Кіріспе

Орталықтандыру немесе орталықтану (айту ерекшеліктеріне назар салыңыз) – белгілі бір ұйымның немесе мекеменің, әсіресе жоспарлау, шешім қабылдау және стратегиялар мен саясатты бақылауға қатысты қызметтерінің сол ұйымның немесе мекеменің ішіндегі белгілі бір топ, сектор, бөлім немесе аймақта шоғырлану процесі. Бұл ретте аталған топ, яғни басқарушы немесе ядролық топ, билік иерархиясының ең жоғары деңгейін иеленеді және басқа топтарға қарағанда айқын артық билікке, беделге және ықпалға ие болады, ал олар оның бағыныштылары саналады. Орталықтандырудың антонімі – орталықтандырмау, онда билік көптеген түрлі топтар арасында бөліседі, соның салдарынан әрқайсысы белгілі бір деңгейде дербестікке ие болады. Бұл термин түрлі салаларда әртүрлі мағыналарға ие. Саяси ғылымда орталықтандыру – мемлекеттік басқарудың географиялық және саяси тұрғыдан орталық үкіметке шоғырлануын білдіреді, ол барлық әкімшілік бөлімшелерге билік етеді. Керісінше, орталықтандырылмаған үкімет жүйесінде көбінесе өкілеттіктердің айқын бөлінуі және жергілікті басқарудың өзін-өзі ұйымдастыруы кең таралған.

Биліктің орталықтану тарихы

Билікті орталықтандыру – ұйым ішінде билікті жүйелі және тұрақты түрде бір орталықта немесе бір адамда шоғырландыру. Бұл идея алғаш рет Қытайдың Цинь әулеті кезінде пайда болды. Цинь үкіметі жоғары дәрежеде бюрократиялық болып, барлық шенеуніктер Цинь Ши Хуан бірінші императорға қызмет ететін иерархиялық жүйемен басқарылды. Цинь әулеті Хан Фейзидің барлық қағидаларын іске қосып, Цинь Ши Хуанға өз аумақтарының барлығын, соның ішінде басқа елдерден басып алынған жерлерді иеленуге және бақылауға мүмкіндік берді. Чжэн мен оның кеңесшілері Қытайдағы феодализмді жаңа заңдар мен ережелер енгізу арқылы аяқтады, бұл орталықтандырылған және бюрократиялық үкімет құруға, сондай-ақ биліктің қатаң орталықтандырылуына әкелді.

Ежелгі Қытайдағы биліктің орталықтануының ерекшеліктері

Ежелгі Қытай үкіметінде монархиялық билік империядағы ең жоғарғы билік болды. Император елдің барлық ресурстарын монополиялап алды, оның тұлғасы мен қабілеті елдің гүлденуін анықтады. Бұл автократиялық жүйе шешімдерді жылдам қабылдауға мүмкіндік берді және туындаған мәселелерді күрделі жолдармен шешуден сақтады. Бір кемшілігі – императордың құрметіне бөлену үшін бәсекелесетін сарай шенеуніктері өздеріне билік жинап, ішкі тартыстарға себеп болуы мүмкін еді. (Jin and Liu, 1992) Әкімшілік бөлімнің өкілеттігі жоғары дәрежеде орталықтандырылған. Әрбір бюрократиялық лауазымның міндеттері нақты белгіленбегендіктен, чиновниктер үкіметті басқарып, елді тиімді басқара отырып, тиімсіздіктер тудырды.

Билікті орталықтандыру идеясы

Тапсырудан кейін іске асыру актілері қажет. Сондықтан, өкілеттік беру арқылы шешім қабылдау құқығын таратуға болады. Егер кез келген лауазымда шешім қабылдау кезеңіне толық назар берілсе, билікті орталықтандыру дереу жүзеге асырылуы мүмкін. Орталықтандыру ұйымдағы лауазым арқылы немесе деңгейде жүзеге асырылуы мүмкін. Ең жақсысы, шешім қабылдау құқығы бірнеше адамда болуы керек.

Орталықтандыру (яғни өндіріс концентрациясы) мен капитализм арасындағы байланыс

В. И. Лениннің "Империализм - капитализмнің ең жоғарғы сатысы" атты кітабында жазылғандай, "Өндірістің үнемі ірілене түсетін кәсіпорындарға қарай айқын жылдам шоғырлануы – капитализмнің ең ерекше қасиеттерінің бірі". Ол өндірістің дамуын зерттеп, өндіріс тұжырымдамасын орталықтандырылған жүйе ретінде, жеке және шашыраңқы шағын шеберханалардан бастап ірі фабрикаларға дейін дамыту арқылы капитализмді әлемге таратты. Бұл өндіріс шоғырлануы белгілі бір деңгейге жеткенде, картель, синдикат және траст сияқты монополияға айналады деген ойға негізделген. Синдикат – Синдикат – белгілі бір іс-әрекетті жүзеге асыру, немесе ортақ мүдделерді ілгерілету үшін құрылған жеке тұлғалар, компаниялар, корпорациялар немесе ұйымдардан тұратын өздігінен ұйымдастырылатын топ. Траст – "Траст – бұл бір адамның екінші біреудің мүддесі үшін, жылжымайтын мүлік немесе қоздымалы заттарға меншік құқығын иеленуі, оны бенефициар деп атайды. Бұдан артық таралған немесе пайдалы нәрсе жоқ. Бірақ қазір бұл термин белгілі бір коммерциялық келісімдерге қолданылады және олардың салдарынан туындаған негізсіз қорқынышпен, терминнің өзі бұзылып кеткен".

Бизнес зерттеулеріндегі орталықтандыру

Көптеген кәсіпорындар шешім қабылдауды орталықтандыру немесе орталықсыздандыру мәселелерімен айналысады. Басты сұрақ – билік бизнестің ортасындағы барлық істерді басқару керек пе (орталықтандырылған), әлде орталықтан алысқа берілу керек пе (орталықсыздандырылған). Орталықтандыру немесе орталықсыздандыру таңдауы жағдайға қарай өзгереді. Көптеген ірі кәсіпорындар бірнеше филиал ашқанда немесе жаңа бөлімшелер мен нарықтар қосылғанда, белгілі бір деңгейде орталықтандыру және орталықсыздандыру қажет болады. 2021 жылғы зерттеуге сәйкес, "Ұлы дағдарысқа дейін орталық кеңседен жергілікті зауыт директорларына көбірек өкілеттік берген компаниялар, келесі дағдарыстан ең көп зардап шеккен салаларда орталықтандырылған компаниялардан жақсы нәтиже көрсеткен".

Басқарудағы орталықтандырудың ерекшеліктері

Жоғары деңгейдегі менеджерлер шешім қабылдау құқығын шоғырландырып, өздерінде сақтайды. Орындалуы жоғары деңгейдегі басқару тарапынан, басқа деңгейлердің көмегімен шешіледі. Төменгі деңгейдегі менеджмент өз жұмысын жоғары деңгейдегі менеджерлердің тікелей бақылауымен атқарады.