Қыллы аспаптар: Виола да гамба тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Бұрышты, таспалы және ішекті аспаптар

Виола (/v/aɪ/ə/l/), виола да гамба (ˈvjɔːla da (ɡ)ˈɡamba), немесе жай ғана гамба – бұрышты, таспалы және ішекті аспаптар отбасының кез келген мүшесі. Бұл аспаптар қуыс ағаштан жасалған корпусымен және ішектерінің тартылымын реттеуге арналған қақпақтарымен ерекшеленеді, арқылы дыбыс биіктігін өзгертуге болады. Виоланың таспалары әдетте аспаптың мойнындағы саусақ тақтасына байланған жіптен жасалады, бұл орындаушыға ішектерді анық тоқтатуға мүмкіндік береді. Таспалар интонацияның тұрақтылығын жақсартады және тоқтатылған ноталарға ашық ішектерге жақын дыбыс береді. Виолалар алғаш рет 15 ғасырдың ортасы мен соңында Испания мен Италияда пайда болды және Ренессанс және Барокко дәуірлерінде (1600–1750) ең танымал болды. Оның ертедегі ата-бабалары арабтың ребабы және ортағасырлық еуропалық виэль (алдыңғы хордофон) болып табылады. Бас виолалар сырттай виолончельге ұқсаса да, скрипка отбасының аспаптарынан көптеген жағынан ерекшеленеді: виола отбасының арқасы қисық емес, жалпақ, иықтары дөңгелек емес, көлбеу, f тесіктері емес, c тесіктері және ішектерінің саны төрт емес, бес-жеті. Көптеген қосымша айырмашылықтардың ішінде – көйлектің орнату әдісі (бесіншіге қарағанда төртіншіде, ортасында үшіншісімен – лют сияқты), таспалардың болуы және доғаны қолмен ұстау тәсілі (үстінен емес, астынан). Виола отбасының барлық мүшелері тік күйде ойналады (скрипка мен альттан айырмашылығы – олар иек астына ұсталады). Барлық виола аспаптары қазіргі виолончель сияқты аяқтардың арасында ұсталады, сондықтан итальянша атауы viola da gamba (ит. "аяққа арналған виола") кейде осы отбасының аспаптарына қолданылады. Бұл виоланы қазіргі скрипка отбасынан, viola da braccio (ит. "қолға арналған виола") ажыратады. Виола ойнаушыны әдетте гамбист, виолист '/v//aɪ//əl//ɪ//s//t/' немесе виолист да гамба деп атайды. "Виолист" сөзі 20 ғасырдың ортасынан бері альт ойнаушыны білдіретін сөзбен гомограф болып табылады, бұл жазбаша/баспа мәтіндерінде шатасуға әкелуі мүмкін, егер контексттен анық болмаса.

The viol ('/v//aɪ//ə//l/), viola da gamba (ˈvjɔːla da (ɡ)ˈɡamba), or informally gamba, is any one of a family of bowed, fretted, and stringed instruments with hollow wooden bodies and pegboxes where the tension on the strings can be increased or decreased to adjust the pitch of each of the strings. Frets on the viol are usually made of gut, tied on the fingerboard around the instrument's neck, to enable the performer to stop the strings more cleanly. Frets improve consistency of intonation and lend the stopped notes a tone that better matches the open strings. Viols first appeared in Spain and Italy in the mid to late 15th century, and were most popular in the Renaissance and Baroque (1600–1750) periods. Early ancestors include the Arabic rebab and the medieval European vielle, (an earlier chordophone). Although bass viols superficially resemble cellos, viols are different in numerous respects from instruments of the violin family: the viol family has flat rather than curved backs, sloped rather than rounded shoulders, c holes rather than f holes, and five to seven rather than four strings; some of the many additional differences are tuning strategy (in fourths with a third in the middle—similar to a lute—rather than in fifths), the presence of frets, and underhand rather than overhand bow grip. All members of the viol family are played upright (unlike the violin or the viola, which are held under the chin). All viol instruments are held between the legs like a modern cello, hence the Italian name viola da gamba (it. "viol for the leg") was sometimes applied to the instruments of this family. This distinguishes the viol from the modern violin family, the viola da braccio (it. "viol for the arm"). A player of the viol is commonly known as a gambist, violist '/v//aɪ//əl//ɪ//s//t/, or violist da gamba. "Violist" is a homograph of the word commonly used since the mid 20th century to refer to a player of the viola, which can cause confusion in written/printed texts when not clear from the context.

Тарих

Вихуэлашылар 15 ғасырдың екінші жартысында аспаптарын садақпен ойнай бастады. Екі-үш онжылдық ішінде бұл толығымен жаңа, арнайы садақпен тартылатын аспаптың пайда болуына әкелді, ол бастапқы вихуэланың көптеген ерекшеліктерін сақтап қалды: жалпақ артқы жақ, өткір белдемді кесулер, ладтар, жұқа қабырғалар (алғашқыда) және бірдей құбылу – сондықтан оның бастапқы атауы vihuela de arco болды; arco испан тілінде «садақ» дегенді білдіреді. Ойнау позыциясына мұрапат рабаб ойнаушыларының мысалы әсер еткені айтылады. Стефано Пио жаңа жиналған деректерді ескере отырып, құжаттарды қайта қарау Арагондық vihuela de arco-дан өзгеше шығу тегін көрсететінін мәлімдейді. Пионың сөзіне сәйкес, виола да гамба Венецияда пайда болып, дербес дамыды. Пио виуэла де арконың (1483–1487 жылдардан кейін Римге және Неапольге келген болуы мүмкін, себебі Йоханнес Тинкторис оны осы уақытқа дейін есімдерінде атамайды) итальяндық аспап шеберлерімен осыншалықты жылдам эволюцияға ұшырағаны мүмкін емес деп санайды – Венециялықтар емес (Лоренцо да Павия бұл жағдайды нақты жоққа шығарды), Мантуялық немесе Ферраралықтар емес (Изабелла мен Альфонсо I д’Эсте басқа қалалардан келген аспап шеберлерінен алған тапсырыстары дәлелдейді) – сондықтан он жылдың ішінде Италияда жаңа аспаптар отбасының (виола да гамба немесе виолалар) тууы мен таралуы болды. Бұл аспаптар әртүрлі өлшемде болды, кейбіреулері 1493 жылы Просперо Бернардино айтқандай, «адамдай үлкен» атақты виолони сияқты ірі болды. Пио сондай-ақ 15 ғасырдың басындағы музыка теоретигі Антониус де Леноның қолжазбасында және венециялық Сильвестро Ганасси дал Фонтего мен Джованни Ланфранконың трактаттарында виола да гамбаның бесінші ішегі бірегей түрде бордон (drone) деп аталатынын, бірақ ол drone емес екенін және басқа ішектермен бірдей ойнатылатынын атап өтеді. Пио бұл қайшылықты тек 15 ғасырдың соңында ортағасырлық виолеттадан туындаған үлкен аспапты ойлап табумен ғана түсіндіруге болады дейді, оған төменгі тіркелімін кеңейту үшін біртіндеп басқа ішектер қосылды. Бесінші ішек, осы виолетталардың кейбір үлгілерінде бордон ретінде болған, олардың көлемі ұлғайғанда мойынға енгізілді. Содан кейін оған бассо деп аталатын алтыншы ішек қосылды, ол аспаптың шығарған төменгі дыбысын бекітті. Пионың пікірінше, виола да гамбаның шығу тегі ортағасырлық виолеттаның немесе виелдің эволюциясымен байланысты, ол бастапқыда бесінші ішекті drone ретінде жабдықталған, ал оның атауы осы функцияны орындауын тоқтатқаннан кейін де өзгермеген. Иан Вудфилд өзінің «Виоланың ерте тарихы» атты еңбегінде виоланың вихуэладан басталатынын, бірақ итальяндық аспап шеберлері оны Италияға енгізген кезде аспаптың алғашқы нұсқасына өздерінің жоғары дамыған аспап жасау дәстүрлерін қолдана бастағанын көрсетеді. Ішек ішекшелердің дыбысы болаттан мүлдем өзгеше, әдетте олар жұмсақ және тәттірек деп сипатталады. 1660 жылға қарай мыс сыммен оралған ішек немесе жібек өзекті ішекшелер қол жетімді болды; содан кейін олар виолалардың және басқа да көптеген ішекшелі аспаптардың төменгі дыбысты ішекшелері үшін қолданылды. 1664 жылы ішек талшықтарына оралған мыс сымды қамтитын, «жіпті» ішек деп аталатын стиль енгізілді, ол сол аттас кестелеу стилін еліктеді. Виолалар ертедегі гитаралар немесе лютнялар сияқты, қозғалмалы орамаларды қолданып, ішек ладтарға байланады. Басты виолаға төменгі жетінші ішекті Францияда Мсье де Сент-Коломб (шамамен 1640–1690 жж.) қосыпты, оның шәкірттері арасында француз гамбасының виртуозы және композиторы Марин Марас болды. Сондай-ақ, Доменичиноның (1581–1641) «Ангелмен бірге Әулие Сесилия» (Saint Cecilia with an Angel) (1618) суреті жеті ішекті виоланы көрсетеді. Бийлер отбасының мүшелерінен айырмашылығы, олардың көпшілігі бесіншілікпен күйленеді, виолалар әдетте ортада үлкен үшіншісі бар төртіншілікпен күйленеді, бұл 16 ғасырда вихуэла де-мано мен лютняда қолданылған күйді бейнелейді және қазіргі алты ішекті гитараға ұқсас. Виолалар алғашқыда вихуэла де-мано сияқты жасалды, барлық беттері – үсті, артқы және бүйірлері жалғанған ағаш тақталарынан жасалған, қажет болған жағдайда иілген немесе қисайтылған. Алайда, кейбір виолалар, ертедегі де, кейінгі де, скрипкалар отбасының аспаптарымен көбірек байланысты ою-өрнектелген үстіңгі жақтарына ие болды. Ертедегі виолалардың қабырғалары немесе бүйірлері әдетте өте жай болды, бұл олардың жыртылған вихуэлалардың құрылысын көбірек көрсетті. 16 ғасырда қабырғаның тереңдігі ұлғайып, ақырында 17 ғасырдың классикалық үлгісіне ұқсады. Көптеген виолалардың жалпақ артқы жағында мойынның денеге ұшырасатын жеріне жақын жерде өткір бұрышты үзіліс немесе қисайған иіліс болады. Бұл артқы жақты (және жалпы дене тереңдігін) мойынның түйіскен жерімен деңгейлеуге және оның тікшесімен біте қалуға мүмкіндік береді. Традициялық құрылыста жануарлар желімі қолданылады, ал ішкі біріктірулер көбінесе мата немесе паршменттен жасалған жолақтармен күшейтіледі, олар ыстық жануарлар желіміне малынған – бұл ертедегі жыртылған вихуэла құрылысында да қолданылатын тәжірибе. Виолалардың тіреуіштері (күйлетін тіреуіштерді ұстайтын) әдетте жануарлардың немесе адамдардың әсем ойылған бастарымен немесе қазіргі спиральді иіліммен безендірілген. Ең ертедегі вихуэлалар мен виолалар, жыртылған да, садақпен тартылған да, барлығында қазіргі скрипка сияқты белдемдері өткір кесілген. Бұл маңызды және жаңа ерекшелік болды – алғаш рет 15 ғасырдың ортасында пайда болды – және содан бері ол көптеген түрлі ішекшелі аспаптарда қолданылды. Бұл ерекшелік ертедегі вихуэлалардың жыртылған және садақпен тартылған нұсқалары арасындағы байланысты көру және түсінуге де көмектесті. Егер біреу өте ертедегі виолаларды іздесе, олар қазіргі гитаралар мен кейінірек пайда болған жыртылған вихуэлаларда кездесетін тегіс қисық сегіздік корпусы бар болса, олар сәттілікке жете алмайды. Алайда, 16 ғасырдың ортасына қарай «гитара тәрізді» виолалар кең таралды, және олардың кейбіреулері бізге жетті. Ең ертедегі виолалар вихуэла де-мано сияқты жалпақ, жабыстырылған тіреуіштерге ие болды. Бірақ көп ұзамай виолалар жеке ішекшелерді садақпен тартуға мүмкіндік беретін кең және жоғары иісті тіреуіштерді қабылдады. Ең ертедегі виолалардың ладтары да декке жапсырылған, үстіңгі жақпен деңгейде болған немесе оған сүйенген. Ладтарының соңы аспаптың бетінен жоғары көтерілгеннен кейін, бүкіл үстіңгі жақ еркін дірілдей алады. Ертедегі виолаларда сондай-ақ дыбыс тіреуіштері болмады (тағы да вихуэланың жыртылған туыстарына ұқсас). Бұл азайтылған демпфирлеу де үстіңгі жақтың еркін дірілдеуіне мүмкіндік берді, бұл виолалардың ерекше «гулді» дыбысына әсер етті; бірақ дыбыс тіреуіштің болмауы жалпы дыбыстың тыныш әрі жұмсақ болуына да әкелді. C тесіктері (ішекшелі аспаптардың үстіңгі бетінде көрінетін тесіктердің түрі мен пішіні) виоланың анықтамалық ерекшелігі болып саналады, виолаларды скрипкалар отбасының аспаптарынан ажырату үшін қолданылатын ерекшелік, олар әдетте бесіншілікпен күйленеді. Алайда, бұл жалпыламалық толық емес сурет береді. Ең ертедегі виолалардың үстінде үлкен, ашық, дөңгелек дыбыс тесіктері (немесе лютнялар мен вихуэлалардағыдай дөңгелек тесіктер) немесе кейбір C тесіктері болды. Виолаларда кейде төрт кішкентай C тесігі болды – әрқайсысы бүйірлердің әр бұрышында орналасқан, бірақ көбінесе екеуі болды. Екі C тесігі жоғарғы бүйірлерде орталықта немесе төменгі бүйірлерде орналасуы мүмкін. Қалыптасу кезеңінде C тесіктері көбінесе бір-біріне қарап немесе ішке қарай бұрылған. Дөңгелек немесе C тесіктерімен қатар, және 16 ғасырдың басында кейбір виолалар S тәрізді тесіктерді қабылдады, олар да ішке қарай қарап тұрды. 16 ғасырдың ортасына қарай S тесіктері классикалық F тәрізді тесіктерге айналды, содан кейін виолалар мен скрипкалар отбасының мүшелері қолданды...

Vihuelists began playing their flat topped instruments with a bow in the second half of the 15th century. Within two or three decades, this led to the evolution of an entirely new and dedicated bowed string instrument that retained many of the features of the originally plucked vihuela: a flat back, sharp waist cuts, frets, thin ribs (initially), and an identical tuning—hence its original name, vihuela de arco; arco is Spanish for "bow". An influence on the playing posture has been credited to the example of Moorish rabab players. Stefano Pio argues that a re examination of documents in the light of newly collected data indicates an origin different from the vihuela de arco from Aragon. According to Pio, the viol (viola da gamba) had its origins and evolved independently in Venice. Pio asserts that it is implausible that the vihuela de arco (which possibly arrived in Rome and Naples after 1483–1487, since Johannes Tinctoris does not mention it before this time) underwent such a rapid evolution by Italian instrument makers – not Venetian (circumstances specifically excluded by Lorenzo da Pavia), nor Mantuan or Ferrarese (as evidenced by Isabella and Alfonso I d'Este's orders from luthiers from other cities) – so that a ten year span brought the birth and diffusion in Italy of a new family of instruments (viola da gamba or viols). These comprised instruments of different sizes, some as large as the famous violoni as 'big as a man' mentioned by Prospero Bernardino in 1493. Pio also notes that both in the manuscript of the early 15th century music theorist Antonius de Leno and the treatises of the Venetian Silvestro Ganassi dal Fontego and Giovanni Lanfranco (Musiker), the fifth string of the viola da gamba is uniquely called a bordone (drone), although it is not a drone and is played the same as the other strings. Pio argues that this inconsistency is justifiable only assuming the invention, during the last part of the fifteenth century, of a larger instrument derived from the medieval violetta, to which was gradually added other strings to allow a greater extension to the low register that resulted from its increased size. The fifth string, already present in some specimens of these violette as a drone (bordone), was incorporated into the neck when they were expanded in size. This was then surpassed by a sixth string, named basso, which fixed the lower sound produced by the instrument. In Pio's view, the origin of the viola da gamba is tied to the evolution of the smaller medieval violetta or vielle, which was originally fitted with a fifth string drone, where the name remained unchanged even though it ceased to perform this function. Ian Woodfield, in his The Early History of the Viol, points to evidence that the viol does start with the vihuela but that Italian makers of the instrument immediately began to apply their own highly developed instrument making traditions to the early version of the instrument when it was introduced into Italy. Gut strings produce a sonority far different from steel, generally described as softer and sweeter. Around 1660, gut or silk core strings overspun with copper wire first became available; these were then used for the lowest pitched bass strings on viols, and many other string instruments as well. In 1664, a style of string incorporating a copper wire spun within the gut fibers, called a 'gimped' string, was introduced, mimicking the style of embroidery of the same name. Viols are fretted like early guitars or lutes, using movable wrapped around and tied on gut frets. A low seventh string was supposedly added in France to the bass viol by Monsieur de Sainte Colombe (c. 1640–1690), whose students included the French gamba virtuoso and composer Marin Marais. Also, the painting Saint Cecilia with an Angel (1618) by Domenichino (1581–1641) shows what may be a seven string viol. Unlike members of the violin family, most of which are tuned in fifths, viols are usually tuned in fourths with a major third in the middle, mirroring the tuning employed on the vihuela de mano and lute during the 16th century and similar to that of the modern six string guitar. Viols were first constructed much like the vihuela de mano, with all surfaces, top, back, and sides made from flat slabs or pieces of joined wood, bent or curved as required. However, some viols, both early and later, had carved tops, similar to those more commonly associated with instruments of the violin family. The ribs or sides of early viols were usually quite shallow, reflecting more the construction of their plucked vihuela counterparts. Rib depth increased during the 16th century, finally coming to resemble the greater depth of the classic 17th century pattern. The flat backs of most viols have a sharply angled break or canted bend in their surface close to where the neck meets the body. This serves to taper the back (and overall body depth) at its upper end to meet the back of the neck joint flush with its heel. Traditional construction uses animal glue, and internal joints are often reinforced with strips of either linen or vellum soaked in hot animal glue—a practice also employed in early plucked vihuela construction. The peg boxes of viols (which hold the tuning pegs) were typically decorated either with elaborately carved heads of animals or people or with the now familiar spiral scroll finial. The earliest vihuelas and viols, both plucked and bowed, all had sharp cuts to their waists, similar to the profile of a modern violin. This was a key and new feature—first appearing in the mid 15th century—and from then on, it was employed on many different types of string instruments. This feature was also key in seeing and understanding the connection between the plucked and bowed versions of early vihuelas. If one were to go searching for very early viols with smooth curved figure eight bodies, like those found on the only slightly later plucked vihuelas and the modern guitar, they would be out of luck. By the mid 16th century, however, "guitar shaped" viols were fairly common, and a few of them survive. The earliest viols had flat, glued down bridges just like their plucked counterpart vihuelas. Soon after, however, viols adopted the wider and high arched bridge that facilitated the bowing of single strings. The earliest of viols would also have had the ends of their fretboards flat on the deck, level with or resting upon the top or soundboard. Once the end of their fretboards was elevated above the top of the instrument's face, the entire top could vibrate freely. Early viols did not have sound posts, either (again reflecting their plucked vihuela siblings). This reduced damping again meant that their tops could vibrate more freely, contributing to the characteristic "humming" sound of viols; yet the absence of a sound post also resulted in a quieter and softer voice overall. It is commonly believed that C holes (a type and shape of pierced sound port visible on the top face or belly of string instruments) are a definitive feature of viols, a feature used to distinguish viols from instruments in the violin family, which typically had F shaped holes. This generality, however, renders an incomplete picture. The earliest viols had either large, open, round, sound holes (or even round pierced rosettes like those found on lutes and vihuelas), or they had some kind of C holes. Viols sometimes had as many as four small C holes—one placed in each corner of the bouts—but more commonly, they had two. The two C holes might be placed in the upper bouts, centrally, or in the lower bouts. In the formative years, C holes were most often placed facing each other or turned inwards. In addition to round or C holes, however, and as early as the first quarter of the 16th century, some viols adopted S shaped holes, again facing inward. By the mid 16th century, S holes morphed into the classic F shaped holes, which were then used by viols and members of the violin family alike. By the mid to late 16th century, the viol's C holes facing direction were reversed, becoming outward facing. That configuration then became a standard feature of what we today call the “classic” 17th century pattern. Yet another style of sound holes found on some viols was a pair of flame shaped Arabesques placed left and right. The lute and vihuela like round or oval ports or rosettes became a standard feature of German and Austrian viols and were retained to the very end. That feature was unique to viols and reminded one always of the viol's more ancient plucked vihuela roots, the "cuteness" of viols. Historians, makers, and players generally distinguish between renaissance and baroque viols. The latter are more heavily constructed and are fitted with a bass bar and sound post, like modern stringed instruments.

Скрипкалық доғалар

Қағаз алақан жоғары қаратып, қол астында ұсталады, неміс контрабасының қағазын ұстағанға ұқсас, бірақ бақадан тепе-теңдік нүктесіне қарай. Қағаздың қисықтығы, дәуірдегі скрипка қағаздары сияқты, көбінесе дөңгелек болады, қазіргі скрипка қағаздары сияқты ойыс емес. "Бақа" (қағаздың қылдарын ұстап, олардың кернеуін реттейді) заманауи қағаздардан өзгеше: скрипка қағазының бақасында қылды қысып, оны бақаның бойымен тегіс және қозғалмай тұрақты ұстайтын "сырғанауық" (көбінесе ана жемісінен жасалған) болады, ал скрипка қағаздарында қылдың еркін қозғалуын қамтамасыз ететін ашық бақа болады. Бұл орындаушының қағаз ұстаған қолының бір немесе екі саусағымен қылды қағаз таяғынан итеруге мүмкіндік беретін дәстүрлі ойнау әдісін жеңілдетеді. Бұл қағаз қылдарының кернеуін динамикалық түрде арттырып, артикуляция мен интонацияны басқаруға көмектеседі.

Түрлі нұсқалары

Скрипка жеті өлшемде болады: "pardessus de viole" (сирек кездесетін, эксклюзивті түрде француздық және 18 ғасырға дейін болмаған), требле (француз тілінде "dessus"), альт, тенор (француз тілінде "taille"), бас, үлкен бас және контрабас (соңғы екеуі көбінесе "violone" деп аталады, яғни үлкен скрипка), кішігірім скрипка тенордан октава төменде қалыптасады (G тонындағы violone, кейде үлкен бас немесе француз тілінде "grande basse" деп аталады), ал үлкені бас скрипкадан октава төменде қалыптасады (D тонындағы violone, немесе контрабас скрипкасы). Бұл аспапты контрабаспен шатастыруға болмайды. Олардың құрамы (төмендегі бөлімді қараңыз) G және D аспаптарымен кезектеседі: G тонындағы pardessus, D тонындағы требле, G тонындағы тенор, D тонындағы бас (жеті ішекті бас – француздық өнертабыс, оған төменгі A қосылған), G тонындағы кіші violone, D тонындағы үлкен violone және альт (требле мен тенордың арасында). Требле виоланың өлшемі виолончельге ұқсас, бірақ корпусы тереңірек. Pardessus және требле тік ұсталып, жамбасқа қойылатын. Англиялықтар кішірек бас скрипкаларын жасады, оларды "division viols" деп атады, ал одан да кішкентай "Lyra viol" аспабын жасады. "Viola bastarda" – Италияда виртуоздық репертуар мен орындау үшін қолданылатын скрипканың ұқсас түрі. Немістік консорт бас скрипкалары француздық аспаптардан үлкен болды, олар континуо үшін арналған. Бұл аспаптардың барлығы бірдей көп таралған жоқ. Типикалық Елизавета заманындағы скрипкалар тобы алты аспаптан тұратын: екі бас, екі тенор және екі требле, немесе бір бас, үш тенор және екі требле (Скрипкалар қорабын қараңыз). Осылайша бас, тенор және требле скрипкалар, скрипкаға арналған музыка жазылғанда, отбасының негізгі мүшелері болды. Консортпен ойнаудан басқа бас скрипкасын соло аспап ретінде де қолдануға болады (сонымен қатар, виртуоздық соло үшін арнайы жасалған кішкентай бас скрипкалары да болды, жоғарыдағы division viol, lyra viol, viola bastarda). Бас скрипкасы континуо бас ретінде де қызмет ете алады. Pardessus – 18 ғасырғы француз аспабы, ол әйелдерге көбінесе скрипка немесе флейта ойнауға мүмкіндік беру үшін енгізілген, бірақ кейіннен өзінің репертуарын қалыптастырды. Альта – тенордың салыстырмалы түрде сирек кездесетін кіші нұсқасы. Violone скрипкалары скрипкалар тобының құрамына сирек кіретін, бірақ барлық түрдегі аспаптық комбинациялардың бас немесе контрабасы ретінде жұмыс істеді.

Viols come in seven sizes: "pardessus de viole" (which is relatively rare, exclusively French and did not exist before the 18th century), treble (dessus in French), alto, tenor (in French taille), bass, great bass, and contrabass (the final two are often called violone, meaning large viol), the smaller one tuned an octave below the tenor (violone in G, sometimes called great bass or in French grande basse) and the larger one tuned an octave below the bass (violone in D, or the contrabass viol). This latter instrument is not to be confused with the double bass. Their tuning (see next section) alternates G and D instruments: pardessus in G, treble in D, tenor in G, bass in D (the seven string bass was a French invention, with an added low A), small violone in G, large violone in D and the alto (between the treble and the tenor. The treble has a size similar to a viola but with a deeper body; the typical bass is about the size of a cello. The pardessus and the treble were held vertically in the lap. The English made smaller basses known as division viols, and the still smaller Lyra viol. The viola bastarda was a similar type of viol used in Italy for a virtuosic style of viol repertoire and performance. German consort basses were larger than the French instruments designed for continuo. Those instruments were not all equally common. The typical Elizabethan consort of viols was composed of six instruments: two basses, two tenors and two trebles, or one bass, three tenors and two trebles (see Chest of viols). Thus the bass, tenor and treble were the central members of the family as far as music written specifically for viols is concerned. Besides consort playing the bass could also be used as a solo instrument (there were also smaller basses designed especially for a virtuosic solo role, see above division viol, lyra viol, viola bastarda). And the bass viol could also serve as a continuo bass. The pardessus was a French 18th century instrument that was introduced to allow ladies to play mostly violin or flute music but eventually acquired its repertoire. The alto was a relatively rare smaller version of the tenor. The violones were rarely part of the consort of viols but functioned as the bass or contrabass of all kinds of instrumental combinations.

Қазіргі заман

20-шы және 21-шы ғасырдың басында виолаға қызығушылық артып келеді, әсіресе әуесқой музыканттар мен ерте музыканы ұнататындардың, сондай-ақ консерваториялар мен музыка мектептерінде. Бұл, автоматтандырылған өндіріс техникаларын қолданатын компаниялардан қолжетімді бағадағы аспаптардың көбеюімен, және ерте музыка ноталары мен тарихи трактаттардың жеңіл қолжетімді болуымен байланысты болуы мүмкін. Виола ересектерге де үйренуге қолайлы аспап саналады; Перси Скоулз виола репертуарының «виртуоздыққа қарағанда музыканттық шеберлікті жиі талап ететін дәуірге» жататынын жазған. Қазір виолаға қызығушылық танытқан адамдар үшін көптеген қоғамдар құрылған. Алғашқысы – 1948 жылы Ұлыбританияда (Натали және Сесиль Долметштер) құрылған Виола да Гамба қоғамы. 1962 жылы Американың Виола да Гамба қоғамы құрылды, онда Солтүстік Америкада және әлем бойынша 1000-нан астам мүше бар. Содан бері басқа да бірнеше елдерде осыған ұқсас қоғамдар ұйымдастырылды. 1970 жылдары Гонолулудағы, қазір жоқ болған, гитара және лютня шеберханасы АҚШ-тың батысында виола мен дәстүрлі аспап жасауға қызығушылықты жаңартты. Жастар арасындағы белгілі виола тобы – Гейтсхед виола ансамблі. Ол 7 мен 18 жас аралығындағы жас музыканттардан тұрады және Англияның солтүстік-шығысында жақсы танымал. Бұл ансамбль жастарға виола үйренуге мүмкіндік береді және Солтүстік-Шығыста және шетелде концерттер өткізеді. Мұндай ансамбльдер виоланың қайта жандануда екенін көрсетеді. Вена университетінде тарихи музыкалық аспаптардың «тірі мұражайы» құрылды, ол аспапты жаңарту орталығы болып табылады. Мұражайдың жаңа концепциясы – Орфеон қорының тарихи аспаптар мұражайының меншігінде 100-ден астам аспап бар, оның ішінде ойнауға жарамды 50-ге жуық тарихи виола да гамба. Бұл мұражайдың барлық аспаптарын «Орфеон» барокколық оркестрі, «Орфеон» консорты немесе аспапты тұрақты несиеге алған музыканттар орындайды. Аспаптарды уақытша көрмелерде көруге болады. Оларды скрипка жасаушылар зерттейді және көшіреді, бұл виола да гамба туралы білімімізді, оның формаларын және оны жасау үшін қолданылатын әртүрлі әдістерді кеңейтуге көмектеседі. 1991 жылы Ален Корнеоның «Tous les matins du monde» (Әлемнің барлық таңдары) көркем фильмі, Мсье де Сент-Коломб және Марен Маре өміріне негізделген, осы композиторлардың виола да гамбаға арналған музыкасын көрнекті көрсетті және виола музыкасын жаңа көрермендерге жеткізді. Фильмнің бестселлер саундтрегінде ең танымал қазіргі заманғы виола да гамбашыларының бірі – Жорди Саваллдың орындауы бар. Қазіргі заманғы виолашылардың ішінде Элисон Крум, Витторио Гиельми, Сюзанна Генрих, Виланд Куйкэн, Паоло Пандольфо, Андреа де Карло, Хилл Перл және Джонатан Данфорд есімдері бар. Көптеген заманауи виола консорты (ансамбльдер) де жаздырып, орындайды, олардың арасында Fretwork, Rose Consort of Viols, Les Voix Humaines және Phantasm топтары бар. Балтимор консорты Ренессанс әндеріне (көбінесе ағылшын тілінде) сынған консортымен (соңғырақты қоса алғанда) маманданған.

In the 20th and early 21st century, the viol is attracting ever more interest, particularly among amateur players and early music enthusiasts and societies, and in conservatories and music schools. This may be due to the increased availability of reasonably priced instruments from companies using more automated production techniques, coupled with the greater accessibility of early music editions and historic treatises. The viol is also regarded as a suitable instrument for adult learners; Percy Scholes wrote that the viol repertoire "belongs to an age that demanded musicianship more often than virtuosity." There are now many societies for people with an interest in the viol. The first was the Viola da Gamba Society, which was established in the United Kingdom in 1948 (by Nathalie and Cecile Dolmetsch). The Viola da Gamba Society of America followed in 1962, and with over 1000 members in North America and around the world. Since then, similar societies have been organized in several other nations. In the 1970s, the now defunct Guitar and Lute Workshop in Honolulu generated resurgent interest in the viol and traditional luthierie methods within the western United States. A notable youth viol group is the Gateshead Viol Ensemble. It consists of young players between the ages of 7 and 18 and is quite well known in the northeast of England. It gives young people the opportunity to learn the viol and gives concerts in the North East and abroad. Ensembles like these show that the viol is making a comeback. A living museum of historical musical instruments was created at the University of Vienna as a center for the revival of the instrument. More than 100 instruments, including approximately 50 historical violas da gamba in playable condition, are the property of this new concept of a museum: the Orpheon Foundation Museum of Historical Instruments. All the instruments of this museum are played by the Orpheon Baroque Orchestra, the Orpheon consort, or by musicians who receive an instrument for a permanent loan. The instruments can be seen during temporary exhibitions. They are studied and copied by violin makers, contributing to the extension of the general knowledge we have on the viola da gamba, its forms, and the different techniques used for its manufacture. The 1991 feature film Tous les matins du monde (All the Mornings of the World) by Alain Corneau, based on the lives of Monsieur de Sainte Colombe and Marin Marais, prominently featured these composers' music for the viola da gamba and brought viol music to new audiences. The film's bestselling soundtrack features performances by Jordi Savall, one of the best known modern viola da gamba players. Among the foremost modern players of the viol are Alison Crum, Vittorio Ghielmi, Susanne Heinrich, Wieland Kuijken, Paolo Pandolfo, Andrea de Carlo, Hille Perl and Jonathan Dunford. Many fine modern viol consorts (ensembles) are also recording and performing, among them the groups Fretwork, the Rose Consort of Viols, Les Voix Humaines, and Phantasm. The Baltimore Consort specializes in Renaissance song (mostly English) with broken consort (including viols).

Жаңа композициялар

Қазіргі уақытта көптеген композиторлар виолаға арнап шығармалар жазған, сондай-ақ бірқатар солистер мен ансамбльдер виола үшін жаңа музыка тапсырыс берген. Фретворк осы бағытта ең белсенді болды, Джордж Бенджамин, Майкл Найман, Элвис Костелло, сэр Джон Тэвенер, Орландо Гоф, Джон Вулрич, Тан Дун, Александр Гоер, Фабрис Фитч, Эндрю Килинг, Теа Масгрейв, Салли Бимиш, Питер Скульторп, Гэвин Брайарс, Баррингтон Фелунг, Саймон Бэйнбридж, Дункан Дрюс, Пул Рудерс, Иван Мудди және Барри Гайға тапсырыс берді; олардың көптеген композицияларын 1997 жылғы «Sit Fast» CD-сінде тыңдауға болады. Yukimi Kambe Viol Consort Дэвид Лоебтың көптеген шығармаларын тапсырыс беріп, жаздырды, ал New York Consort of Viols Бюлент Арель, Дэвид Лоеб, Дэниел Пинкхэм, Tison Street, Фрэнк Руссо, Сеймур Бараб, Уильям Прессер және Уилл Эйтонға тапсырыс берді, олардың көпшілігі 1993 жылғы «Illicita Cosa» CD-сінде жарияланды. Американың Виола да Гамба қоғамы да виола үшін жаңа композицияларды дамытуға зор күш салды. Қоғамның музыкалық басылымдарының арасында жаңадан жазылған шығармаларға арналған «Виолалар үшін жаңа музыка» (NMV) сериясы бар. Қоғам «Лео М. Трэйнордың халықаралық композициялық конкурсын» демеушілік етеді. Конкурс алғаш рет 1989 жылы өткізілді және содан бері төрт-бес жылда бір рет ұйымдастырылып келеді. Конкурс үштен алтыға дейінгі виоладан тұратын ансамбльдік музыкаға арналған, және Ренессанс дәуірінің репертуары сияқты, оны орындауға қабілетті әуесқойларға қолжетімді. Жеңімпаз шығармалар концертте орындалады және қоғам тарапынан жарияланады. Қоғамның мақсаты – осы ерекше ертедегі аспап үшін қазіргі заманғы музыканың дамуын ынталандыру және осылайша оның дәстүрін қазіргі қоғамда жалғастыру. Флоренциядағы Палаццо Строцци композитор Брюс Адольфке Бронзиноның өлеңдеріне негізделген шығарма жасауға тапсырыс берді, ал «Өнер мен пияз туралы: Бронзиноға арналған гимн» шығармасында виола да гамбаның маңызды бөлігі бар. Джей Элфенбейн Yukimi Kambe Viol Consort, Les Voix Humaines және Elliot Z. Levine үшін де шығармалар жазды. Виолалар үшін шығармалар жазған басқа композиторлардың қатарында Мундог, Кевин Воланс, Рой Велден, Тойохико Сато, Роман Туровский, Джорджио Паччони, Майкл Старк, Эмили Дулиттл және Ян Горисен бар. Композитор Генри Вега виолаға арналған «Ssolo» шығармасын жазды, ол Сонология институтында әзірленді және Карин Преслмайр орындады, сондай-ақ Нидерландыдағы The Roentgen Connection ансамблі үшін 2011 жылы «Slow slower» диктофон, виола да гамба, клавесин және компьютерге арналған шығарма жазды. Aston Magna Music Festival жақында Нико Мюлли мен Алекс Бертзостың виоласы бар шығармаларын тапсырыс берді. Итальяндық заманауи композитор Карлотта Феррари виола үшін екі шығарма жазды: 2015 жылы «Le ombre segrete» және 2016 жылы «Profondissimi affetti», соңғысы RPS модальдық гармония жүйесіне негізделген.

A number of contemporary composers have written for viol, and a number of soloists and ensembles have commissioned new music for viol. Fretwork has been most active in this regard, commissioning George Benjamin, Michael Nyman, Elvis Costello, Sir John Tavener, Orlando Gough, John Woolrich, Tan Dun, Alexander Goehr, Fabrice Fitch, Andrew Keeling, Thea Musgrave, Sally Beamish, Peter Sculthorpe, Gavin Bryars, Barrington Pheloung, Simon Bainbridge, Duncan Druce, Poul Ruders, Ivan Moody, and Barry Guy; many of these compositions may be heard on their 1997 CD Sit Fast. The Yukimi Kambe Viol Consort has commissioned and recorded many works by David Loeb, and the New York Consort of Viols has commissioned Bülent Arel, David Loeb, Daniel Pinkham, Tison Street, Frank Russo, Seymour Barab, William Presser, and Will Ayton, many of these compositions appearing on their 1993 CD Illicita Cosa. The Viola da Gamba Society of America has also been a potent force fostering new compositions for the viol. Among the music publications of the Society is its New Music for Viols (NMV) a series devoted to newly written pieces. The Society sponsors the International Leo M. Traynor Composition Competition for new music for viols. The competition was first held in 1989 and has taken place every four to five years since. The competition is specifically for consort music for three to six viol that, like the repertoire of the Renaissance, is accessible to accomplished amateurs. The winning pieces are played in concert and also published by the Society. The Society's goal is to stimulate development of a contemporary literature for this remarkable early instrument and thus continue its tradition in modern society. The Palazzo Strozzi in Florence commissioned composer Bruce Adolphe to create a work based on Bronzino poems, and the piece, "Of Art and Onions: Homage to Bronzino", features a prominent viola da gamba part. Jay Elfenbein has also written works for the Yukimi Kambe Viol Consort, Les Voix Humaines, and Elliot Z. Levine, among others. Other composers for viols include Moondog, Kevin Volans, Roy Whelden, Toyohiko Satoh, Roman Turovsky, Giorgio Pacchioni, Michael Starke, Emily Doolittle, and Jan Goorissen. Composer Henry Vega has written pieces for the Viol: "Ssolo," developed at the Institute for Sonology and performed by Karin Preslmayr, as well as for Netherlands based ensemble The Roentgen Connection in 2011 with "Slow slower" for recorder, viola da gamba, harpsichord and computer. The Aston Magna Music Festival has recently commissioned works including viol from composers Nico Muhly and Alex Burtzos. The Italian contemporary composer Carlotta Ferrari has written two pieces for viol: "Le ombre segrete" in 2015, and "Profondissimi affetti" in 2016, this latter being based on RPS modal harmony system.

Электр аспаптары

1980 жылдардың басынан бері Эрик Дженсен, Франсуа Дэнжер, Ян Горисен және Джонатан Уилсон сияқты көптеген аспап жасаушылар электрлі виолалардың дизайны мен құрастырылуымен тәжірибе жасап келеді. Басқа акустикалық аспаптарға пикаптар немесе микрофондар қосылған сияқты, электрлі виолалар да аспап күшейткішіне немесе PA жүйесіне қосылады, бұл оларды күштірек дыбыстауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, күшейткіштер мен PA жүйелері электрондық құрылғылар болғандықтан, орындаушыға реверб сияқты эффекттер қосу арқылы немесе графикалық эквалайзермен дыбысты өзгерту арқылы аспаптың тоны мен дыбысын өзгертуге мүмкіндік туады. Эквалайзерді электрлі виоланың дыбысын орындалатын орынға бейімдеу үшін немесе ерекше жаңа дыбыстар жасау үшін пайдалануға болады. Электрлі виолалар Danger-дің минималды электрлендірілген акустикалық/электрлік Altra желісінен бастап Эрик Дженсеннің қатты корпустық тіреу дизайнына дейін алуан түрлі. Олар эргономикалық және музыкалық жағынан әртүрлі деңгейде сәттілікке жетті. 21-ші ғасырдың басында Нидерландының Арнем қаласындағы Ruby Instruments компаниясы жеті ішекті электрлі виола да-гамбасын жасады. Онда дәстүрлі виолалардағы (байланған ішек) ладтарға сәйкес келетін 21 байланған нейлондық (реттелетін) лад бар, ал ойнаудың тиімді диапазоны алты октавадан асады. Электрлі виолаларды Паоло Пандольфо, Тина Чанси және Тони Овервотер сияқты заманауи гамбистер қабылдады.

Ұқсас атаулар және жиі шатасулар

Виола да-гамба кейде виоламен шатастырылады, ол қазіргі скрипкалар отбасының альт мүшесі және симфониялық оркестр мен сыбызғы квартетінің стандартты мүшесі. 15 ғасырда «виола» деген итальян сөзі иілімді аспаптарды немесе скрипкаларды атау үшін қолданылған. «Виола» сөзі Италияда виуэла, яғни алғашқы виола Испаниядан әкелінгенге дейін қолданылған. Италияда «viola» сөзін алғаш рет Тинкторис (De inventione et usu musice, шамамен 1481–3) сипаттағандай, қазіргі скрипканың браччо түріне қатысты қолданды, содан кейін алғашқы итальяндық виолаларды сипаттау үшін де пайдаланылды. Контекстке байланысты, өзгертілмеген виола да браччо көбінесе скрипкалар отбасының аспабын немесе әсіресе виоланы (оның нақты атауы «alto de viola da braccio») білдіреді. Монтеверди «Орфео» шығармасында «виоль-да-браччо» деп атағанда, композитор виолалармен қатар сопрано және бас аспаптарын сұрап отырды. Виоланың толық атауы, атап айтқанда «alto de viola da braccio», кейбір тілдерде (мысалы, ағылшын, итальян, испан) «виола» деп қысқартылды, ал басқа тілдерде аспапты белгілеу үшін сөз тіркесінің басқа бөлігі таңдалды, мысалы, француз тілінде «альто» және неміс тілінде «Братше» (соңғысы итальян тіліндегі «браччо» сөзінен алынған). Кейбір басқа аспаптардың атында «виола» болады, бірақ олар виола да-гамба отбасының мүшесі емес. Олардың ішінде viola d'amore және viola pomposa бар. Баритонның атында «виола» болмаса да, кейде оны виолалар тұқымына жатқызады. Бұл отбасының мүшесі болып санала ма, жоқ па – бұл семантикалық мәселе. Ол органологиялық жағынан виола да-гамбаға жақын, бірақ егер отбасыны бірге ойнайтын әртүрлі өлшемдегі аспаптар тобы ретінде қарастырсақ, баритон бұл топқа кірмейді. «Виола» (Италия) және «виуэла» (Испания) атаулары бір-бірімен мағынасы бірдей және алмастырылатын. Виола тарихшысы Ян Вудфилдтің айтуынша, виуэла де арконың Италияға 1490 жылдарға дейін енгізілгеніне дәлел аз. «Виола» термині 15-16 ғасырларда виола үшін ғана қолданылмаған. 16 ғасырғы Италияда «виола» – ертедегі виолалар мен скрипкалар шамамен бір уақытта дамыды. Аматидің скрипкалары сияқты скрипкалар ғасырдың бірінші жартысынан бұрын классикалық пішінге ие болса, виоланың пішіні ғасырдың соңында Англиядағы аспап жасаушылардың қолымен қалыптасты. Виола да-гамба, виола кум аркуло және виола де арко – виоланың кейбір (нағыз) баламалы атаулары. «Виуэла» және «виола» екеуі де бастапқыда өте жалпы түрде қолданылған, тіпті олардың құрамында ертедегі скрипкалар (виола да браччо) да болған. Қазіргі уақытта виола да-гамбаның музыканттары өз аспаптарын «виола» деп атауы және өздерін «виолист» деп атауы жиі кездеседі және орынды. «Альто скрипканың» кейіннен «виола» деп аталуы тарихи контекстен тыс емес, бірақ атаудың екіұштылығы шатастыруға себеп болуы мүмкін. Скрипка, немесе violino, бастапқыда сопрано виола да браччо, немесе violino da braccio болған. Сопрано скрипкасының танымалдығына байланысты бүкіл ансамбль ақырында «скрипкалар отбасы» деген атауды алды. Виоланың басқа атаулары: виоль немесе виоль (француз тілінде). Елизавета заманындағы ағылшын тілінде «гамбо» (гамба үшін) сөзі көптеген түрленімдерде кездеседі; мысалы, «viola de gambo», «gambo violl», «viol de gambo» немесе «viole de gambo», оны Тобиас Хьюм, Джон Дауленд және Уильям Шекспир сияқты белгілі тұлғалар қолданған. Viol da Gamba және Gamba да аспаптар отбасының тоқтаулары ретінде органға қосылған. Бұл тоқтаулар – виола да-гамбаның дыбысын еліктеуге арналған орган түтіктерінің дыбыстары.

The viola da gamba is occasionally confused with the viola, the alto member of the modern violin family and a standard member of both the symphony orchestra and string quartet. In the 15th century, the Italian word "viola" was a generic term used to refer to any bowed instrument, or fiddle. The word "viola" existed in Italy before the vihuela, or first viol, was brought from Spain. In Italy, "viola" was first applied to a braccio precursor to the modern violin, as described by Tinctoris (De inventione et usu musice, c. 1481–3), and then was later used to describe the first Italian viols as well. Depending on the context, the unmodified viola da braccio most regularly denoted either an instrument from the violin family, or specifically the viola (whose specific name was "alto de viola da braccio"). When Monteverdi called simply for "viole da braccio" in "Orfeo", the composer was requesting violas as well as treble and bass instruments. The full name of the viola, namely "alto de viola da braccio", was finally shortened to "viola" in some languages (e. g. English, Italian, Spanish) once viols became less common, while other languages picked some other part of the phrase to designate the instrument, e. g. "alto" in French and "Bratsche" in German (the latter derived from the Italian "braccio"). Some other instruments have viola in their name, but are not a member of the viola da gamba family. These include the viola d'amore and the viola pomposa. Though the baryton does not have viola in its name, it is sometimes included in the viol family. Whether it is considered a member of this family is a matter of semantics. It is organologically closely related to the viola da gamba proper, but if we think of the family as the group of differently sized instruments that play together in consorts, the baryton would not be among this group. The names viola (Italy) and vihuela (Spain) were essentially synonymous and interchangeable. According to viol historian Ian Woodfield, there is little evidence that the vihuela de arco was introduced to Italy before the 1490s. The term "viola" was never used exclusively for viols in the 15th or 16th centuries. In 16th century Italy, both "violas",—the early viols and violins—developed somewhat simultaneously. While violins, such as those of Amati, achieved their classic form before the first half of the century, the viol's form standardized later in the century at the hands of instrument makers in England. Viola da gamba, viola cum arculo, and vihuela de arco are some (true) alternative names for viols. Both "vihuela" and "viola" were originally used in a fairly generic way, having included even early violins (viola da braccio) under their umbrella. It is common enough (and justifiable) today for modern players of the viola da gamba to call their instruments violas and likewise to call themselves violists. That the "alto violin" eventually became known simply as the "viola" is not without historical context, yet the ambiguity of the name tends to cause some confusion. The violin, or violino, was originally the soprano viola da braccio, or violino da braccio. Due to the popularity of the soprano violin, the entire consort eventually took on the name "violin family". Some other names for viols include viole or violle (French). In Elizabethan English, the word "gambo" (for gamba) appears in many permutations; e. g., "viola de gambo", "gambo violl", "viol de gambo", or "viole de gambo", used by such notables as Tobias Hume, John Dowland, and William Shakespeare in Twelfth Night. Viol da Gamba and Gamba also appear as string family stops on the pipe organ. These stops are sounds created by organ pipes made to imitate the sound of the viol da gamba.