Кіріспе

Фидеизм (Fideism, /'f/aɪ//d//iː// / FEEdayizəm, FAYdee) – сенімнің ақыл-ойдан тәуелсіз екенін, немесе ақыл мен сенімнің бір-біріне қарсы екенін және сенімнің нақты шындықтарға жетуде басым екенін қорғайтын көзқарас немесе эпистемологиялық теорияны атау үшін қолданылатын термин. Фидеизм сөзі "сенім" деген мағына беретін латынша "fides" сөзінен туындаған, сөзбе-сөз "сенімшілдік" дегенді білдіреді. Философтар фидеизмнің әртүрлі формаларын анықтады. Қатаң фидеистер ақыл-ойының діни шындықтарды ашуда ешқандай рөл атпайтынын айтады, ал орташа фидеистер кейбір шындықтарды ақыл-ойымен ұғынуға болады, бірақ сенім ақыл-ойынан жоғары тұрады деп санайды. Теологтар мен философтар метафизикалық идеялардың, мораль мен діни сенімдердің растығын анықтаудағы сенім мен ақыл-ойының орнына қатысты түрлі пікірлер білдірді. Тарихи тұрғыдан алғанда, фидеизм көбінесе төрт философқа байланыстырылады: Сёрен Кьеркегор, Блез Паскаль, Уильям Джеймс және Людвиг Витгенштейн. Бұл термин олардың қарсыластары тарапынан жиі теріс мағынада қолданылған, бірақ олардың өзінің идеялары мен еңбектері немесе ізбасарлары оны әрқашан қолдамайды. Иммануил Канттың "сенімге орын ашу үшін білімді жоққа шығаруымыз керек" деген атақты ұсынысы кейде фидеизмнің белгілі бір түрімен байланыстырылады.

Шолу

Алвин Плантинга "фидеизм" терминін "ақыл-ойына немқұрайлы қарап, тек сенімге толық тәуелділік ететін, әсіресе философиялық немесе діни шындықты іздеуде қолданылатын" деп анықтайды. Сондықтан фидеист "философиялық және діни мәселелерде ақыл емес, сенімге сүйенуді қалайды" және осы себепті ақыл-ойының дәлелдерін жоққа шығаруы мүмкін. Фидеист ең бастысы – шындықты іздейді және ақыл-ойының белгілі бір шындықтарға жете алмайтынын, оларды тек сенім арқылы қабылдау керектігін айтады.

Тертуллиан

Тертуллиан Уильям Окхэм және Сорен Кьеркегор сияқты кейінгі философтарға ұқсас, сенімге негізделген (фидеистикалық) ұғымдарды үйретті. Ол: «Құдайдың Ұлы өлді; оған сөзсіз сену керек, себебі бұл абсурд» дейді. Екінші жағынан, кейбір адамдар Тертуллианның сенімге негізделген сипатын жоққа шығарады, ал «Credo quia absurdum» («Мен абсурд болғандықтан сенемін») деген мәлімдеме кейде шіркеу әкелерінің көзқарастарының мысалы ретінде келтіріледі. Алайда, бұл Тертуллианның зияткерлік мақтандықты және философияны теріс пайдалануды сынаған, бірақ ол ақылға және оның иманды қорғаудағы пайдалылығына адал болған деген пікірлермен дәлелденген.

Окхемдік Уильям

Окхэм фидеист болды, ол Құдайға сенудің білім емес, тек сенім ғана екенін ұстады; осының нәтижесінде ол Құдайдың барлық дәлелдерін мойынламады.

Блез Паскаль және фейдизм

Фидеизмнің тағы бір түрін Паскальдың ставкасы қабылдайды, бұл Құдайдың бар екендігіне қатысты прагматикалық көзқарас үшін рационалды аргумент. Блез Паскаль сенімсіздікпен жүрген адамды сенімге шақырып, Құдайға сенуді ықтимал сыйлық әкелетін тегін таңдау ретінде қарастыруға шақырады. Ол Құдайдың шындығын дәлелдеуге тырыспайды, тек оның бар екендігін қабылдаудың пайдалы болуы мүмкін екенін айтады. Әрине, Паскальдың ставкасының мәселесі – ол нақты бір Құдаймен шектеліп қалмайды, бірақ Паскаль христиандық нұсқаны (яһудилер мен христиандар Құдай деп атайтын) ескерген, бұл туралы төмендегі цитатада айтылған. Паскаль өзінің "Pensées" (Ойлар) еңбегінде былай деп жазады:
«Содан кейін христиандардың сенімдерін неге түсіндіре алмайтынына кім кінә тағады, олар түсіндіруге келмейтін дінге сенетінін мойындайды. Олар оны әлемге баяндағанда, ақымақтық, сосқаулық деп жариялайды, ал сіздер оны дәлелдемейтініне шағымданасыздар! Егер олар дәлелдесе, сөздеріне тұра алмайды. Дәлелдері жоқ екендігінен ғана олардың ақылдан адас емес екендігін көрсетеді». | Pensées, № 233

Паскаль сонымен қатар Құдайдың бар екендігін дәлелдеуге ұсынылған түрлі дәлелдердің маңызсыз екенін айтады. Егер дәлелдер дұрыс болғанның өзінде, олар дәлелдеуге тырысқан жандар тарихи діндерде табынылатын Құдаймен сәйкес келмейді және ашылған дін емес, деизмге әкелуі мүмкін: «Ыбырайым, Ысқақ және Яқуптың Құдайы – философтардың Құдайы емес!»

Хаман және фидеизм

Иоганн Георг Хаманн қазіргі заманғы антирационализмнің әкесі саналады. Дэвид Юмның еңбектерін пайдаланып, ол адамдардың барлық қылықтарының түпкілікті негізі сенім екенін айтты. Сыртқы әлемнің бар екендігіне сенім болмаса (өйткені оны ешқашан дәлелдеу мүмкін емес), адамзаттың істері жалғаса алмас еді; демек, ол барлық ой-өріс осы сенімнен туындайды: ол адамның жағдайының бастауы болып табылады. Осылайша, Құдайға сенуді ақылмен негіздеуге жасалған барлық әрекеттер бекер. Ол, Құдайдың шексіз құдіретін шектеулі адамдық туындыға сығымдауға тырысатын Спинозизм сияқты жүйелерді сынап-қадірсіздейді.

Канттың білікті фидеизмі

Хаман қазіргі заманның ең ықпалды философтарының бірі болған Иммануил Канттың жеке досы болды. Кант пен Хаманн ақылды қолдану және ғылыми әдіс-тәсілдер туралы пікірде келіспесе де, олардың арасында да келісетін тұстары болды. Мысалы, Канттың «Таза ақыл-ойды сынау» еңбегінде қорғалған бір көзқарас – ақылдың Құдайдың бар екендігін немесе жанның өлмейтіндігін білуге қабілетсіздігі, және Хаманн осымен келісер еді. Бұл мәселедегі ең маңызды айырмашылық – Кант мұның антирационализмге алып келетінін ойлаған жоқ, ал Хаманн солай ойлады.

Шестов

Лев Шестов радикалды фидеизммен байланысты, ол діни шындықты тек ақылды жоққа шығару арқылы ғана қол жеткізуге болатынын айтады.

Фидеизм және болжамды апологетика

Презуппозициялық апологетика – негізінен кальвинистік протестантизммен байланысты христиандық апологетика жүйесі; ол өзін фейдизмнен ерекшелендіруге тырысады. Ол барлық адамдық ойлардың Киелі кітаптағы аян аксиомалық екендігінен басталуы керек деп санайды, трансценденттік қажеттіліктен емес, әйтпесе адамдық тәжірибенің ешқайсысын түсіну мүмкін болмас (сонымен қатар эпистемиялық фундаментализмді қараңыз). Құдай, әлем және өздері туралы шындықты Киелі кітапта табуға болатындығына сенбейтін сенімсіздерге, презуппозициялық апологеттер логикалық баламаның эпистемиялық негіздерінің үйлесімсіздігін "Құдайдың бар екендігіне трансценденттік аргумент" (TAG) деп белгілі болған нәрсені пайдалану арқылы көрсетуге тырысады. Екінші жағынан, Корнелиус Ван Тил сияқты кейбір презуппозициялық апологеттер, мұндай нағыз сенімсіздіктің болуы мүмкін емес деп санайды, барлық адамдардың іштей болса да, Құдайға сенетінін (мойындаса да, жоққа шығарса да) мәлімдейді. Презуппозициялық апологетика фейдизмге қарағанда фундаментализммен жақын болуы мүмкін, бірақ ол кейде екеуіне де сын айтады.

Католик ойдағы фидеистік ағымдар

Католик шіркеуіндегі тағы бір фидеистік ойлау – "қайшылық белгілері" тұжырымы. Осы сенім бойынша, белгілі бір адамдар мен институттардың қасиеттілігі олардың талаптарына басқалардың қарсылығымен расталады: мұндай қарсылық Иса Мәсіхтің өзіне көрсетілген қарсылықпен салыстыруға лайық деп саналады. Бұл қарсылық пен қайшылық католик ойлауында бір нәрсенің шындығын өздігінен дәлелдемейді, бірақ оның шындық екенін көрсететін қосымша мүмкіндік ретінде танылады. "Қайшылық белгісі" туралы идея, адам ақылы әлі де қолданыста болғанымен, күнәлі адам табиғатының бұрмалануы кейбір жағдайларда ойлаудың жаңылысуына әкелуі мүмкін деген сеніммен байланысты.

Салыстырмалылық ретінде

Кейбір сыншылар фидеизм релятивизмге алып келуі мүмкін деп санайды.

Ақиқатқа негізделген дәлел

Кейбір сыншылар адамдардың күнделікті өміріндегі мәселелерді шешуде ақыл-ойының табысты қолданылуын атап көрсетеді. Осы ақыл-ой білімнің, соның ішінде ғылым саласындағы білімнің артуына әкелді.