Кіріспе

Адамның жеке басынан айырылған "нағыз табиғатын" көруі – Кеншо (романджи; жапон және классикалық қытай: 見性, пиньин: jianxing, санскрит: dṛṣṭi svabhāva) – Шығыс Азия буддалық термині, Чан / Дзен дәстүрінен шыққан, "көру" немесе "қабылдау" (見) мағынасындағы "табиғат" немесе "мән" (性) сөзін білдіреді. Әдетте "өзінің (нағыз) табиғатын көру" деп аударылады. Мұндағы "табиғат" Будда табиғатына, соңғы шындыққа, Дхармадхатуға сілтеме жасайды. Бұл термин Чан буддизмін анықтайтын классикалық ұрандардың бірінде кездеседі: өз табиғатын көру және Будда болуға жету (見性成佛). Кеншо – бастапқы түсінік немесе кенеттен ояну, толық Буддалық емес. Одан кейін осы түсінікті тереңдету, оны күнделікті өмірде іске асыруды үйрену және қалған жамандықтарды біртіндеп жою үшін оқуды жалғастыру қажет. Жапон термині кеншо көбінесе саторимен шатастырылады, ол сатору етістігінен туындаған және "түсіну; ұғыну" дегенді білдіреді.

Мағынасы

Кеншоны ағылшын тіліне аудару мағыналық тұрғыдан қиын.

Қазіргі заманғы есептер

Дзен дәстүрі кэншоның "тәжірибесі" туралы ашық айтуға құлшынбаса да, Дзен мәтіндерінде жеке тәжірибелерді кездестіруге болады. 20 ғасырдың Ринзай абысы Кейдо Фукусима төмендегідей сипаттама береді:

Өздігінен пайда болған кеншо

Кеншоға мұғалімнің көмегінсіз де жетуге болады. Мысалы, Филип Капломен бірге оқыған Ричард Кларк (1933) 13 жасында өздігінен кеншоға қол жеткізгенін айтады. Деннис Генпо Мерзель 1971 жылы өзінің "ояну тәжірибесі" деп сипаттаған жағдайды бастан өткергенін айтады: «Бұл сол жылдың ақпан айында болды, мен 26 жаста едім. Екінші маңызды қарым-қатынасым аяқталып бара жатқан еді, мен өзімді қысылып, қайшылыққа толы сезіндім. Маған кеңістік қажет болды, сондықтан екі досыммен Мохаве шөлінде үш күндік демалысқа бардым. Жұма күні мен жалғыз тауға шықтым. Мен медитация немесе рухани практика туралы ештеңе білмедім. Мен жай ғана отырып, өмірімді және болып жатқан жағдайларды ойладым. Мен өзімді жас кезімде қиын жағдайға түсіргенімді сезіндім. Мен бірнеше шақырым қашықтықта тұрған, демалыс күндері үйім болатын VW микроавтобусымды көре алатынмын. Бірақ сонымен бірге, менің үйім Калифорния штатының Лонг-Бич қаласында екенін де білдім. Менде бірден туған бір сұрақ болды: үй қайда? Кенеттен мен бір жаңалыққа бой алдым. Мен өзімнен қол үзгендей сезіндім, мен ғаламмен, әлеммен, барлық нәрсемен біртұтас болдым. Сол сәтте мен қайда болсам да, соның барлығы менің үйім екенін түсіндім; үй – әр жерде. Мен кім екенімді де білдім, оны сипаттау қиын, бірақ оны «Ұлы Ақыл» деп атайық. Бұл оқиға менің өмірімді толығымен өзгертіп жіберді». Ал «құдай қызметкері» немесе «ұстаз» және Батыстағы алғашқы әйел дзен діни қызметкері 1970-ші жылдары ұзақ діни тәжірибелерге ие болды, соның ішінде бірнеше көріністер мен ауыр сырқат кезінде өткен өмірін еске түсіру. Ол осы тәжірибелерді «терең кеншо (ағарту) тәжірибесі» деп санады, бұл үшінші кеншосы болды, және осы көріністер туралы есеп пен ояну сатыларының күрделі схемасын «Лотос гүлін қалай өсіруге болады» атты кітабында жариялады. Оның христиан мистицизмімен сабақтас түсіндірмелері даулы болды және кейбіреулер оларды «мақё» (іллюзия) деп қабылдады. Жию Кеннеттің сөзіне қарағанда, мұндай тәжірибелер сирек емес, бірақ олар туралы көбінесе айтылмайды; ол өз тәжірибесін жариялауды осындай тәжірибелердің бар екенін және олардың дұрыстығын мойындаудың бір жолы деп есептеді, ол, оның пікірінше, бастапқы оянудан кейін одан әрі түсініктерге қол жеткізуге көмектеседі. Ол өзінің есебін жариялаудың тәуекелдері мен дау тудыру мүмкіндігін мойындады, бірақ мұндай ақпаратты жариялаудың пайдасы тәуекелдерден артық деп санады.

Кеншоға дайындық

Харристің айтуынша, кеншоға жетуге ұмтылу әдетте жылдарға, тіпті ондаған жылдарға созылатын ұзақ процесс болып табылады. Оған қарамастан, Виктор Хори коандарды зерттеу арқылы кеншо алты айдың ішінде пайда болуы мүмкін екенін айтады. Сото тәжірибелердің өздігінен пайда болуына мүмкіндік беруге және біртіндеп дамуға бейім. Ринзай болса, коандарды сананың әдеттегі жұмысын түбінен жою үшін қолданылатын тәсіл ретінде пайдаланады. Тығыз зазен кезінде түрлі түрдегі галлюцинациялар мен психологиялық алағайлар туындауы мүмкін. Бұлар макё деп аталады. Оқушы кеншоға қол жеткізгеніне жаңылысып қалуы мүмкін болғандықтан, мұғалімнің басты міндеті – осы иллюзияларды нағыз кеншодан ажырату болып табылады.

Сото

Қазіргі жапондық Сото кеншоның маңыздылығын азайтады, себебі ол кеншоға басымдық беретін Ринзаймен сектанттық бәсекелестікке тап болады. Дегенмен, кеншоның Сотода да өз орны бар. "Генджо коан", яғни "күнделікті өмірде табиғи түрде пайда болатын" "күнделікті өмірдің коаны" ерекше аталады. Оқушыларға кеншо тәжірибесін белсенді түрде іздеуге ұсынылмайды. Сото тәжірибесінде кеншо "практиканың нәтижесінде табиғи түрде пайда болады. Медитациялық жаттығу – бір ғана үлкен кеншоның ашылуы ретінде қарастырылады". Брэд Уорнердің сөзінше, Сото мектебінде оянудың екі түрі бар. Бірі – шикантаза, яғни "Будданың шын ағарту қызметі". Екіншісі – түсініктердің шағын бөліктерінің жиналуы, олар бірігіп, терең сезімдік білімге жол ашады.

Санбо Кёдан

Кеншо сондай-ақ Санбо Кёдан ұйымында орталық роль атқарады, бұл жапондық Дзен ұйымы, Дзенді Америка Құрама Штаттарына таратуда шешуші роль атқарды. Санбо Кёданның негізін қалаушы Ясутани, Сото мектебінде кеншоға қызығушылықтың нашарлығына көңіл көшірді. Ясутанидің коандармен оқытуға және кеншоның маңыздылығына жасаған баса назары оның американдық шәкірттеріне жетті: бұл, сондай-ақ, Ясутанидің шәкірті Филип Капло жазған "Зеннің үш тірегі" кітабында салыстырмалы түрде көп кеншо оқиғаларының қосылуында да көрініс тапты.

Кеншодан кейінгі жаттығу

Кэншодан кейін, табиғи, күш-жібермейтін, қарапайым өмірлік жағдайға жету үшін, "толық азаттыққа" және "ешқандай бұзылыссыз білімге" қол жеткізу үшін қосымша жаттығулар қажет. Кеншо түсінік берсе де, сананың қалыптасқан бейімділіктерін өзгерте алмайды, бұл кемшілік Хакуиннің және Джек Корнфилд, Барри Магид сияқты заманауи ұстаздардың да тәжірибесінде кездеседі.

Кенеттен түсінік

Кеншо – басқа біреумен қарым-қатынас жасау кезінде, маңызды сөз тіркесін естігенде немесе оқығанда, сондай-ақ күтпеген дыбыс немесе көрініс байқалғанда кенеттен пайда болатын жағдай ретінде сипатталады. "Кенеттен түсіну" идеясы Дзен тарихында көптеп талқыланған. Ол 8-шы ғасырда дәстүрлі Дзен әңгімелерінің құрамына енді. 12-шы ғасырғы корей Сеон шебері Чинуль, біздің нағыз табиғатымызды түсіну кенеттен болатынын, бірақ осы түсінуді жетілдіру және толық Будда болу үшін одан кейін практикамен айналысу қажет екенін айтты. Ал қазіргі корей Сеон шебері Сончхоль бұған қарсы шығып, "кенеттен ағарту, кенеттен жетілу" деп атап көрсетті. Бірақ қазіргі батыс ұстазы Жию Кеннетт, кеншоға қол жеткізу адамды моральдық жауапкершіліктен, карма заңдарынан немесе іс-әрекеттерінің салдарынан босатпайтынын ескертеді. Осы ескерту "Жабайы түлкі коанында" көрініс тапқан.

Басқа дәстүрлермен ұқсастықтар

Жапон термині "кеншо" көбінесе Дзен буддизмін тәжірибелеушілер қолданса да, оның білдіретін түсінігі жапон Дзен буддизмімен ғана немесе тіпті жалпы буддизммен де шектелмейді.

Тхеравада

Тхеравада дәстүрі, Батыста қазіргі Випассана қозғалысы арқылы ең жақсы танымал, төрт рухани жарық беру сатысын ажыратады, онда Нирвана төрт бір-бірінен кейін келетін, кенеттен түсінікке ие болу арқылы қол жеткізіледі.

Дзогчен

Дзогчен шеберлерінің берген аналогиясы бойынша, адамның табиғаты – бұл толық ашықтықпен нәрсені көрсететін, бірақ сол көріністерге әсер етпейтін айнаға ұқсайды. Ригпа – осы айнадай айқындықты танудан туындайтын білім, оны іздеу арқылы табуға немесе анықтауға болмайды. Адам санасын ұстап алудан ертерек, бастапқы бостандық бар екенін сезінеді.

Адвайта Веданта

Адвайта Ведантада мокша джнана, терең түсінік арқылы қол жеткізіледі. Шанкараның философиялық синтезінде көрегендік самадхи осы мақсатқа жетуге көмектесетін қосымша құрал ретінде қолданылады. Свами Вивекананда діни, трансценденттік білімді растау үшін нирвикалпа самадхи тәжірибесінің маңыздылығын баса көрсетті.