жылдар аралығында Брандес швед жазушысы Виктория Бенедиктссонмен қарым-қатынаста болды, ол Эрнст Ахлгрен атты еркек псевдониммен «Penningar» және «Fru Marianne» шығармаларын жазды. Бенедиктсон Копенгагендегі қонақ үй бөлмесінде өз-өзіне қол жұмсады, ал кейіннен Брандеспен болған қарым-қатынасы оның өліміне себеп болды деп айыпталды. 1880-ші жылдардың аяғында Брандес мәдениеттің бастауы ретінде «ұлы тұлғаларға» ден қоюға көшті. Осы кезеңде ол Фридрих Ницшені танып, оны скандинавиялық мәдениетке ғана емес, тікелей бүкіл әлемге таныстырды. Ол Ницшенің ойларын «аристократиялық радикализм» деп сипаттаған лекциялар сериясы Ницшені толыққанды зияткерлік тануға мұқтаж әлемдік мәдени тұлға ретінде алғаш рет ұсынды. Брандестің оның философиясын сипаттауы туралы Ницше өзі: «Сіз қолданатын «аристократиялық радикализм» өте жақсы. Кешіріңіз, бірақ мен өзім туралы оқыған ең ақылды нәрсе осы» деді. 1909 жылы лекциялар өңделді және «Фридрих Ницше» монографиясы ретінде жарияланды, оған Ницше мен Брандестің толық хат алмасуы, сондай-ақ Ницшенің өмірі мен ой-пікіріне құрмет білдіретін екі эссе кірді. А.Г. Чатердің ағылшын тіліне аударған нұсқасы 1914 жылы Хайнеман баспасынан шықты, осылайша Ницшенің ойлары Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ағылшын тіліндегі аудиторияға жетті. Брандес 1888 жылы Ницшеге жазған хатында оның ойларымен көп ортақ екенін айтқан Сорен Кьеркегордың еңбектерін оқуға кеңес берді. Алайда Ницшенің Кьеркегордың еңбектерін оқығандығына дәлел жоқ. «Аристократиялық радикализм» негізгі идеясы Брандестің кейінгі еңбектеріне үлкен әсер етті және Вольфганг Гёте (1914–15), Франсуа де Вольтер (1916–17), Гай Юлий Цезарь (1918) және Микеланджело (1921) туралы ауқымды өмірбаяндармен аяқталды. Ол атеист болған.

Мұра

Брандес – Дания мәдениетінің ең ықпалды тұлғаларының бірі, Олберг, Грунтвиг және Ансгармен бірдей деңгейде. Оның жақтастары Брандестің еңбектерін қанаушы нормалардан, биліктен және екіжүзділіктен құтқарушы деп қарады, ол көптеген замандас жазушыларға шабыт берді. Ал консервативті айналымдар оны арамды, отансүйгіш емес және бүлікшіл дінсіз деп айыптады, ол заманагөйліктің баршасына қарсы сын-ескертулердің басты тірегіне айналды. Сонымен қатар, кейбір социалистер оның элиталық көзқарасын сынады, ал кейбір феминистер оның жыныстық теңдікке қатысты ұстанымын маңызсыз деп есептеді. Оның інісі Эдвард (1847–1931), ол да белгілі сыншы, бірнеше пьеса мен екі психологиялық романның авторы: «Саясаткер» (1889) және «Жас қан» (1899). Ол «Радикалдық солшылдар» партиясының көрнекті саяси қайраткеріне айналды.