Кіріспе
Ауғанстандағы діни еркіндіктің шолуы. 2002 жылы АҚШ бастаған әскери шабуыл нәтижесінде бұрынғы Талибан үкіметі құлатылып, Ислам Республикасы орнатылған кезде Ауғанстандағы дін бостандығы өзгерді. 2021 жылдың тамызында Талибан қайтадан билікті басып алғаннан кейін діни еркіндік тағы да өзгерді.
Freedom of religion in Afghanistan changed during the Islamic Republic installed in 2002 following a U. S. led invasion that displaced the former Taliban government. Freedom of religion has changed again after the Taliban took back control in August 2021.
Тарих
Талибан ислам заңдарын өз түсінігі бойынша жүзеге асырып, оны күшіне енгізу үшін «Адамгершілікті насихаттау және жамандықтарды болдырмау министрлігін» құрды. Министрліктің міндеттерінің бірі – киім-кешек, жұмыс, медициналық көмекке қол жеткізу, мінез-құлық, діни амалдар мен ой-пікірді реттейтін діни полицияны басқару болды. Егер жарлықты бұзған адам анықталса, оған дереу жаза берілетін, оның ішінде ұру және қамауға алу да болды. Талибан басқа ислам ағымдарының өкілдерін де, мұсылман емес адамдарды да қуғынға түсірді. Дәстүрлі түрде, Ауғанстанда Ханафи мектебінің сунниттік исламы басым дін болып келген. Осы мектептің ізбасарларының арасында Талибан да бар. Делі қаласының жанындағы Деобанд медресесі (дін мектебі) шамамен 200 жылдан бері осы сунниттерге ықпал ететін орталық болып табылады. Талибан жетекшілерінің көпшілігі Пакистандағы Деобанди бағытындағы семинарияларда білім алған. Деобанд мектебі дінді «тазарта» беруге ұмтылып, оған жат деп санайтын нәрселерді жойып, Құран мен Хадисте белгіленген үлгілерді қайта жаңғыртуға баса назар аударады. Деобанди ғалымдары көбінесе батыстың ықпалына қарсы тұрады. Халықтың көп бөлігі Деобанди ықпалындағы Ханафит Сүннизмін ұстанады, бірақ елеулі азшылық Ханафит Сүннизмінің мистикалық түріне, әдетте Суфизм деп аталатын ағымға сенеді. Суфизм – харизматикалық діни көшбасшыларды іздейтін тәріктер мен бауырластықтарға негізделген. Талибан билігі тұсында шииттер елдегі ең осал топтардың біріне жатты. Хазара этностық тобының көпшілігі шиит мұсылмандары. Сонымен қатар, елдің орталық және солтүстік аймақтарында исмаилилер де тұрады. Исмаилилер шиит мұсылмандары, бірақ олар Ага Ханды рухани жетекшісі деп есептейді.
Сөз бостандығы, соның ішінде діни мәселелер бойынша
Талибандар дін туралы сөз бостандығына, сондай-ақ дәстүрлі сүнни мұсылмандық көзқарастарға қарсы пікірталасқа тыйым салды. Кез келген түрдегі әдебиетті, оның ішінде діни материалдарды басып шығару мен тарату сирек кездесетін. 1998 жылы теледидарлар, бейнекассета жазғыштар, бейнекассеталар, аудиокассеталар және спутниктік антенналар тыйымды күшейту мақсатымен қолданыстан шығарылды. Дегенмен, кейінгі хабарламалар елдің қалалық аймандарындағы көптеген адамдар тыйымға қарамастан мұндай электрондық құрылғыларды пайдалануын жалғастырғанын көрсетті. Талибандар өз бақылауындағы аумақтарда діни негіздермен музыканы, киноны және теледидарды тыйым салуын жалғастыруда.
Мұсылмандарға қарсы дискриминация
Human Rights Watch (HRW) ұйымының мәліметінше, 1998 жылдың қыркүйегінде талибандар мұсылман емес адамдарға жаңа құдай орындарын салуға тыйым салып, бірақ оларға бар болған қасиетті орындарда ғибадат етуге рұқсат берді. Сондай-ақ, мұсылмандарды сынауға және мұсылмандармен бірге тұруға рұқсат берді, ал мұсылман емес адамдардың үйлерін сары матамен белгілеуді және мұсылман әйелдерінен ерекше белгісі бар сары киім киюді талап етті, осылайша мұсылмандар олардан алшақтауға болады. Конституция Ауғанстанның мұсылман емес азаматтарының саяси құқықтарын шектейді және президент болуға тек мұсылман ғана құқылы.
Сикхтарға қарсы дискриминация
2001 жылдың мамыр айында, жаңалықтарда хабарланғандай, талибандар сикхтерге киімдеріне анықтама белгілерін тағуды талап ететін жарлықты қарастырды. 2001 жылдың 23 мамырында Талибан радиосы бұл жарлықтың діни шенеуніктермен бекітілгенін хабарлады. Алайда, Мулла Омар бұл жарлыққа қол қоймаған және талибандар оны іске асырмады. Сикхтер ғана емес, сол кезеңдегі қастық жүйеге байланысты өз дінінің өкілдері де кемсітілді.
Хазар шиит мұсылмандарына қарсы дискриминация
Талибанның көбінесе шиит мұсылмандарынан тұратын хазара этносына қарсы жасаған репрессиясы ерекше қатыгездікпен жүргізілді. Талибандар хазараларды, әсіресе солтүстіктегі аймақтарда жаппай қырғын жасады деп айыпталады. 1998 жылғы тамыз айында Мазари-Шарифті басып алған кезде және одан кейін талибандар мыңдаған бейбіт тұрғындар мен тұтқындарды өлтірді деген мәлімдемелер бар. Геноцид туралы айыптаулардан бөлек, талибандар бақылаған немесе жаулап алған аймақтардан хазара және тәжік этностарының мәжбүрлеп қуылғаны, сондай-ақ талибандар бақылаған аумақтарда осы аз ұлт өкілдеріне қысым көрсетілгені туралы да хабарлар тарады.
Прозелитизмге еркіндік
Шетелдік христиан топтарының бірқатары елге гуманитарлық көмек көрсетуге рұқсат алды, бірақ Талибан оларға дін таратуға тыйым салды. 2001 жылдың маусым айындағы жарлықта мұсылман емес адамдардың дін таратуы, шетелдік болған жағдайда, өлім жазасымен немесе елден қуумен жазаланатыны айтылды. Талибан шенеуніктері кейіннен бұл жарлықтың тек нұсқаулық екенін мәлімдеді. 2001 жылдың 3 тамызында Дейна Карри мен Хизер Мерсер Германиядағы Shelter Now атты христиандық көмек ұйымымен жұмыс істегені үшін тағы 22 адаммен бірге Талибан тарапынан тұтқындалды. Талибан сондай-ақ топ мүшелерінен Киелі кітаптарды, бейне және аудио жазбаларды тәркіледі. Бұл жұмыскерлер Талибанның дін таратуға тыйым салған ережесін бұзды деген айыппен сотталды. 2001 жылдың 15 қарашасында Карри мен Мерсер "Тұрақты бостандық" операциясы күштері тарапынан Талибан Кабулдан қашқаннан кейін босатылды.
Дінге ұмтылу бостандығы
Дұға ету барлығына міндетті болды, ал белгіленген уақытта дұға етпегендер немесе кешіккендер жазаланды, көбінесе ауыр сапалап ұратын. 1998 жылы Кабулдегі Министрлік өкілдері көшеде адамдарды тоқтатып, олардың діни білімін тексеру үшін түрлі Құран дұғаларын жатқа айтуды талап еткені туралы хабарлар келді. Кейде оларды белгілі бір дінді қабылдауға мәжбүр етті, ал бас тартқандарға жаман қарайтын және жұмысқа мәжбүрлейтін. Көптеген жағдайларда, басқа дінді ұстанған әйелдерге де жаман қарады, тіпті Ислам дінін қабылдаған әйелдерге де ер адамдардан артық құрмет көрсетіп, тең құқық бермейтін.
Будда мүсіндерін жою
2001 жылдың наурыз айында талибандар Бамиян провинциясындағы жартастарға қашалған екі алып Исламға дейінгі Будда мүсінін, олардың пілдір мүсіндерге табынушылық екенін айтып, қиратты. БҰҰ, халықаралық бейүкіметтік ұйымдар және әлемдік қауымдастық, соның ішінде көптеген мұсылман елдері екі мың жылдық мүсіндерді сақтап қалуға шақырып, тікелей өтініш білдіргеніне қарамастан, талибандар мүсіндерді жойды.
2002 жылдан кейінгі дін бостандығы
2002 жылы Талибан биліктен қуылды. Дегенмен, саяси тұрақсыздық адам құқықтары мен діни бостандықтың жақсаруына кедері келтірді. 2021 жылғы есепте үкімет пен қоғамдағы белгілі бір өзгерістерге қарамастан, діни азшылықтардың шағын қауымдастықтары (индустар, сикхтер, христиандар, Ахмадий мұсылмандары және бахаилер сияқты) әлі де қауіпте екені, зорлық-зомбылықтан қорқып, дінін ашық түрде өрнектеуге мүмкіндік таппайтыны айтылды. 2009 жылғы Pew Forum мәліметтеріне сәйкес, халықтың 80-85% -ы сүнни мұсылмандарды, ал 10-15% -ы шиит мұсылмандарды құрайды. Басқа діни топтар, атап айтқанда индустар, сикхтер, бахаилер және христиандар, халықтың 0,3 пайызынан кемді құрайды. Елде бірнеше жүз Ахмадия мұсылманы болды, ал яһудилер жоқ еді. 2015 жылдың наурыз айында Кабулда 27 жастағы ауған әйелі Құранның бір данасын өртеді деген жалған айыппен халықтың наразылығынан қаза тапты. Фархунда Мәлікзаданы ұрып-саптап, аяқтап, көпірден лақтырып, денесін өртеп өзенге тастады.
2021 жылдан кейін дін бостандығы
Талибандар билікті 2021 жылдың қыркүйегінде қайтадан қолға алды. 2022 жылғы есепте елдің ислам әмірлігі екені және оның заңдары мен басқаруы шариғат заңдарына сәйкес болуы тиіс екені айтылды. Сикхтер, индуистер, христиандар және басқа мұсылман емес азшылықтар мұсылмандар тарапынан жалғасып келе жатқан мазасыздықтарды хабарлады. Бахаилер мен христиандар өздерінің ашық қалған жағдайынан үнемі қорқып өмір сүруде. 2023 жылы 2021 жылдың қыркүйегінен кейін азшылықтарға қарсы бұзушылықтардың көбейгені туралы мәлімделді. Атап айтқанда, діни, сектанттық және этникалық азшылықтар, оның ішінде шиит хазаралары мен Ахмадиялықтар Иран және Пәкістан сияқты көрші елдерге қашып кетті.