Кіріспе
Шыршалылар туысы Wollemia – Австралияға тән араукария тұқымдасына жататын шыршалы ағаштар туысы. Ол Araucaria және Agathis-пен бірге отбасындағы үш тірі туыстың бірі. Бұл тұқымның тек бір ғана түрі бар, ол 1994 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Вольми ұлттық паркі аймағындағы қоңыржай ылғалды орманды далада табылған. Ол Сиднейдің солтүстік-батысындағы тік, қабырғалы құмтасты шатқалдардың бірқатарында өскен. Туыс Ұлттық парктің атымен аталған. Ботаникалық және танымал әдебиеттерде ағаш Wollemi қарағай ('/wɒləmaɪ/') деп аталады, бірақ ол нағыз қарағай (Pinus туысы) емес, сондай-ақ қарағай тұқымдасына (Pinaceae) да жатпайды. Wollemi қарағайы IUCN Қызыл тізімінде аса қауіпті (CR) деп саналады. Ағаштардың сәтті клондалғаны анықталғаннан кейін, жаңа ағаштар Сиднейдің ботаникалық бақтарында және Маунт Аннан тауында көшеттеуге отырғызылып, Калифорниядағы Эурека қаласына жақын Хумбольдт ботаникалық бағына дейін таратылды. Бұл сирек кездесетін түрді сақтау жоспары жасалды, онда осы нәзік популяцияны басқару стратегиялары баяндалған. Басты мақсат – түрдің ұзақ мерзімді тірі қалуын қамтамасыз ету. Көбінесе «тірі қазба» деп сипатталғанымен, Wollemia-ның нақты қазбалары табылмаған, ал оның болуы мүмкін қазбалары әлі де күмәнді. Ағаш оңайдан көбейеді, көптеген үлгілерде бірнеше діңгек немесе ескі көшеттерден өскендей көрінетін діңгектердің топтары бар, кейбіреулері әртүрлі өлшемдегі 100-ге дейін сабақтан тұрады. Тұқымдық шишатырлар жасыл, ұзын және диаметрі бар, желмен тозаңданудан кейін 18–20 айдың ішінде піседі. Піскен кезде олар ыдырайды, кішкентай, қоңыр, жұқа, қағаз тәрізді және желмен таралуына көмектесетін қанаты бар тұқымдарды шығарады. Ұлттық парктің ботаниктері Уин Джонс және Ботаникалық бақтардан Ян Аллен осы үлгілерді анықтады. Анықтама жасалғаннан кейін Ұлттық парктің айналасында құпиялық орнатылды, ал ашқандар өздерінің ашылуының толық маңыздылығын шамамен алты айдан кейін ғана білді. Кейін бұл түрге Дэвид Ноблдің есімі берілді. Wollemi қарағайының алғашқы суреттерін ботаникалық суретші және ғылыми суретші Дэвид Маккей салған, ол түр ашылған кезде Сиднейдегі Корольдік ботаникалық бақта жұмыс істеген. Оның басқа қылқан жапырақты ағаштармен байланысын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Бастапқы күдік оның 200 миллион жылдық араукария тұқымдасының белгілі бір ерекшеліктерін көрсеткеніне, бірақ тұқымдастың ешбір тірі түріне ұқсамағанына байланысты болды. Тірі және қазбаланған араукариялармен салыстыру оның осы тұқымдастың мүшесі екенін көрсетті және ол Agathis және Araucaria туыстарымен қатар жаңа туысқа жатқызылды. Табиғатта өсіп жатқан 60-тан аз ересек ағаш белгілі, олар бір-бірінен көп алыс емес төрт жерде орналасқан. Ағаштардың көпшілігі көп сабақты және байланысқан тамыр жүйесі болуы мүмкін болғандықтан жеке тұлғаларды санау өте қиын. Генетикалық сынақтар барлық үлгілердің генетикалық жағынан бірдей екенін көрсетті, бұл түрдің 10 000–26 000 жыл бұрын генетикалық тартылыстан өткенін көрсетеді, онда оның популяциясы өте төмен болды (мүмкін, бір немесе екі жеке тұлға ғана) және барлық генетикалық әртүрлілік жойылды.
Wollemia is a genus of coniferous trees in the family Araucariaceae, endemic to Australia. It represents only one of three living genera in the family, alongside Araucaria and Agathis. The genus only has a single known species, Wollemia nobilis, which was discovered in 1994 in a temperate rainforest wilderness area of the Wollemi National Park in New South Wales. It was growing in a remote series of narrow, steep sided, sandstone gorges north west of Sydney. The genus is named after the National Park. In both botanical and popular literature, the tree has been almost universally referred to as the Wollemi pine ('/w//ɒ//l//ə//m//aɪ/), although it is not a true pine (genus Pinus), nor a member of the pine family (Pinaceae). The Wollemi pine is classified as critically endangered (CR) on the IUCN's Red List, After it was discovered that the trees could be successfully cloned, new trees were potted up in the Botanic Gardens of Sydney and Mount Annan and planted as far away as the Humboldt Botanical Garden near Eureka, California. A Recovery Plan has been drawn up, outlining strategies for the management of this fragile population. The overall objective is to ensure that the species remains viable in the long term. Although often described as a "living fossil", there are no unambiguous fossils of Wollemia and potential fossil records of it have been considered uncertain. The tree coppices readily, and most specimens are multiple trunked or appear as clumps of trunks thought to derive from old coppice growth, with some consisting of up to 100 stems of differing sizes. The seed cones are green, long and in diameter, and mature about 18–20 months after wind pollination. They disintegrate at maturity to release the seeds which are small and brown, thin and papery with a wing around the edge to aid wind dispersal. His specimens were identified by Wyn Jones, a botanist with National Parks and Jan Allen from the Botanical Gardens. After the identification was made, National Parks then went under a veil of secrecy, with the discoverers not learning the full magnitude of their discovery for about six months. National Parks came close to damaging the stand when a helicopter being used to collect cones inadvertently pruned one of the pines with its rotor. The species was subsequently named after David Noble. The first illustrations of the Wollemi Pine were drawn by David Mackay, a botanical artist and scientific illustrator who was working at the Royal Botanic Gardens in Sydney when the species was discovered. Further study would be needed to establish its relationship to other conifers. The initial suspicion was that it had certain characteristics of the 200 million year old family Araucariaceae, but was not similar to any living species in the family. Comparison with living and fossilised Araucariaceae proved that it was a member of that family, and it has been placed into a new genus, beside the genera Agathis and Araucaria. Fewer than 60 adult trees are known to be growing wild, in four localities not far apart. It is very difficult to count individuals, as most trees are multistemmed and may have a connected root system. Genetic testing has revealed that all the specimens are genetically indistinguishable, suggesting that the species has been through a genetic bottleneck 10,000 to 26,000 years ago, in which its population became so low (possibly just one or two individuals) that all genetic variability was lost.
Қауіптер
2005 жылдың қараша айында жабайы өсетін ағаштардың Phytophthora cinnamomi қоздырғышымен зарарланғаны анықталды. Жаңа Оңтүстік Уэльс паркінің күзетшілері бұл қауісті су саңылауының рұқсатсыз келген келушілермен әкелінгенін болжайды, ал орны әлі күнге дейін жұртшылықтан жасырылған. Олар Ұлттық паркілер мен жабайы табиғат қызметінің мамандандырылған өрт сөндірушілерімен құтқарылды, сондай-ақ Ауылдық өрт сөндіру қызметі суару жүйесін орнатып, өртке қарсы заттарды шашып қолдау көрсетті.
Дүниежүзілік табиғат қорғау ісінің қатысуы
"Үй бағбандары Wollemi Pine үшін кездейсоқ азамат ғалымдарға айналды" – бұл 2023 жылғы жаңалық мақаласының тақырыбы, онда 2005 жылдан бері жүргізіліп келе жатқан ерекше сақтау стратегиясының нәтижелері баяндалған. Әлемдегі ботаникалық бақтарда тамырланған бұталардың кесінділерін сақтап қалу басталғаннан кейін он жыл өткен соң, коммерциялық өсірушілерге өз клиенттеріне сату үшін артық кесінділерді алуға рұқсат берілді. Бұл ерекше басқару шешімі "осы сирек ағасқа деген үлкен қоғамдық қызығушылыққа" және коммерциялық қолжетімділіктің "жабайы популяцияларды заңсыз жинаудан қорғауға көмектесе ме" деген эксперимент ретінде қабылдады. Нәтижелер көрсеткендей, түр умеренный климатта және жыл бойы жеткілікті жауын-шашын жағдайында жақсы өседі. Жақсы дренажға ие құнарлы топырақтар идеалды болып табылады. Команда қорытындылады: "Бұл зерттеу Wollemi Pine-ді әлемнің көптеген аймақтарында, әртүрлі климаттық және агротехникалық жағдайларда өсірудің мүмкін екенін көрсетеді, бұл климаттың өзгеруі мен басқа да қауіп-қатерлерге қарсы осы түрді сақтауға көмектеседі". Сондай-ақ, ол күтілгенінен бейімділігі жоғары және суыққа төзімді екенін көрсетіп, 12 °C (10 °F) дейін температураға төтеп бере алады, бұл туралы Жапония мен АҚШ-тан мәліметтер келіп түскен. Шотландиядағы Инверью бағында отырғызылған Wollemi Pine тоғайы, сәтті отырғызылған ең солтүстік орын деп саналады, 2010 жылдың қаңтар айында тіркелген 7 °C (19 °F) температураны бастан кешірді. Ол толық күн сәулесінде де, толық көлеңкеде де жақсы өседі. Австралияның көптеген басқа ағаштары сияқты, Wollemia Phytophthora cinnamomi патогенді су саңырауқұлағына сезімтал, сондықтан бұл оның ағаш ретіндегі әлеуетін шектеуі мүмкін. Сиднейдегі Корольдік ботаникалық бақ орман ағаштарынан тікұшақтармен жиналған тұқымдардан Wollemi Pine-ді өсіру туралы ақпаратты жариялады. Конустан түскен тұқымдардың көпшілігі тірі болмайды, сондықтан ірі, қара түсті тұқымдарды сақтау үшін оларды сұрыптау қажет. Оларды тұқымдық топыраққа себіп, суару керек. Су топырақтан өтіп кеткеннен кейін, горшок пластикалық қапқа салынып, екі аптаға тоңазытқышқа қойылуы керек. Осыдан кейін горшок пластикалық қаптан алынып, тұқым шығуға дейін жылы, бірақ аса күн сәулесі түспейтін жерге қойылуы керек (оларды ылғалды, бірақ сулы болмауына назар аудару керек). Бұл бірнеше айға созылуы мүмкін. Түрдің мысалдары Тасманиялық Арборетумда қарауға болады.
Қамқорлық
Волеми қарағайы өте төзімді және өсіруде әмбебап. Қауіпті түрге жатса да, оны өсіру оңай және күтім аз қажет етеді. Ол әртүрлі климаттық аймақтарға бейімделеді, тікелей күн сәулесінде де, жартылай көлеңкеде де жақсы өседі. Оларды ұзақ уақытқа дейін тоқпанды (идіс) ішінде ұстауға болады, ал верандалар, террасалар және аулалар үшін тамаша контейнерлік өсімдіктерге айналады. Ол кондиционерге төзімді болғандықтан, үй ішінде әсемдік үшін де қолданылуы мүмкін. Күтімге қатысты негізгі талаптар: жақсы дренаждалған топырақ және қыраудан қорғау.
Кесу
Вольмеми қарағайын қырқу кезінде жылдың кез келген уақытында стерильді кескіштерді қолданып, оның құрылыстық пішінін сақтап қалу керек. Өсімдіктің көлемінің үштен екісіне дейін алып тастау арқылы күшті қырқуға болады. Күшті қырқуды жоғары жақтан өсетін жаңа өрмелерде де, бұтақтарда да жасауға болады. Қырқуға ең қолайлы уақыт – қыс айлары.
Өсу қарқыны
Волеми қарағайы өте бақыланатын өсуге ие, әсіресе тоқпанға отырғанда. Оның 6 метрге дейін өсуіне 25 жылға дейін уақыт кетеді.
Филогения
Wollemia туысы Araucaria және Agathis туыстарымен морфологиялық ерекшеліктерді бөліседі. Wollemia және Araucaria екеуінің де жапырақтары тығыз орналасқан, сабақсыз және екі жағынан да газ алмасатын тесікшелері (жапырақтың екі жағында да тесікшелер қалыптастыратын) бар, сондай-ақ тікенекті қабықша қабықтары бар, ал Wollemia және Agathis екеуінің де толыққандай біріккен қабықшалары, тұқымды қабықшалары және қанатты тұқымдары бар. Қазба қалдықтарын зерттеу де Wollemia-ның Araucaria немесе Agathis-ке қатысын нақтылай алмайды, себебі біріншісінің ересек және жасөспірім нысандарында ұқсас жапырақ белгілері бар, ал екіншісінде ұқсас конус белгілері бар. Сонымен қатар, Araucariaceae ішіндегі бірнеше жойылған туыстардың жақында сипатталуы отбасы ішіндегі күрделі байланыстарға және бор дәуірінен бері әртүрліліктің айтарлықтай жоғалуына нұсқайды. rbcL генінің тізбегін алғашқы зерттеу Wollemia-ны Araucariaceae-ның негізгі орнына және Agathis және Araucaria-ның туыс тобы ретінде орналастырады. Керісінше, rbcL тізбегінің басқа зерттеуі Wollemia-ның Agathis-тің туыс тобы екенін және Araucaria-ның негізгі екенін көрсетеді. Бұрынғы зерттеулерде қолданылған әртүрлі сыртқы топтар мен гендердің таңдалуы үш туыстың топтасуындағы келіспеушіліктерге себеп болады. Кейінгі генетикалық зерттеулер 28s rRNA генінің, rbcL және matK гендерінің комбинациясының деректеріне сүйене отырып, Wollemia-ның Araucariaceae-дағы Agathis-ке туыс ретінде орналасуын растайды, сондай-ақ ядролық рибосомалық 18S және 26S rRNA, хлоропласт 16S rRNA, rbcL, matK және rps4, және митохондриялық coxl және atp1 гендерін қамтитын жан-жақты зерттеулер де осыны көрсетеді.