Венгрия корольдары тізімі (1000–1918)

Кіріспе

Венгрия Корольдігінің монархы (1000–1918) билеушілер тізімі

Венгрия Королі (magyar király) – 1000 (немесе 1001) жылдан 1918 жылға дейін Венгрия Корольдігінің мемлекет басшысы болды. "Венгрияның апостолдық королі" (apostoli magyar király) атағы 1758 жылы Папа Клемент XIII-ші тарапынан бекітіліп, содан кейін Венгрияның барлық монархтары қолданды.

Атауын белгілеу

1000 жылға дейін Венгрияны Рим папасы патшалық ретінде мойындамаған, ал Венгрия билеушісі мажар халқының ұлы князі деп аталған. Венгрияның алғашқы королі I Стефан 1000 жылдың 25 желтоқсанында (немесе 1001 жылдың 1 қаңтарында) Папа II Сильвестр жіберген тәжбен және Киелі Рим императоры III Оттонның рұқсатымен тәж кигізілді. Король I Стефанның тәж кигізілуінен кейін Венгрияның барлық монархтары мен Арпад әулеті «король» атағын пайдаланды. Дегенмен, Венгрияның барлық билеушілері патша болған жоқ – мысалы, Стефан Бочкай және II Франциск Ракоци «Венгрияның жоғары князьдері» деп жарияланды, сондай-ақ Венгрияның үш губернаторы болды, олар кейде «регенттер» деп аталды: Янош Хуняди, Лайош Кошут және Миклош Хорти.

Тақты мұра ету

Барлық дәстүрлі монархиялардағыдай, мұрагер де Венгрияның бұрынғы патшасының еркек желісі арқылы таралған. Венгрия дәстүріне сәйкес, бұл құқық көбінесе алдыңғы патшаның ұлына берілмес бұрын, кіші ағаларына өтті, бұл көптеген жағдайларда отбасылық дау-жанжалдарға себеп болды. Бірінші венгр патшалық әулетінің негізін қалаушы – Арпад, ол 895 жылы халқын Карпат алқабына бастап келді. Оның 400 жылдан астам билік еткен ұрпақтарының ішінде Әулие Стефан I, Әулие Ладислав I, Андрей II және Бела IV болды. 1301 жылы Арпад әулетінің соңғы өкілі қайтыс болды, ал Карл I таққа отырды, таққа иелік ету құқығын әкесі Стивен V-тің қызы Марияның атынан талап етті. 1395 жылы Карл I-нің немересі Марияның қайтысымен тікелей туыстық желі тағы да үзілді, ал Марияның күйеуі Сигизмунд патшалықтың ақсүйектері таңдағаннан кейін, қасиетті тәж атынан билік етуді жалғастырды. Кейіннен Матиас Корвин патшалықтың ақсүйектерімен сайланды, ол тақ мұрагерлікпен келген патшалық отбасынан емес, аристократиялық отбасынан шыққан алғашқы венгр монархы болды. Осыған ұқсас жағдай ондаған жылдардан кейін, 1526 жылы Мохач шайқасында Людовик II-нің қаза болғаннан кейін сайланған Иоанн Запольямен де орын алды. Осыдан кейін Габсбург әулеті таққа ие болып, 1918 жылға дейін Венгрияны Австриядан дерлік 400 жыл бойы басқарды. Адмирал Хорти 1920 жылы регент болып тағайындалды, бірақ Венгрияның Карл IV-нің тақты қайтару әрекеттері сәтсіз аяқталды. Венгрия монархиясы 1946 жылдың 1 ақпанында Екінші Венгрия Республикасы құрылған кезде ресми түрде жойылды.

Венгрия королі қолданатын басқа да атақтар

Ғасырлар бойы Венгрия патшалары көршілес бірнеше елдердің тәждерін иеленді немесе талап етті және олар сол елдерге байланысты патшалық атақтарды қолдана бастады. Соңғы патшалар кезінде олардың нақты стилі: "Құдайдың рақымымен, Венгрияның, Далмацияның, Хорватияның, Славонияның, Раманың, Сербияның, Галицияның, Лодомерияның, Куманияның және Болгарияның апостолдық патшасы, Трансильванияның бас князі, Секелидің графы". "Апостолдық патша" атағын 1758 жылы папа Клемент XIII бекітті және одан кейін Венгрияның барлық патшалары қолданды. "Славония патшасы" деген атақ Драва мен Сава өзендерінің арасындағы аумақтарға қатысты. Бұл атақты алғаш рет Ладислав I қолданған. 1091 жылы Ладислав I "Хорватия патшасы" атағын қабылдады. 1105 жылы Коломан патшалық стильге "Далмация патшасы" деген сөз тіркесін қосты. Боснияға деген талапқа сілтеме жасап, "Рама патшасы" атағын алғаш рет 1136 жылы Бела II қолданған. Эмерик "Сербия патшасы" атағын қабылдады. "Галиция патшасы" деген сөз тіркесі Галич үстінен билікті білдіру үшін қолданылған, ал "Лодомерия патшасы" деген атақ Волыньяға қатысты; екі атақты да 1205 жылы Андрей II қабылдады. 1233 жылы Бела IV "Кумания патшасы" атағын қолдана бастады, бұл Кумандар қоныстанған аумақтардағы (яғни Валахия мен Молдавия) билікті білдірді. "Болгария патшасы" деген сөз тіркесін патшалық стильге Стефан V қосты. Трансильвания бастапқыда Венгрия Корольдігінің құрамына кірді, оны воевода басқарды, бірақ 1526 жылдан кейін Осман империясының, кейіннен Габсбург монархиясының жартылай тәуелсіз княздығына айналды. 1696 жылы ханзада Михаил II Апафиді тақтан түсіргеннен кейін Леопольд I "Трансильвания ханзадасы" атағын алды. 1765 жылы Мария Терезия Трансильванияны Ұлы княздік мәртебесіне көтерді. "Секели графы" бастапқыда Венгрия Корольдігінің беделді адамы болды, бірақ бұл атақты кейін Трансильвания принцтері қолданды. Атақ Мария Терезияның тұсында қайта жаңғыртылды, ол оны Секелилердің өтініші бойынша қабылдады.

Over the centuries, the Kings of Hungary acquired or claimed the crowns of several neighboring countries, and they began to use the royal titles connected to those countries. By the time of the last kings, their precise style was: "By the Grace of God, Apostolic King of Hungary, Dalmatia, Croatia, Slavonia, Rama, Serbia, Galicia, Lodomeria, Cumania and Bulgaria, Grand Prince of Transylvania, Count of the Székelys". The title "Apostolic King" was confirmed by Pope Clement XIII in 1758 and used thereafter by all the Kings of Hungary. The title of "King of Slavonia" referred to the territories between the Drava and the Sava Rivers. That title was first used by Ladislaus I. It was also Ladislaus I who adopted the title "King of Croatia" in 1091. Coloman added the phrase "King of Dalmatia" to the royal style in 1105. The title "King of Rama", referring to the claim to Bosnia, was first used by Béla II in 1136. It was Emeric who adopted the title "King of Serbia". The phrase "King of Galicia" was used to indicate the supremacy over Halych, while the title "King of Lodomeria" referred to Volhynia; both titles were adopted by Andrew II in 1205. In 1233, Béla IV began to use the title "King of Cumania" which expressed the rule over the territories settled by the Cumans (i. e., Wallachia and Moldavia) at that time. The phrase "King of Bulgaria" was added to the royal style by Stephen V.

Transylvania was originally a part of the Kingdom of Hungary ruled by a voivode, but after 1526 became a semi independent principality vassal to the Ottoman Empire, and later to the Habsburg monarchy. In 1696, after dethroning Prince Michael II Apafi, Leopold I took the title "Prince of Transylvania". In 1765, Maria Theresa elevated Transylvania to the status of Grand Principality. The "Count of the Székelys" was originally a dignitary of the Kingdom of Hungary, but the title was later used by the Princes of Transylvania. The title was revived during the reign of Maria Theresa who adopted it at the request of the Székelys.