Кіріспе

Кормак Маккарти (Чарльз Джозеф Маккарти кіші) – американдық жазушы (1933–2023). Ол он екі роман, екі пьеса, бес сценарий және үш повесть жазған. Оның шығармаларында зорлық-зомбылықтың жарқын суреттемелері жиі кездеседі, ал жазу стилі аз мөлшерде тыныш белгілер мен авторлық сөздерді қолданумен ерекшеленеді. Ол Американың ең ұлы романистерінің бірі саналады. Маккарти Род-Айленд штатының Провиденс қаласында дүниеге келді, бірақ негізінен Теннесси штатында өсті. 1951 жылы Теннесси университетіне түсті, бірақ АҚШ Әуе күштеріне қатысу үшін оқуын тастады. Оның тұңғыш романы «Жемістік бақшаның күзетшісі» 1965 жылы жарық көрді. Әдеби гранттармен марапатталған Маккарти Оңтүстік Еуропаға саяхаттап, онда өзінің екінші романын – «Сыртқы қараңғылық» (1968) жазды. «Саттри» (1979) романы, оның басқа ерте шығармалары сияқты, көбінесе оң пікірлер алды, бірақ коммерциялық сәттілікке жете алмады. Макартур стипендиясы оған Американың Оңтүстік-Батысына саяхаттауға және бесінші романы «Қанды орта» (1985) романын зерттеп, жазуға мүмкіндік берді. Бастапқыда сыншылар мен оқырмандар тарапынан ыстық қабылдамағанмен, кейіннен оның шедевр туындысы деп танылып, «Ұлы американдық роман» деп аталды. Маккарти «Барлық әдемі жылқылар» (1992) романымен кеңінен танылды, ол үшін Ұлттық кітап сыйлығы мен Ұлттық кітап сыншыларының сыйлығын алды. Одан кейін «Кешіп өту» (1994) және «Жазықтық қалалары» (1998) жарық көрді, осылайша «Шекара трилогиясы» аяқталды. 2005 жылы жарық көрген «Ескілерге орын жоқ» романы аралас пікірлерге ие болды. 2006 жылы жарық көрген «Жол» романы 2007 жылғы Пулитцер сыйлығына және Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығына ие болды. Маккартидің көптеген шығармалары фильмге түсірілді. «Ескілерге орын жоқ» фильмінің 2007 жылғы нұсқасы сыншылардың және көрермендердің жоғары бағасын алды, төрт «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде «Үздік фильм» номинациясын. «Барлық әдемі жылқылар», «Жол» және «Құдайдың баласы» фильмдері де оның сол аттас шығармалары негізінде түсірілді, ал «Сыртқы қараңғылық» 15 минуттық қысқаметражды фильмге айналдырылды. Маккартидің пьесасы 2011 жылы «Күн бату шегі» фильміне бейімделді. Маккарти Санта-Фе институтында, көп салалы зерттеу орталығында жұмыс істеді, онда ол «Кекуле мәселесі» (2017) атты мақаласын жариялады, онда адамның санасыздығы мен тілдің пайда болуы зерттеледі. 2012 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Оның соңғы романдары «Жолаушы» және «Стелла Марис» 2022 жылдың 25 қазаны мен 6 желтоқсанында жарық көрді.

Ерте өмір

Чарльз Джозеф Маккарти кіші 1933 жылғы 20 шілдеде Род-Айленд штатының Провиденс қаласында Глэдис Кристина МакГрейл мен Чарльз Джозеф Маккартитің алты баласының бірі болып дүниеге келді. Оның отбасы ирландтық католиктер еді. 1937 жылы отбасы Ноксвиллге (Теннесси штаты) көшті, онда оның әкесі Теннесси өзені аймағындағы басқармада заңгер болып жұмыс істеді. Отбасы алғашқыда Секуоя Хиллз елді мекеніндегі Ноелтон Драйв көшесінде тұрды, бірақ 1941 жылға қарай Оңтүстік Ноксвиллдегі Мартин Милл Пайк көшесіндегі үйге қоныстанды. Ол кісінің ұлымен болған көптеген әңгімелері, оның өзінде болған нақты сөйлесулердің көшірмесі болды. 2006 жылы жарық көрген бұл туынды халықаралық деңгейде танымал болды және Пулитцер сыйлығына ие болды. Маккарти сыйлықты жеке қабылдаған жоқ, оның орнына Сонни Мехтаны жіберді. Джон Хиллкоат 2009 жылы Джо Пенхолл жазған сценарий бойынша фильм түсірді, онда Вигго Мортенсен мен Коди Смит-Макфи басты рөлдерді ойнады. Сыншылардың пікірлері көбінесе жағымды болды: Роджер Эберт оны «қуатты» деп бағалап, бірақ «эмоционалды сезімдердің» жетіспейтінін айтты, Питер Брэдшоу «бастылықтың сақтықпен өзгеруін» атап өтті, ал Дэн Джолин оны «ұсынылмаған романның» «нағыз бейімделуі» деп сипаттады. Маккарти 2006 жылы «The Sunset Limited» атты пьесасын жариялады. Сыншылар оның дәстүрлі еместігін және романмен көбірек ортақ белгілері бар екенін атап өтті, сондықтан Маккарти пьесаға «драмалық формадағы роман» деген қосымша атау берді. Кейін ол оны Томми Ли Джонстың режиссерлік еткен және атқарушы продюсер болған 2011 жылғы фильмге сценарий ретінде бейімдеді, онда ол Сэмюэл Л. Джексонмен бірге түсті. Осының нәтижесінде Маккарти алғаш рет теледидарда сұхбат беріп, 2007 жылғы 5 маусымда «Опра Уинфри Шоу» бағдарламасында пайда болды. Сұхбат Санта-Фе институтының кітапханасында өтті. Маккарти Уинфриге ол ешқандай жазушыны білмейтінін және ғалымдармен бірге болуды артық көретінін айтты. Сұхбат барысында ол жазушылық жолындағы кедейлік деңгейін көрсететін бірнеше оқиғаны баяндады. Ол сондай-ақ, қарт жасында бала сүйген тәжірибесі және оның ұлы «Жол» романына қалай шабыттандырғаны туралы айтты. Ридли Скотттың режиссерлігімен түсірілген фильм 2012 жылы өндірісін аяқтап, 2013 жылғы 25 қазанда кең экрандарға шықты, сыншылардың пікірлері қарама-қайшы болды. The Guardian газетінің Марк Кермод оны «ескірген және нашар» деп тапты, ал Rolling Stone журналының Питер Траверс оны «капитализм туралы созылмалы ой-толғаныс» деп сипаттады. Алайда, The New York Times газетінің мақалашысы Манола Даргис оны «қорқынышты» және «ұсынысқа ие» деп бағалады.

Санта-Фе институты (2014-2023)

Маккарти Санта-Фе институтының (SFI) қамқоршысы болды, ол күрделі бейімделу жүйелерін зерттеуге арналған көп салалы ғылыми-зерттеу орталығы. SFI-нің көптеген мүшелерінен өзгеше, Маккартидің ғылыми негізі болмады. Мюррей Гелл-Манн түсіндіргендей, "Санта-Фе институты сияқты орын жоқ, және Кормак сияқты жазушы да жоқ, сондықтан екеуі өте үйлесімді болды". 2015 жылы Маккартидің келесі романы "Жолаушы" Санта-Федегі Ланнан қоры ұйымдастырған көп түрлі медиалық шарада жарияланды. Бұл кітапқа оның ғалымдармен бірге өткізген уақыты ықпал етті; SFI биологы Дэвид Кракауэр оны "толыққанды Cormac 3.0 – математикалық [және] талдамалық роман" деп сипаттады. 2022 жылдың наурызында The New York Times газеті "Жолаушы" романы 2022 жылдың 25 қазанында, ал оның серігі "Стелла Марис" 22 қарашада жарық көретінін хабарлады.

Синтаксисі

Маккарти пунктуацияны сирек қолданды, тіпті көптеген үтірлерді "және" сөзімен алмастырып, полисиндетон құрды; бұл "Маккарти лексикасындағы ең маңызды сөз" деп аталды. Ол диалогтарда дәйексөз белгілерін пайдаланбады және "бетті ешқандай қажетсіз белгілермен толықтырудың" қажеті жоқ деп есептеді. Эрик Хейг Маккартидің диалогтарында көбінесе авторлық тікелей сөздер болмайтынын, бірақ "оқырман әлдебір жолмен кім сөйлеп тұрғанын түсіне алатынын" айтады. Пунктуацияға қатысты оның көзқарасы Университет Теннессиде оқып жүрген кезінде ағылшын тілінің профессоры үшін жасаған редакциялық жұмысына байланысты; ол өңделіп жатқан кітаптан көптеген пунктуация белгілерін алып тастады, бұл профессорға ұнады. Маккарти 1996 жылы Гарвард Бизнес Ревью журналында жарияланған Санта-Фе институтының W. Брайан Артурдың "Азайыс кірісі және бизнестің жаңа әлемі" атты ықпалды мақаласын өңдеді, мәтіннен үтірлерді жойды. Ол сондай-ақ физиктер Лоренс М. Краусс пен Лиза Рэндаллдың жұмыстарын да түзеп, өңдеді. Саул Беллоу оның "тілді керемет күшпен қолдануын, өмір сыйлайтын және өлім келтіретін сөйлемдерін" жоғары бағалады. Ричард Вудвард оның жазу стилін "Хемингуэйдің ерте туындыларын еске түсіретін" деп сипаттады. Оның көптеген шығармалары, әсіресе "Қан меридианы", нигилизмге толы деп есептеледі. Бірақ кейбір ғалымдар бұған келіспейді, "Қан меридианы" шындығында гностикалық трагедия дейді. Оның кейінгі туындылары жоғары моральдық принциптерге негізделген. Эрик Виленберг "Жол" романында моральды діннен бөлек, жеке адамдардан, мысалы, әкеден басталатын және Құдайдан тәуелсіз деп көрсетеді дейді. Болашаққа деген пессимистік көзқарас және "Ескілерге орын жоқ" фильміндегі Антон Чигурх сияқты адамгершіліксіз жат жандар, 11 қыркүйектен кейінгі дәуірдегі алаңдаушылықты көрсетеді. Оның көптеген шығармаларында қоғаммен қақтығысқа түсетін, эмоция мен ойға емес, инстинктке бас сүйейтін адамдар бейнеленген. Маккартидің көптеген туындыларындағы тағы бір тақырып – биліктегілердің, әсіресе құқық қорғау органдарының тиімсіздігі немесе адамгершіліксіздігі. Бұл "Қан меридианында" Глантон бандасының сыйлықтар үшін кісі өлтіруге қатысуында, "Ескілерге орын жоқ" фильміндегі "әлсіз" құқық қорғау органдарында және "Барлық әдемі жылқылар" фильміндегі жемқор полицейлерде көрінеді. Осының нәтижесінде ол "американ әдебиетінің ұлы пессимисі" деп танылды. Кэтрин Сугг Маккартидің жазуының "көпмәдениетті" және "екі тілді" баяндау практикасы екенін, әсіресе испан тіліндегі аудармасыз диалогтарды көп пайдаланғаны үшін ерекшеленетінін айтады. Джеффри Херлихи Мера: "Джон Грейди Коул испан тілінде еркін сөйлейді. Бұл жағдай шекара трилогиясындағы басқа да маңызды кейіпкерлерге де қатысты, соның ішінде Билли Парнам, Джон Грейдидің анасы (сондай-ақ оның әкесі мен бауырлары), және мүмкін Джимми Блевинс, олардың барлығы АҚШ-тың саяси кеңістігінде испан тілінде сөйлейтін, ағылшын тіліндегі тегі бар отбасыларда туған. Бұл судья Холденге де қатысты".

Еңбек этикасы мен жұмыс процесі

Маккарти ішімдік ішпейтін еді. Ричард Вудвардтың сөзінше, "Маккарти енді ішпейді – ол 16 жыл бұрын [яғни 1976 жылы] Эль-Пасода, жас сүйіктісінің бірімен бірге ішуді тоқтатты – және «Саттри» сол өмірмен қоштасу сияқты оқылады. «Менің достарым тек ішімдікті тастағандар ғана», – дейді ол. «Егер жазудың кәсіби қаупі болса, ол – ішімдік ішу»". 1990 жылдардың соңында Маккарти үшінші әйелі Дженнифер Винкли және ұлы Джонмен бірге Санта-Фе қаласының солтүстігіндегі Тесукеге, Нью-Мексико штатына көшіп барды. Маккарти мен Винкли 2006 жылы ажырасты. 2018 жылы Маккарти есімінен тағы бір жалған аккаунт ашылды. 2021 жылы вирусқа ұқсас твиттерден кейін ол қысқа мерзімге расталды, бірақ кейін агенті аккаунттың тағы да жалған екенін мәлімдеді. 2016 жылы Twitter-де Маккарти қайтыс болды деген қаңқу тарады, тіпті USA Today да бұл ақпаратты жариялады. «Los Angeles Times» газеті бұл қаңқуға «Кормак Маккарти өлген жоқ. Ол өлмейді» деген тақырыппен жауап берді.

Саясат

Маккарти өзінің саяси пікірлерін жария еткен жоқ. Санта-Фе қаласында тұратын, дәстүрлі көзқарастары бар ол бір кезде қала мен оның халқына наразылық білдірген: "Егер сіз олармен саяси жағынан келіспесеңіз, жай ғана келіспей қою мүмкін емес – олар сізді ессіз деп ойлайды".

Ғылым мен әдебиет

Өзінің сирек берген сұхбаттарының бірінде Маккарти тек "өмір мен өлім туралы мәселелерді қозғайтын" авторларды ғана құрметтейтінін айтты, Генри Джеймс пен Марсель Прустты мұндай жазбаларды жасай алмаған жазушылардың мысалы ретінде көрсетті. "Мен оларды түсінбеймін. Мен үшін бұл әдебиет емес. Көптеген жақсы деп есептелетін жазушылар маған қызықсыз болып көрінеді", - деді ол. Ол "Моби Дик" (1851) романын өзінің сүйікті романы деп атады. Стивен Кинг Маккартиді "шамасы, менің заманымыздың ең ұлы американдық романисі болды. Ол ұзақ өмір сүрді және көрнекті туындылар жасады, бірақ оның қазасына әлі де қайғырып жүрмін" деді.

Мұра

2003 жылы әдеби сыншы Харольд Блум Маккартиді Дон ДеЛилло, Томас Пиншон және Филип Ротпен қатар тұрып, төрт ірі американдық жазушының бірі деп атады. Блумның 1994 жылғы «Батыс каноны» кітабында «Құдай баласы», «Саттри» және «Қан меридианы» қазіргі заманғы әдебиеттің туындылары ретінде тізілген, олардың сақталып, «канондық» мәртебеге ие болады деп болжанған. Блум ең жоғары бағасын «Қан меридианына» берді, оны «Фолькнердің «Мен өлдім» романынан кейінгі ең ұлы кітап» деп атады. Маккартидің басқа романдарына оның бағасы төмен болғанымен, ол «осыншама шынайы күшті және аллюзивті, «Қан меридианының» мәңгілік қайталану қабілетіне ие бір ғана кітап жазудың өзі оны ақталады. Ол осы кітабымен генийлікке жеткен» деді. Маккартидің жеке құжаттарының толық мұрағаты Техас штатының Сан-Маркос қаласындағы Техас мемлекеттік университетінің Витлифф коллекциясында сақталады. Маккартидің құжаттары 98 қораптан (46 сызықтық футтан) тұрады. Кормак Маккартидің құжаттарын алу, Маккарти мен Оңтүстік-Батыс жазушылар жинағының негізін қалаушы Билл Виттлифф арасындағы жылдар бойы жүргізілген келісімдердің нәтижесінде болды. Оңтүстік-Батыс жазушылар жинағы/Витлифф коллекциясында Кормак Маккартидің Вулмер жинағы да бар, ол Маккарти мен библиограф Дж. Говард Вулмердің хаттарынан және тағы төрт байланысты жинақтан тұрады. Рутгерс университетінің ағылшын тілі мен жазу профессоры Дж.Т. Барбарезе айтқандай, «Маккарти біздің ең ұлы романист болмаса, әрине, ең ұлы стилист болды. Оның шығармаларында жамандықтың бастауымен ғана емес, сонымен қатар тарихпен де байланыстылық байқалады. Осы екі тақырып Маккартидің туындыларында қайта-қайта кездеседі». Журналист Ник Ромео «Scientific American» журналында мақала жазып, Маккартидің еңбегі оның ғылымға деген құштарлығына негізделген деген тезисін дәлелдеді.