Кіріспе

Көк шашыранды (Cacatua leadbeateri), сондай-ақ Майор Митчелл шашырандысы немесе Лидбейтер шашырандысы деп те аталады, Австралияның құрғақ және жартылай құрғақ ішкі аймақтарында, солтүстік-шығыс бөлігін қоспағанда, қоныстанатын орташа көлемді шашыранды.

Таксономия және атау беру

Ирландиялық табиғат зерттеушісі Николас Айлвард Вигорс 1831 жылы осы түрді Plyctolophus leadbeateri деп сипаттады. Ғылыми атауы Лондондық табиғат зерттеушісі және таксидермисі Бенджамин Лидбитерді еске түсіреді, ол Вигорсқа типтік үлгіге айналатын нұсқаны тапсырған. Эдвард Лир оны 1832 жылғы «Psittacidae немесе Тұтқалар отбасының суреттері» еңбегінде бейнеледі. Уильям Суэйнсон Лирдің сөздерін келтіріп, оған Plyctolophus erythropterus деген ат берді. Ал қызғылт какаду какатуаға қарағанда жақын туыс. Оның эволюциялық тамыры ұзын қыртыстың пайда болуымен бірдей уақытта немесе одан кейін ажырады; ықтимал, біріншісі, себебі бұл қыртыс түрі барлық Cacatua какадуларында кездеспейді, демек, қызғылт какадулардың ата-тегі ажыраған кезде ерте немесе бастапқы сатыда болған болуы керек. Гала сияқты, бұл түр де дене қауырсындарына сұйылтылған пигментті бояу салу қабілетін жоғалтпаған, бірақ енді меланин түсін өндірмейді, нәтижесінде галаға қарағанда жалпы түсі ақшыл болады. Шындығында, қыртысын ескермегенде, қызғылт какаду осы түрдің леукистік нұсқасына ұқсайды. Бұл түрдің «ақ» какадулардың эволюциялық тамырынан ерте ажырағанын көрсететін тағы бір белгі – corella-да ғана кездесетін ерекшеліктер, мысалы, оның ағымдағы, әуенімен дыбылдаған дауысы, сондай-ақ қызғылт және нағыз ақ какадуларға тән басқа да ерекшеліктер, мысалы, үлкен қыртысы және дөңгелек қанат пішіні. 2023 жылға дейін Халықаралық орнитологтар одағы (ХОО) «Мейджор Митчеллдің какадуы» деген атауды осы түрдің ресми атауы деп белгіледі. «Қызғылт какаду» 1926 жылғы ресми RAOU тізімінде оның ресми атауы болған (балама ретінде Мейджор Митчеллмен), ал 2023 жылы ХОО-ның таксономиялық өзгерісінен кейін ресми атау ретінде қайта жаңартылды. Бұл құс майор Томас Митчеллмен байланысты болды, ол түрді өзінің экспедициялары туралы кітаптарында жарқын тілмен сипаттап, оны «ішкі аймақтың какадуы» деп атады. Митчелл оны «қызыл бауырсақты» какаду деп атады. Бұрын Джон Гулд оны 1848 жылы Leadbeater's cockatoo деп атаған (түр атауынан алынған). Басқа атаулары: шөл какадуы, шокалот, шок-а-лок, жогль-жогль және вираджури тілінен аударылған кішкентай жоңғар. Оңтүстік Австралияда тіркелген атаулар: куккалулла (Батыс шөлейт тілінің коката диалектісі), нкуна және унгкуна (Аррренте), янгкуну (Барнгарла) және янгвина (Вирангу), yel le lek (Виммерадан) және каль дрин га (Төменгі Мюррейден). BirdLife Australia 2023 жылы Мейджор Митчеллдің какадуын ресми түрде қызғылт какаду деп атады, себебі Митчеллдің Дисперсия тауындағы аборигендерді қырғынға қатысы бар және түрлердің атауларын мәдени тұрғыдан көбірек қамтуға бағытталған жалпы үрдіс. Оның бұрынғы атауы майор Томас Митчеллге сілтеме жасап, ол былай деп жазды: «Австралия ормандарының бірқалыпты түстерін осы әдемі түрден гөрі аз құстар жандандырады, оның қызғылт қанаттары мен ағып жатқан қыртысы одан да құмарлық аймақтың ауасын әшекейлеуі мүмкін». Қызғылт какадудың аналықтары мен аталықтары бір-біріне ұқсас. Аталықтары әдетте ірілеу болады. Аналықтарының қыртысында кең сары жолақ болады және жетілгенде көзі қызыл түске енеді.

Көбею және өмір сүру ұзақтығы

Құс шамамен 3-4 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Ең қарт тіркелген қызғылт какаду 83 жасында өлді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Галадан өзгеше, қызғылт қаққудың саны адамның Австралияның шөлейтті ішкі аймақтарына жасаған өзгерістері салдарынан көбеймей, азайды. Галалар тазаланған және жартылай тазаланған жерлерді оңай мекендейтін болса, қызғылт қаққулар кең жапырақты орманды жерлерді қажет етеді, әсіресе қылқан жапырақтылар (Callitris spp.), шейх (Allocasuarina spp.) және эвкалипттерді ұнатады. Басқа қаққулардан айырмашылығы, қызғылт қаққу жұптары бір-біріне жақын ұя салмайды, сондықтан олар фрагменттелген, ішінара тазартылған ортаны көтере алмайды және олардың ареалы тарылуда. Викторияның Малли аймағында гала мен қызғылт қаққудың бір аумақта ұя салатыны байқалады, осы екі түр араласып, кейде будандасқан ұрпақтар тудырады. Қызғылт қаққу әдетте жұптарда немесе шағын топтарда кездеседі және жерде де, ағаштарда да тамақтануға болады.

Виктория

Қызғылт көкқатау Викторияның флора және фаунаны қорғау заңында (1988) қауіп төндіретін түр ретінде тізілген. Осы заңға сәйкес, осы түрді қалпына келтіру және одан әрі басқару жөніндегі іс-қимыл жоспары әзірленді. Викториядағы қауіп төнген омыртқалы жануарлардың 2013 жылғы кеңесші тізімінде бұл түр жағдайы нашар деп бағаланған.

Құс шаруашылығы

"Куки" – қызғылт түсті какаду, 1934 жылы есігін ашқаннан бастап, 2016 жылдың 27 тамызында қайтыс болғанға дейін Чикаго қаласының жанындағы Иллинойс штатының Брукфилд зообағының сүйікті тұрғыны болды. Куки 83 жасқа толып, денсаулығына байланысты 2009 жылдан бері қоғамдық көрсетуден зейнетке шыққан еді.