Кіріспе

Бар ойын-сауығының түрі

Карлықты лақтыру, сондай-ақ нағыз ергежейлі лақтыру деп те аталады, бұл пабта/бардағы көңіл көтеру немесе іс-шара, онда карлықпен ауыратын адамдар, арнайы жұмсақ киімдер немесе липучкалы костюмдер киіп, матрастарға немесе липучка жабынған қабырғаларға лақтырылады. Қатысушылар карлықпен ауыратын адамды ең алысқа лақтыруға бәсекелеседі. Карлықты лақтыру Австралияда 1980 жылдардың басында пабтағы ойын-сауық түрі ретінде пайда болды. Бұрынғыда осыған ұқсас іс-шара – карлық боулингі, онда карлықпен ауыратын адамды скейтбордқа отырғызып, боулинг добы ретінде пайдаланатын. 1980 жылдары басталғаннан бері, бұл іс-шара, өзінің мәселелі атауы мен сипатынан туындаған даулы мәселе болып қала береді және 21-ші ғасырдың басында да солай болып табылады.

Медициналық қауіптер

Скелет дисплазиясы бар адамдарда, мысалы, карликоздықта, дененің осалдығы артып, әртүрлі медициналық проблемалар туындауы мүмкін, бұл жағдайлар асқынулар қаупін арттырады. Өсу бұзылысы бар адамдарды лақтып жіберу немесе секіру арқылы тастау, әсіресе кифоз және сколиоз болған жағдайларда, өте ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Кифоз – омыртқаның алға қарай иілуі, арқаның қисаюына себеп болатын жағдай. Сколиоз – омыртқаның бүйірге қарай қисаюы. Екі жағдай да ауырсынуға, қозғалыс шектелуіне және тыныс алу проблемаларына алып келуі мүмкін. Өсуі бұзылған адамдарды лақтып жіберу жарақат алу қаупін арттырады және бұл жағдайларды нашарлатады, себебі омыртқа мен дененің өзге де осал бөліктеріне күш түседі. Көптеген медициналық дереккөздер мен ұйымдар өсу бұзылысы бар адамдарға қатысты «жұлдызды лақтырудың» қауіптілігі туралы ескертеді. Өсуі бұзылған адамдардың «жұлдызды лақтырудан» ауыр жарақат алып, тіпті қаза тапқан жағдайлары белгілі.

Дау

Табиғаты мен атауына байланысты, кішкентай адамдарды лақтыру (жұлдызды лақтыру) даулы болып келген. Сыни пікірлер адамның қадір-қасиеті және кішкентай бойлы адамдарды пайдалану туралы алаңдаушылықтарға негізделген, бұл практиканың қажеттілігі туралы сұрақтар тудырады. 1980-ші жылдары осы практикаға қарсылық күшейе бастады. Бұл әрекетті тоқтатуды жақтағандар, оның адамдарды көңіл көтеру үшін қолданылатын қарапайым заттарға тоғыстырып, олардың жеке тұлға ретіндегі құндылығын жоққа шығаратынын айтты. Кішкентай адамдарды лақтыруды сынағандар, бұл практика қатысушыларды адамгершіліксіздікке ұшыратып, оларды зат немесе ойыншық сияқты қарастырады деп мәлімдейді. Мұндай адамгершіліктен айыру зиянды, себебі ол адамның табиғи қадір-қасиеті тұжырымдамасын құртады, адамдардың өздеріне деген құрметі мен автономиясын ескермей пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл көзқарас адам қадір-қасиетінің моральдық және құқықтық жүйедегі маңызды рөлін көрсететін зерттеулермен қолдалады. Кішкентай адамдарды лақтыруға қарсы моральдық наразылықтың түбінде, адамдарды көңіл көтеру үшін лақтыруға айналдыру олардың адамдық беделін және құрметін жоққа шығарады деген идея жатыр. Бұл тұжырымдама түрлі жағдайларда зерттелді, онда ойын-сауық үшін объективтеу кең ауқымды этикалық мәселелерді көтеріп қана қоймайды. Бұл практика қатысушылардың сезімдерін, адалдығын және өздеріне деген құрметін елемейтін, пайдаланудың бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл мәселені одан әрі зерттеу, қоғамдағы адамгершіліктен айырудың түрлі формаларының кең таралған мәселе екенін көрсетеді. Адамдарды, тіпті көңіл көтеру үшін де, объектілер ретінде қарау адам құқықтары мен адам қадір-қасиетін түсінуге елеулі әсер етеді.

Австралия

Австралия көбінесе 1980 жылдардың басында пабтарда ойын-сауық ретінде карликтерді лақтырудың пайда болған жері деп есептеледі. Заңдар карликтерді лақтыруды тікелей тыйымдамауы мүмкін, бірақ ересек және келісім білдірген карликтерді "лақтыруға" тыйым салатын нақты заңдар жоқ.

Канада

Онтариода, Канадада 2003 жылы Онтарио заңнамалық ассамблеясында Виндзор-Вест депутаты Сандра Пупателло "Жіті кісілерді лақтыруға тыйым салу туралы" заң жобасын ұсынды. Бұл жеке мүшелік заң жобасы екінші немесе үшінші оқылымға өтпеді, сондай-ақ патшалық бекітілуді де алмады, нәтижесінде 37-ші заң шығарушы жиынның аяқталуымен күшін жойды. Бұл оқиға Онтарионың Виндзор қаласындағы Leopard's Lounge клубында "Трипод" есімді жіті кісінің қатысуымен болған.

Франция

Францияның Морсанг-сюр-Орж деген шағын қаласының мэрі кішкентай адамдарды лақтыруға тыйым салды. Бұл мәселе әкімшілік соттардың апелляциялық сатыларынан өтіп, Conseil d'État-қа жетті, ол әкімшілік биліктің адамның қадір-қасиетін қорламаған және қоғамдық тәртіпке қайшы келген іс-әрекет деп танылған кішкентай адамдарды лақтыруға заңды түрде тыйым салатынын анықтады. Бұл, әкімшілік биліктің қоғамдық тәртіпті сақтау мақсатымен қандай іс-әрекеттерді тыйым салуға құқылы екені туралы заңдық сұрақтар тудырды, әсіресе Conseil "қоғамдық моральды" қоғамдық тәртіпке қосуға ниет білдірмегендіктен. Бұл шешім толық құрамымен қабылданды, емес, кішігірім алқа емес – бұл мәселенің қиындығын көрсетеді. Conseil ойын-сауық компаниясы мен Экс-ан-Прованс қаласы арасындағы тағы бір іс бойынша да осындай шешім шығарды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті 2002 жылдың 26 шілдесінде бұл тыйымның кішкентай адамдарға қатысты кемсітушілік емес екенін шешті. Комитет бұл тыйымды "қоғамдық тәртіпті қорғау үшін қажет, ол адамның қадір-қасиеті мәселелерін қамтиды" деп қарастыруға болатынын мәлімдеді. Дегенмен, Францияда кішкентай адамдарды лақтыруға толыққанды тыйым салынбаған. Conseil d'État мемлекеттік органның адамның қадір-қасиетіне ауыр нұқсан келтіруді қоғамдық тәртіптің негізі ретінде пайдаланып, қойылымды тоқтатуға құқылы екенін, ал кішкентай адамдарды лақтыру осындай ауыр нұқсанға жататынын шешті. Алайда, тыйым салу туралы нақты шешімді жекелеген билік органдары қабылдайды.

Америка Құрама Штаттары

Роберт пен Анжела Ван Эттен, Флоридадағы «Американың кішкентай адамдары» қоғамының мүшелері, 1989 жылы Флорида заң шығарушы органына карликтерді лақтыруды заңсыз деп жариялауға көндірді. Карликтерді лақтыруға тыйым салатын заң үлкен көпшілік дауысымен қабылданды. Кейін Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы да осы қадамды жасады. 2001 жылы «MJ Morning Show» бағдарламасында «Дейв карлик» атымен танысқан Дейв Флод, 1989 жылғы заңды күштен шығаруға бағытталған сотқа шағым түсірді, бұл заң барларды карликтерді лақтыруға рұқсат бергені үшін айып салуға немесе олардың алкоголь лицензиясын жоюға мүмкіндік береді. Бұл ойын-сауық 1980-жылдардың соңында Флоридадағы кейбір барларда танымал болды. 2011 жылдың қазан айында Флорида штаттық палатасының республикалық депутаты Рич Уоркман карликтерді лақтыруға тыйым салуды жоятын заң жобасын ұсынды, оны «адамдардың бостандықтары мен құқықтарына артық салмақ түсіретін нәрсе» және «үлкен билік үкіметінің мысалы» деп сипаттады. Өзі жеке түрде бұл іс-әрекетті қолдамаса да, Уоркман «егер кішкентай адам ақша үшін өзін әжуалауға дайын болса, онда ол кез келген қалыпты бойлы адам сияқты соны істеуге хақылы» деді.

Шығу тегі

Қалыңдықты лақтырудың пайда болуы адамдардың тарихи түрде тірі жандарды лақтыруға деген қызығушылығынан туындаған сияқты, ол әтештер, түлкілер немесе адамдар болсын, көңіл көтерудің бір түрі ретінде. Әтештерді лақтыру және түлкі лақтыру, сондай-ақ "қанды спорт" деп белгілі, адамдардың тірі жандарды ерекше көңіл көтеру нысандары ретінде пайдалануға бейімділігін көрсетеді. Бұл әдеттер бастапқыда халықтық спорттар деп есептелгенімен, кейіннен этикалық тұрғыдан сынға алынып, қатысты жануарлардың қауіпсіздігіне байланысты тыйылды. Бұл өзгеріс адамның көңіл көтеруі, этика және тірі жандарды көңіл көтеру үшін пайдалану арасындағы байланысты көрсетеді, ал қазіргі қоғамдар жеке тұлғалар мен жануарлардың қадір-қасиеті мен қауіпсіздігін құрметтеу қажеттілігін арттырып сезінеді.

Танымал мәдениетте

Америкалық "Л.А. Заң" теледрамасының (4-ші маусым, 4-ші эпизод, 1989 жылғы 23 қараша, "Жарға ұшқан тышқан") жергілікті пабта карликтерді лақтыруды тоқтатуға арналған сот процесі көрсетілді. 2002 жылғы "Сақиналардың иесі: Екі мұнара" фильміндегі бір көріністе Гимли карлик Арагорн кейіпкерінен оны секіре алмайтын қауіпті жерден "лақтырып" жіберуін сұрайды. Гимли Арагорннан олардың серігі Леголасқа, "эльфке" айтпауын өтінеді, ал Арагорн уәде береді. Брет Битти – бұл көріністе шынымен лақтырылған дублер. 2001 жылғы "Сақиналардың иесі: Сақинаның бірлестігі" фильмінде Гимли ұқсас көмекке бас тартты, "Ешкім карликті лақтырмайды!" деп айтты және құлай жазуға айналды. 2013 жылғы "Уолл-стрит қасқыры" фильмінде каскадарлы брокерлерге толы бөлмеде екі карлик, қауіпсіздік шлемдерін киіп, үлкен дартс тақтасына кезекпен лақтырылып жатыр, ал басты кейіпкер Джордан Белфорт алғашқы "қатық" атқанға 25 000 доллар сыйақы ұсынады. Фильм шығар алдында Paramount дистрибьюторына бұл көріністі алып тастау туралы наразылық білдірілді. Little People of America атты коммерциялық емес ұйым фильмде "карликтерді лақтыру көріністері бар екеніне ашуланып, көңілі қалды және алаңдады" деген мәлімдеме жасады. [ ] "Уолл-стрит қасқырының" ниеті қандай болмасын, карликтерді лақтыруды бейнелеу карликтікпен туған адамдарды объективтендіру мен зорлық-зомбылыққа ұшырату қаупін тудырады. "Уолл-стрит қасқыры" кинотеатрларда көрсетіле бастағанда, Little People of America кино көрермендері, Мартин Скорсезе және Леонардо Ди Каприо бізге қосылып, карликтерді лақтыруды және оның тудыратын қауіпті мінез-құлқын айыптауға шақырады. Фильм негізделген "Уолл-стрит қасқыры" кітабында кішкентай адамдарды лақтыру тек мүмкіншілік ретінде талқыланады және Белфорт (өкілі арқылы) бірнеше адамнан олар фирмадан кеткеннен кейін бір уақытта лақтырылғанын естігенін айтты.