Кіріспе

Британдық заңгер, саясаткер және дипломат (1864–1958)

Эдгар Алгернон Роберт Гаскойн Сесил, 1-ші Челвуд виконты (14 қыркүйек 1864 – 24 қараша 1958), 1868 жылдан 1923 жылға дейін лорд Роберт Сесил ретінде танымал болды, британдық заңгер, саясаткер және дипломат. Ол Ұлттар Лигасының архитекторы және оның жақтаушысы болды, ұйымға қызметтері үшін 1937 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды.

Ерте өмір және заңгерлік мансап

Сесил Лондонның Кавендиш алаңында, Роберт Гаскойн Сесилдің алтыншы баласы және үшінші ұлы болып дүниеге келді, ол үш рет премьер-министр болған және Георгина, сэр Эдвард Холл Алдерсонның қызы. Ол Джеймс Гаскойн Сесилдің ағасы, 4-ші Солсбери графы, Лорд Уильям Сесил, Лорд Эдвард Сесил және Лорд Квиксвуд, сондай-ақ Артур Балфурдың туысы, олардың ортақ ата-бабалары болды: Джеймс Браунлоу Уильям Гаскойн Сесил және Франсис Мэри Гаскойн (1802-1839), Бамбер Гаскойнның (1757-1824) жалғыз қызы және мұрагері, ол Ливерпуль қаласының парламент мүшесі болған (1780-1796). Сесил он үш жасқа дейін үйде оқыды, содан кейін төрт жыл Итон колледжінде білім алды. Ол өзінің өмірбаянында үйде алған білімін ең көп ұнатып екенін айтқан. Ол Оксфорд университетінің құқық факультетінде оқыды, онда ол белгілі дебатшы ретінде танылды. Оның алғашқы жұмысы 1886 жылдан 1888 жылға дейін әкесі премьер-министр болып тағайындалғанда жеке хатшы болып жұмыс істеу болды. 1887 жылы ол Ішкі храмда (Inner Temple) адвокаттық құқық алды. Ол әйелі, Джордж Лэмбтонның қызы, Даремнің 2-ші графы Леди Элеонор Лэмбтонмен 1889 жылдың 22 қаңтарында үйленгені өзінің жасаған ең ақылды қадамы болғанын айтуды ұнататын. 1887 жылдан 1906 жылға дейін Сесил азаматтық құқықпен айналысты, соның ішінде Канцелярияда және парламенттік тәжірибеде жұмыс істеді. 1899 жылдың 15 маусымында ол Корольдік кеңесшісі болып тағайындалды. Екінші Бур соғысы басталғаннан кейін, ол 1900 жылдың ақпан айында Сот үйінің қарулы күштеріне қатысты, бірақ ол ешқашан жауынгерлік қимылдарда болған жоқ. Ол сонымен қатар "Коммерциялық құқық принциптері" атты кітапты жазуға қатысты. 1910 жылы ол Адвокаттар кеңесінің мүшесі және Ішкі храмның Бенчері болып тағайындалды. Ол келесі жылы Гертфордширдің тоқсандық отырысының төрағасы болып тағайындалғанда әділет судьясы болды.

Саудагерлер одағы

Сесил еркін саудаға берілген жақтас болды, Жозеф Чемберленнің тарифтік реформаға қарсы күресіне қарсылық көрсетіп, оны "империализмді байларға мемлекеттік көмек көрсетумен байланыстыруға жасалған өте жаман әрекет" деп сынады. 1905 жылғы ақпанда ол партия жетекшісі Артур Балфурға «Юнионисттік еркін сауда орындарына жасалған шабуылдар» тақырыбында меморандум дайындады, онда «Таймс» газетіне Тарифтік реформа лигасының бір мүшесінің жазған хатынан үзінді келтірді. Хатта, олар юнионист немесе либералдық еркін сауда үміткерлеріне қарсы шығатыны айтылған. Сесил кем дегенде 25 орынды анықтағанын мәлімдеді, онда мұндай шабуылдар орын алған. 1906 жылғы жалпы сайлауда Сесил Мэрилебон-Исттен консервативті парламент депутаты болып сайланды. 1910 жылғы наурызда Сесил және оның інісі лорд Хью Чемберленнен келесі сайлауда азық-түлік салығын жақтауды кейінге шегеріп, ирландтық өзін-өзі басқаруға қарсы күреске назар аударуды сұрады. 1910 жылғы екі жалпы сайлауда да тарифтік реформаға байланысты туған даулардың нәтижесінде ол Мэрилебон орындығына үміткер болған жоқ. Оның орнына ол қаңтарда Блэкбернге, ал желтоқсанда Висбехке сайлауға түсті, бірақ екеуінде де жеңіліске ұшырады. 1911 жылы ол Гертфордширдегі Хитчин округінде тәуелсіз консерватор ретінде сайлауда жеңіске жетіп, 1923 жылға дейін депутат қызметін атқарды. 1918-19 жылдары ол көмекші хатшы болып тағайындалды. Ол 1919 жылдың 10 қаңтарына дейін осы лауазымда қызмет етті, сонымен қатар 1916 жылдың 23 ақпаны мен 1918 жылдың 18 шілдесі аралығында блокада министрі болып жұмыс істеді. Ол жауды экономикалық және коммерциялық қысым арқылы олардың әскери күштерін немесе азаматтық халқын тамақтандыру арасында таңдау жасауға мәжбүрлейтін процедураларды әзірлеуге жауапты болды. Соғыстан кейін, 1919 жылы, ол құрметті профессор атанды, Оксфорд университетінің магистрі дәрежесімен марапатталды, сондай-ақ сол кезде университет канцлері болғандықтан лайықты азаматтық құқық докторының құрметті дәрежесін алды.

Ұлттар Лигасының құрылуы

1916 жылдың қыркүйегінде ол болашақ соғыстардың туындау мүмкіндігін азайту жөніндегі ұсыныстарды қамтитын меморандум жазып, оны Кабинетте таратты. Сесил соғыстың салдары мен қиратуын, сондай-ақ еуропалық өркениетке төнген қауіпті және соғыстан кейінгі дау-дамайлардың болу ықтималдығын атап өтті. Ол халықаралық дауларды шешу құралы ретінде соғысқа балама іздеді және неміс милитаризмін жою, немесе өзін-өзі анықтау принципіне негізделген соғыстан кейінгі келісім бейбітшілікті қамтамасыз етпейтінін мәлімдеді. Сесил міндетті төрелікке қарсы болды, бірақ тұрақты конференциялар жүйесі ешқандай қарсылық тудырмайды деп санады. Дауларды шешудің бейбіт процедуралары, соғысқа дейін міндетті түрде болуы керек. Елдерді бейбіт процедураларды қабылдауға мәжбүрлеу үшін санкциялар, оның ішінде блокада қажет. Егер зор күшті теңіз және қаржы күштерін бейбіт жүйеде біріктірсе, "ешбір заманауи мемлекет оның қысымына төтеп бере алмас еді". Ол Американың "бейбітшілікті сақтау үшін ұйымдастырылған экономикалық шараларға қосылуға" дайын болуына үміттенді. Кейін ол бұл құжаттың "Британ үкіметінің Ұлттар Лигасын ресми түрде қолдауының бастапқы құжаты" екенін айтты. 1917 жылдың мамырында Сесил болашақ бейбітшілікті сақтау жөніндегі ұсыныстарын таратты, онда қол қоюшылар соғыстан кейінгі аумақтық мәселені бес жылға сақтап, содан кейін қажет болған жағдайда қажетті немесе тілеулі аумақтық өзгерістерді қарастыру және іске асыру үшін конференция өткізуге келісті. Сондай-ақ елдер халықаралық дауларын конференцияға беруге келісіп, конференция шешім қабылдағанша әрекет етуге тыйым салынды. Алайда, егер үш айдан кейін конференция шешім қабылдамаса, мемлекеттерге біржақты әрекет етуге рұқсат берілді. Конференцияларда қабылданған барлық шешімдерді барлық қол қоюшылар "қажет болған жағдайда қару күшімен" орындайтын еді. Егер бір ел дауды конференцияға ұсынбастан соғысқа кіріссе, басқа елдер сауда-экономикалық блокаданы жүзеге асыру үшін бірігіп күшін қосатын еді. Сесил бастапқыда қарусыздану туралы ұсыныстарды қосыпты, бірақ олар дипломат сэр Эйр Кроу оларды "қатты сынға" алып, Сесилді олардың практикалық еместігіне көндіргеннен кейін соңғы нұсқадан алынып тасталды. 1917 жылдың қарашасында Сесил Балфурдан Ұлттар Лигасының ұсыныстарын қарастыру үшін комитет құруды сұрады. Балфур оны құрды және 1918 жылдың қаңтарында лорд Филлимор төрағалық ететін комитет құрылды. 1918 жылдың мамырында Сесил Кабинеттің рұқсатымен Филлимор есебін Америка президенті Вудро Вильсонға және оның кеңесшісі полковник Хаусқа жіберді. 1918 жылдың қазан айында Сесил Лиганың ұсыныстары туралы құжатты Кабинетке таратты, олардан кеңес сұрағаннан кейін. Ол "өте күрделі механизмдер" қажет емес екенін, өйткені ұсыныстар халықаралық үкіметтің ешқандай түрін қабылдамайтынын, бірақ Лига конференция шақырылғанға дейін қол қоюшыларды соғысқа бармауға міндеттейтін келісіммен шектелетінін мәлімдеді. Егер бір ел біржақты соғыс бастаса, қол қойған мемлекеттер барлық қолдағы күшін, экономикалық және әскери күшін шабуылшыны жеңу үшін қолданатын еді. Сесил елдердің соғысқа баруын үш айға кейінге қалдыруды Лиганың басты рөлі деп қарастырды, өйткені бұл қоғамдық пікірге бейбіт ықпалын көрсетуге уақыт беретін еді. Кабинет құжатты "іштен шынайылықпен емес, құрметпен" қабылдады және оған ешқандай шешім қабылдамады. Сесил бұл құжатты 12 қарашада Бирмингем университетінің канцлері лауазымына кіріскен кезде Лига тақырыбында сөйлеген сөзінің негізі ретінде пайдаланды. 22 қарашада Сесил Уэльстің мемлекеттен бөлінуіне қарсы болғандықтан үкіметтен кетті. Ол кейін Гилберт Мюррейге үкіметтен тыс, оның ішінде емес, Ұлттар Лигасын құру үшін көбірек жұмыс істеуге үміттенетінін жазды. А. Э. Циммерн Лиганың функцияларын егжей-тегжейлі түсіндіретін меморандум жазды және Сесил оны жұмыс базасы ретінде таңдады. Ол ұсыныстарын іске асыруға қатысатын нақты ұйымның қысқаша мазмұнын жазуды тапсырды. 14 желтоқсанда оған Ұлттар Лигасы Ұйымының қысқаша конспектісі ұсынылды, ол кейін Париж бейбітшілік конференциясында Сесил жоспары деп аталды. Бұл жоспарға қол қоюшылар арасында "Лиганың басты нүктесі" болатын және олардың бірауыздан келісуі керек болатын тұрақты конференциялар кірді. Премьер-министрлер мен сыртқы істер министрлерінің жыл сайынғы конференциялары қол қоюшылар арасындағы төрт жылда бір рет өтетін кездесулермен толықтырылатын еді. Үлкен держава конференция шақыруға құқылы болды, ал барлық мүшелер соғыс қаупі болған жағдайда олай істей алатын еді. Лиганы үлкен державалар бақылайтын еді, ал кіші державалар айтарлықтай ықпалға ие болмайтын еді. Париж бейбітшілік конференциясы Лига комиссиясын құрды, ол Лиганың жобасын жасауға, оның ішінде Ұлттар Лигасының Ковенантын жазуға жауапты болды. Сесил Вильсонның Лигаға қатысты жобасын қарады және күнделігінде оны "өте нашар құжат, нашар жазылған, нашар құрылған және толық емес" деп жазды. 27 қаңтарда Сесил және американдық заңгер Дэвид Хантер Миллер Вильсонның ұсыныстарын қайта қарауға төрт сағат жұмсады, нәтижесінде "Сесил-Миллер жобасы" пайда болды. Ол Лигаға үлкен державаларға көбірек өкілеттік беруді, Доминиондарға өз орындарын беруді, Вильсонның төрелік ұсыныстарын қайта қарауды және тұрақты халықаралық сотты қосуды қамтыды. Келесі келіссөздерде Сесил британдық жобаның маңызды бөліктерін сақтап қалуға жетті. Вильсон оны өзгертуге тырысқанда, Хаус оны Сесилді ренжітуден сақтарды, өйткені ол "Британ үкіметімен байланысы бар және Ұлттар Лигасын шын жүректен қалайтын жалғыз адам" еді. Сесил Ллойд Джорджтың Лигаға деген ынтасыздығына көңілі толмады және оның кейбір тактикалық әрекеттеріне байланысты бірнеше рет отставкаға кететінін мәлімдеді. Сесил Республикалық оппозицияға қатты алаңдады және американдықтардың Лигаға келісімін қамтамасыз ету үшін Вильсонның кейбір талаптарына мойынұсынуға тырысты. Ол Ковенантта Монро доктринасын қорғауды қамтыды. 22 сәуірде Британ империясының делегациясы Сесилмен кездесті, ол Доминиондардың Ковенант жобасына қатысты сын-ескертпелері ескерілгенін және жаңа жоба "супер мемлекет құрылып жатыр деген әсерді" тудырмайтынын мәлімдеді. Канадтықтар Канадаға шабуыл жасау қаупінің төмен екенін, бірақ Францияға немесе Балқанға қауіптің әлдеқайда жоғары екенін, бірақ олар ескерілмегенін айтты. Сонымен қатар, Лига Канаданы Империяға мүше болуынан гөрі көбірек міндеттермен жүктеді. Сесил Лига Кеңесі бұл міндетті қашан орындау керектігін анықтайтынын және шешімдерді бірауыздан қабылдау талабы Канадалық делегатқа қарсылық білдіруге мүмкіндік беретінін, бұл мәселенің аяқталуына әкелетінін мәлімдеді. Джордж Эгертон, Лиганың құрылу тарихында Сесилдің "екінші кезеңдегі жұмыстың сәтті аяқталуына ең көп үлес қосқанын" айтты. Версаль келісімі Германияға алғаш рет ұсынылғаннан кейін Сесил оны Германияға қатысты азайтуға және Германияның Лигаға қосылуына рұқсат беруге күшпен шақырып, талап етті. Сесил 9 маусымда Парижді тастап кетті, келісімді қайта қарау үміті көңілінен шықпады.

Ұлттар Лигасының Одағы

Британияға оралғаннан кейін Сесил Ұлттар Лигасы Одағының қызметін құлшына жоспарлады. Одан бері Сесилдің қоғамдық өмірі толығымен Лигаға арналды; ол 1923 жылдан 1945 жылға дейін Одақтың президенті болды. 1919 жылдың шілдесінде ол Одақты қайта құру комитетінің төрағасы болды, оның басты мақсаты – Одақтың Британияда Лиганы қолдайтын күшті лобби құруын қамтамасыз ету, соның арқасында үкімет Лиганы сыртқы саясатының басты бағыты ретінде қарастыратын болар еді. Сесил консерваторлар мен лейбористердің қолдауын алу арқылы, көбінесе Асквитиялық либералдардан құралған Одақтың құрамын кеңейтуге тырысты. Сесил эсперантист болғандықтан, 1921 жылы Ұлттар Лигасының тіл мәселесін шешу үшін эсперантоны қабылдауын ұсынды. 1920-1922 жылдары ол Оңтүстік Африка Доминионын Лига Ассамблеясында өкілдік етті. 1923 жылы ол бес апталық сапармен Америка Құрама Штаттарына барды, онда американдық тыңдаушыларға Лиганың мақсатын түсіндірді. Ол 1923 жылғы Лиганың Өзара Көмек Шартының жобасын жасауға көмектесті, ол агрессиялық соғыстың заңсыз екенін жариялады. Егер мұндай соғыс орын алса, Лиганың барлық мүшелері құрбанды қорғау үшін әскерлерін жіберуге міндетті болар еді. Бірақ оның үкіметі бұл жоспарға қарсы болды және ол ешқашан қабылданбады. Ол «соғыс еуропалық басқарушы топтардың беделін құлатты» және олардың кетісі апатты болдырмау үшін толтырылуы керек бос орынды қалдырды деп сенді. Басты шешім – христиандық мораль негізінде еуропалық тәртіп құру, «юнкерлік пен шовинизмді» жоятын заңдық келісімдер жүйесі арқылы. Версаль келісімі мұны іске асыра алмады. Оның еркін саудаға және Лигаға сенімі – оның Кобдендік көзқарасының бір бөлігі болды, онда сауда, өзіне-өзі құрбандық, халықаралық ынтымақтастық, халықаралық сот және өзара бейбітшілік кепілдіктері біріктірілген. Лига тек соғысқа ғана шешім емес, сонымен қатар әрбір мүше мемлекетте өркениетті сақтауға кепілдік берді, соның ішінде Британияда, онда «Лиганың көзқарасы барлық саясат, Ирландия, өнеркәсіп, тіпті экономика арқылы өтетін, саяси нәрселерге жаңаша қарау, немесе керісінше, Виктория дәуірінің мораліне оралу» болды.

Партиялардың ықтимал қайта құрылуы

Сесил "кластық соғысты, соққыға ұшыраған сыныптың жер иелері немесе Еңбекші партия болғанымен, ұлттық ыдыраудың ең қауіпті түрі" деп есептеді. 1920 жылдан бастап Сесил Ллойд Джорджты және оның коалициялық үкіметін коалицияға қарсы және социалистерге қарсы күштердің арасындағы прогрессивті одақ құру арқылы құлатуды көздеді. Ол бұрынғы Сыртқы істер министрі виконт Грейдің басшылығымен социалистерге қарсы орталық партия құруды қалады, оны "әділеттіліктің" символы ретінде қарастырды, ол Ұлыбританияның "соңғы екі буынның сыртқы саясаттағы ең маңызды ұлттық капиталы" болған. Партия жұмысшы табына қарсы болмай, "либералдар мен Еңбекші партия өкілдерінің ең жақсылары" мен "ескі торилердің кейбір жер иелерінен" тұратын болды. Ол 1920 жылдың ақпан айындағы Пейслидегі сайлауда Асквитті қолдады және Еңбекші партия мен Лиганы қолдайтын кандидаттар арасында сайлау келісіміне қол жеткізуді қалады. 1920 жылдың шілде айының ортасында Сесил әлі де Грейдің басшылығымен жаңадан құрылымдануға мүдделі болды, ол Асквитке қарағанда Ұлттар Лигасына көбірек бейімділік танытты, бірақ Сесил оны елде әлі де ықпалды тұлға деп санайды, алайда енді лидер емес. 1921 жылдың ақпанында ағасы Хью Сесилмен бірге консервативтік фракциядан шығып кетті. Грей мен Сесил арасындағы келіссөздер 1921 жылдың маусым айында басталды. 1921 жылдың 5 шілдесінде кеңейтілген кездесу (Сесил, Асквит, Грей және жетекші Асквитиялық либералдар лорд Крю, Рунсиман және сэр Дональд Маклин) өтті. Сесил Либералдық үкіметке қарағанда Грейдің премьер-министрлігімен нақты коалиция құруды қалады, және Асквит пен Крюдің Либералдық партияның ресми лидерлері ретінде қолдайтын өзі мен Грейдің бірлескен манифестін жариялауды жоспарлады. Кейіннен тағы бір консерватор, сэр Артур Стил Мэтленд келіссөздерге қатысты, оның пікірлері Сесилдің көзқарастарымен сәйкес келді, бірақ Маклин, Рунсиман және Крю оған қарсы болды. Шілде айында Сесил өзінің сайлау округінің бірлестігіне коалициялық үкіметті сынаған ашық хат жолдады.

Дәстүрлі торилер заманауи әлемде

Болдуиннің 1923-1924 және 1924-1927 жылдардағы консервативтік үкіметтерінде ол Сыртқы істер министрінің басшылығымен Ұлыбританияның Лига ісіндегі қызметіне жауапты министр болды. 1923 жылдың 28 мамырында Сесил Лорд Приви Сил лауазымына оралды, бұл лауазымды оның отбасының бірнеше мүшесі иеленген. Сесил 1923 жылдың 29 қазанында Болдуинге тарифтік реформаны қолдауға уәде берді, егер Болдуин Лигаға қолдау көрсету саясатын қабылдаса. Ол Ұлыбританияның экономикалық проблемаларын тарифтермен емес, еуропалық несиелердің құлдырауы, соғыс борыштары және «халықаралық күдік» арқылы шешуге болатынын, сондай-ақ Лигадан басқа барлық халықаралық ұйымдардан қолдауды қайтару қажеттігін айтты. Консерваторлардың тарифтік саясатына келіспегендіктен, Сесил 1923 жылдың желтоқсанындағы жалпы сайлауға қатыспады. Консерваторлар көпшілігін жоғалтқаннан кейін, ол 1923 жылдың 28 желтоқсанында Суссекс графтығындағы Шығыс Гринстедтің Челуод виконты Сесил атанды. Ол 1924 жылдың 22 ақпанына дейін Лорд Приви Сил лауазымында қалды. Рамзи Макдональдтың азшылықтағы лейбористік үкіметі билікке келген кезде, Макдональд оны үкіметтің Лига министрі ретінде қызметте қалдырмағаны үшін кешірім сұрады. Бірақ сол кезде Челвуд Абердин университетінің ректоры болып тағайындалды және оған құрметті заң ғылымы докторы атағы берілді. Консерваторлар 1924 жылдың қазан айындағы жалпы сайлауда қайтадан билікке оралды және Сесилді Стэнли Болдуин Ланкастер герцогтігінің канцлері болуға шақырды. Ол 1925 жылы Женевадағы опиум конференциясына британдық делегацияны жетекшілік етті. 1927 жылы Женевада өткен теңіз конференциясы барысында АҚШ Ұлыбританияның империясын, саудасын және байланысын тиісті түрде қорғау үшін кемінде жетпіс крейсер қажет екеніне келіспегендіктен келіссөздер тоқтап қалды. АҚШ британдық крейсерлердің санын жетпістен елуге дейін азайтуды ұсынды, оның шарты олардың мөлшері мен қаруларының калибріне қатысты жеңілдіктерді қамтыды. Британдық делегацияның мүшесі Сесил британ үкіметінің Корольдік теңіз күштерінің крейсерлерінің санын азайтудың орнына конференцияның сәтсіз аяқталуына жол бергеніне наразылық білдіріп, лауазымынан кетті. Сесил автокөліктің таралуымен байланысты әлеуметтік проблемалар мен қауіптердің өсуіне қатты алаңдады. 1929 жылы Сесил жаңадан құрылған жаяу жүргіншілер қауымдастығының президенті болып сайланды, ол жаяу жүргіншілерге пайдасы тиетін көптеген жаңа шараларды енгізу үшін сәтті күш салды. 1932 жылға дейін Лиганың ресми өкілі болғанмен, Сесил Лигаға қолдау көрсету үшін қоғамдық пікірді жұмылдыру үшін тәуелсіз жұмыс істеді. Ол француз юрисі Пьер Коменмен бірлесіп халықаралық бейбітшілік науқанын құрды және оның президенті болды, Францияда бұл науқан «Rassemblemment universel pour la paix» деп белгілі болды. Осы кезеңде жарық көрген оның еңбектерінің ішінде «Бейбітшілік жолы» (1928) – Лига туралы лекциялар жинағы, «Ұлы тәжірибе» (1941) – Ұлттар Лигасымен қарым-қатынасы туралы жеке естеліктер және «Барлық жол» (1949) – толық автобиографиясы бар. 1931 жылы басталған Жапонияның Маньчжурияны басып алуы Ұлттар Лигасының хартасын бұзу болды. 1932 жылдың ақпанында Дүниежүзілік қарусыздану конференциясы басталды, ал қарусыздану Ұлыбританияның жапондық агрессияны тоқтатуға мүмкіндік бермейтінін көрсетті. Болдуин 27 ақпанда Томас Джонсқа: «Боб Сесил сияқты бізді қарусыздануға мәжбүр еткен адамдар, және олардың талабы дұрыс болды, қазір бізді іс-қимылға түсуге шақырып отыр. Бірақ бұл іс-қимыл бізді қайда жеткізеді? Егер экономикалық бойкот жарияласақ, Жапония бізге соғыс жариялайды, Сингапур мен Гонконгты басып алады және біздің қазіргі жағдайымызда оны тоқтатуға шамамыз жетпейді» деді. Сесил шілде айында Болдуинге «қазіргі консервативтік көзқарасқа көзқарасының өзгере бастағанын» және Женевада үкімет ұсынған қарусыздану жобаларын «жеткіліксіз» деп санайтынын жазды. 1933 жылдың наурыз айында ол Болдуинге техникалық кеңесшілердің, әсіресе британдықтардың, әуе шабуылын болдырмау және ұшақтарды жою перспективасын саботаж жасағанын, әсіресе оны Үндістанның Солтүстік-Батыс шекарасы сияқты аймақтарда сақтап қалуды қалағандардың ықпалымен болғанын айтты. Сесилдің Женева қарусыздану конференциясындағы тәжірибесі оны Лиганың «Хенкизм» қаупіне тап болып отырғанына сендірді, яғни елдердің билік тепе-теңдігі мен ұлттық мүдделері халықаралық қатынастардың жалғыз негізі болуы керек деген идея. Бұл идея 1912-1938 жылдар аралығында Императорлық қорғаныс комитетінің хатшысы болған сэр Морис Хенки есімімен аталды. Ол Энтони Иденге, лорд Галифаксқа және Болдуинге құрметпен қарады, бірақ Макдональдты Лиганың жауы деп санады және лорд Лондондерри мен лорд Хейлшамды ұнатпады, ал сэр Джон Саймонды «1876 жылғы Дербиден бергі жылдардағы ең нашар Сыртқы істер министрі» деп сынады.

Кейінгі өмірі

Ол тағы он үш жыл өмір сүрді, кейде Лордтар палатасындағы орнына оралып, Біріккен Ұлттар Ұйымының құрметті өмірлік президенті ретінде халықаралық бейбітшілікке бағытталған күш-жігерді қолдады. 1953 жылдың 23 сәуірінде Лордтар палатасындағы соңғы сөзінде Сесил әлемдік бейбітшілікке деген адалдығын қайталады. Ол "ұлттық егемендіктің мәні – тәуелсіз мемлекеттерді, олардың үкіметтері келіспейтін іс-әрекеттерге қарулы күшпен мәжбүрлеуге болмайды, және бұл, олар қандай келісімдерге қол қойғандарына қарамастан, өзгермейді" деп мойындады. "Ешқандай күрделі немесе тапқыр ұйым бұл фактіні өзгерте алмайды". Ол халықаралық бейбітшілікке қатысты кез келген жоспар христиандық өркениетке негізделуі керек екенін айтты және "біз, британдықтар, әсіресе, біздің елімізде, король Альфред заманынан бастап бүгінгі күнге дейін христиандық өркениеттің барлық жақсартулар мен жетістіктерге жауапты болғанын ерекше атап өтеміз". Ол бұл жүйеге орыс диалектикалық материализмінің шабуыл жасағанын, "оның басты қағидасы – адамның рухани табиғаты деген нәрсе жоқ, немесе болса, оны мүмкіндігінше жылдам жою немесе назардан тыс қалдыру керек" деді. Бірақ "Егер сіз адамның рухани табиғатын елемесеңіз немесе жойсаңыз, сіз ақшаға деген құштарлықтан немесе ақша алатын нәрселерден басқа, барлық шындық, әділдік және бостандықтың негізін жоясыз". Ол марксистік шабуылды болдырмау үшін қайта қарулануды жақтады және "христиандық өркениет – диалектикалық материализмге жалғыз нақты балама" деп мәлімдеді. Материализм принципі өзгермесе, "біз бейбітшілікке тұрақты кепілдік бере алмаймыз".

Құрметтер

Сесилдің мансабы оған көптеген наградалар әкелді. 1956 жылы ол Құрмет серіктері орденінің мүшесі болып тағайындалды, Бірмингем университетінің (1918–1944) канцлері және Абердин университетінің (1924–1927) ректоры болып сайланды. 1924 жылы Вудро Вильсон қорының бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Ең маңыздысы, ол 1937 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Оған Эдинбург, Оксфорд, Кембридж, Манчестер, Ливерпуль, Сент-Эндрюс, Абердин, Принстон, Колумбия және Афина университеттері құрметті доктор дәрежесін берді. Сесил 1958 жылғы 24 қарашада Хейвордс Хит қаласының жанындағы Дэйнхиллдегі Челвуд Гейттегі үйінде қайтыс болды. Ол мұрагер қалдырмады және оның виконттығы тоқтатылды.