Кіріспе

Бельгиялық музыкатанушы және музыка сыншысы (1784–1871)

Франсуа Жозеф Фетис (Фетис; 25 наурыз 1784 – 26 наурыз 1871) – бельгиялық музыкатанушы, сыншы, педагог және композитор. Ол континенттік Еуропадағы ең беделді музыкалық қайраткерлердің бірі болды. Оның "Bioographie universelle des musiciens" атты музыкалық тұлғалардың өмірбаяндық мәліметтерінің мол жинағы бүгінге дейін маңызды ақпарат көзі саналады.

Отбасы

Феттис Генуя штатының Монс қаласында Антуан Жозеф Феттис пен Элизабет Депрецтің үлкен ұлы, белгілі хирургтың қызы болып дүниеге келді. Оның тоғыз бауырласы болды. Әкесі Сент-Вальтруданың асыл капелласында органшы қызметін атқарды. Әкесінің әкесі орган жасаушы болған. Ол әкесінен музыка сабағы алды және жас кезінде Киелі Вальтруданың хор органында ойнады. 1806 жылғы қазан айында француз саясаткері Пьер Франсуа Жозеф Роберт пен Робеспьердің досы Луиза де Кералионың қызы Аделаида Луиза Катерина Робертке үйленді. Олардың екі ұлы болды: үлкен ұлы Эдуард Феттис (1812–1909) әкесіне «Revue Musicale» басылымын шығаруға көмектесті және Корольдік академияның мүшесі атанды. 1866 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол Брюссель қауымынан және сарайдан шеттеді. Әкесі қайтыс болған соң Эдуард оның толық кітапханасын және музыкалық аспаптар жинағын мұраға алды.

Теориялық жұмыс

Фетис музыкалық теория мен музыкалық сынға қосқан үлесімен танылғанымен, музыка теориясы саласына да әсер етті. 1841 жылы ол гармония теориясының алғашқы тарихын, «Esquisse de l'histoire de l'harmonie» еңбегін жазды. 1840 жылы «Revue et Gazette musicale de Paris» журналында жариялаған жеке мақалалардан құралған бұл кітап, Хьюго Риманның әйгілі «Geschichte der Musiktheorie» еңбегінен елу жыл бұрын жарық көрді. «Эскиз» деген атауынан көрініп тұрғандай, бұл еңбек толыққанды зерттеу емес, жалпы шолу. Фетис бұрынғы теориялар мен теоретиктердің «фактілерін, қателіктерін және шындықтарын» олар түсінгендей көрсетуге тырысады, соның арқасында басқа ғалымдарға берік негіз беруді және болашақтағы түсіндіру қателіктерін болдырмауды мақсат етеді. Фетистің негізгі теориялық жұмысы және оның тональділік пен гармонияның тұжырымдамалық негіздерінің шыңы – 1844 жылғы «Traité complet de la théorie et de la pratique de l'harmonie» еңбегі. Бұл кітап Пол Хиндемит, Эрнст Курт және Франц Лист сияқты кейінгі теоретиктер мен композиторларға әсер етті. 1882 жылғы «Musik Lexicon» кітабында Хьюго Риман: «Біз [Фетистің] терең ойларына қазіргі заманғы тональділік ұғымын қарыздымыз, ол өзін бір дәуірдің рухынан босатып, музыканың барлық түрлі стильдеріне әділдік көрсетуге қабілетті болды» деп мәлімдейді. Мэтью Ширлоу сияқты басқа теоретиктер мүлдем кері пікір білдіргенімен, Риманның бағалауы Фетистің мәтінінің екі маңызды ерекшелігін қамтиды. «Тональділік» терминін ол өнертаппаса да, Фетис осы ұғымды қазіргі түріне дейін жетілдірді. Ол «тональділік» – барлық мелодиялық және гармониялық тізбектердің негізгі ұйымдастырушы күші екенін және басқа теоретиктердің музыканың түпкілікті қағидасын «акустикада, математикада, интервалдардың жиынтығында немесе аккордтардың жіктелуінде» табуға тырысқаны бекер екенін айтады. «Traité complet» еңбегінің басым бөлігі музыканы тональділіктің қалай ұйымдастыратынын түсіндіруге арналған. Тональділікті анықтайтын негізгі фактор – гамма. Ол мажор және минор (оның мойындайтын жалғыз екі «тональді» режим) дыбыстардың реттілігін, дыбыстарды бөлетін аралықтарды және олардан туындайтын мелодиялық және гармониялық тенденцияларды анықтайды. Тональділік – тек басқарылатын және шартталған жағдай ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік жағдай. Гаммалар – ортақ тәжірибе мен білімнің нәтижесінде пайда болған мәдени көріністер. Табиғат тональділіктің элементтерін ұсынады, бірақ адамның түсінігі, сезімталдығы және еркі нақты гармониялық жүйелерді анықтайды. Фетис бұл ұғымды «метафизикалық принцип» деп атады, бірақ Дальхаус 1990 жылғы «Гармониялық тоналдылықтың пайда болуы туралы зерттеулер» кітабында бұл терминнің осы жағдайда антропологиялық, мәдени тұрғыдан салыстырмалы мағынаны білдіру үшін қолданылатынын айтады, ал теоретик Розали Шеллхаус Канттың «трансценденталды» термині орындырақ болуы мүмкін деп санайды. Өзінің салыстырмалы зерттеулерінде Фетис этнология мен антропологияның жаңа салаларындағы әлеуметтік дарвинизмнің қазіргі заманғы тенденцияларын ұстанған «адам нәсілдерін олардың музыкалық жүйелеріне сәйкес жіктеудің жаңа әдісін» қолданды.

Гармоникалық және ритмдік модуляция

Алайда, егер біреу Фетістің метафизикалық теориясын түсіндіргісі келсе, оның бірегей теориялық идеяларының бірі – «Traité complet» еңбегінің 3-кітабында баяндалған гармониялық модуляция туралы. Фетіс тоналдылық уақыт өте келе төрт түрлі фаза немесе ордер арқылы дамыды деп санайды:

Unitonic – Plainchant тоналдылығынан туындаған unitonic фазасы негізінен 4-ші және 7-ші сатылар арасындағы тритонның болмауынан туындаған модуляция мүмкіндігі жоқ консонантты триадалардан тұрады. Фетіс бұл фазаны сонымен қатар tonalité ancienne деп атайды. Transitonic – Zarlino мен Montverdi аралығында гармониялық тілге доминантты 7-ші аккордын енгізумен басталган ордер. Бұл даму каденциялық жүйелерді және периодтық фразалық құрылымды қалыптастырумен тікелей байланысты. Pluritonic – Модуляция әртүрлі гаммалар арасындағы байланыс нүктесі ретінде қарастырылатын аккордтың бір нотасы арқылы энгармониялық қатынастар арқылы жүзеге асырылады. Фетіс Моцарттың мұндай модуляцияларды өрнек құралы ретінде алғаш қолданғанын мәлімдейді. Осы ордерде кемітілген 7-ші және үлкейтілген 6-шы аккордтар маңызды рөл атқарады, себебі олар бірнеше түрлі тоналдылықтарға модуляция жасауға мүмкіндік береді. Omnitonic – Тоналдылықтың соңғы фазасы, Фетіс үшін Вагнермен бейнеленген, онда табиғи аккордтардың интервалдарын өзгерту және ноталарды алмастыру арқылы жасалған өзгерістер соншалықты күрделі, бастапқы аккордты анықтау мүмкін емес. Бұл кезең экстремалды кезең ретінде қарастырылады және Мейербиердің орташа хроматикалық музыкасына қарағанда қолайсыз. Кейіннен Фетіс осы ордерлер жүйесін ритмге де қолданды, «музыканың ең дамымаған бөлігі [онда] әлі де ашыларлық көп нәрсе бар». Ол бұл теорияларын өзінің еңбектерінде жарияламаса да, олар «Revue musicale» журналының бірнеше мақалаларында және Листке зор әсер еткен лекцияларында кездеседі. Музыка Фетіс заманында алғашқы фаза, Unirhythm-нан әлі өтпеген болса да, ол композиторлар бір метриден екінші метриге бір мелодиялық фраза ішінде «мутациялай» алатынын айтады. Лист Omnitonic және Omnirhythmic идеяларының жақтаушысы болғанымен, мұндай ойлаудың әсері Брамстың музыкасында, әсіресе гемиола мен уақыт өлшемдерінің араласуында анық көрінеді.

"Егер мен шықсам"

Италиялық "Se i miei sospiri" әні 1833 жылы Феттис ұйымдастырған париждік концертте орындалды. Феттис 1838 жылы дауыс пен скрипкалық квартет үшін, ал 1843 жылы дауыс пен фортепианоға балама мәтіндермен ("Pietà, Signore") жариялады. Қазіргі таңда бұл шығарма көбінесе осы балама мәтіндермен байланысты. Феттис әнді Алессандро Страделлаға жатқызды және оның түпнұсқа қолжазбасы бар екенін айтты, бірақ оны тексеруге ұсынған жоқ. 1866 жылдан бастап музыкатанушылар әннің нақтылығына күмән келтірді, ал Феттис қайтыс болғаннан кейін оның кітапханасы Брюссельдегі Корольдік кітапханаға өткенде, мұндай қолжазба табылған жоқ. Осыған және шығарманың стилі Страделланың өмір сүрген кезеңімен үйлеспегендіктен, қазір шығарманың авторлығы Феттиске жатқызылады. Әннің түпнұсқа итальян тіліндегі мәтіні ("Se i miei sospiri") Алессандро Скарлаттидің 1693 жылғы "The Martyrdom of St. Theodosia" ораториясында басқа музыкаға қойылған.

Ансамбльдер

Струнный квартет № 1
Струнный квартет № 2
Гранд секстет, Op. 5