Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Харжа немесе kharjah (خرجة; lang es ˈxaɾtʃa; carja ˈkaɾʒɐ; сондай-ақ markaz деп те аталады) – мувашшахтың (مُوَشَّح ‘белдік’) соңғы қайырмасы, аль-Андалусқа (мұсылмандық билік астындағы Иберия түбегі) тән араб немесе Андалусия роман тілінде ("мозарбалық") жазылған лирикалық жанр. Мувашшах бес шумақтан (байт) тұрады, әр шумақта төрттен алты жол болады, олар бес немесе алты қайырмамен (qufl) кезектесіп келеді; әр қайырманың бірдей ұйқасы мен ырғағы бар, ал әр шумақтың тек ырғағы ғана бірдей. Харжа көбінесе ол кездесетін мувашшахтан тәуелсіз жазылған болып көрінеді.
A kharja or kharjah (خرجة ; lang es ˈxaɾtʃa; carja ˈkaɾʒɐ; also known as markaz), is the final refrain of a muwashshah (مُوَشَّح 'girdle'), a lyric genre of al Andalus (the Iberian Peninsula under Muslim control) written in Arabic or Andalusi Romance ("Mozárabic"). The muwashshah consists of five stanzas (bait) of four to six lines, alternating with five or six refrains (qufl); each refrain has the same rhyme and metre, whereas each stanza has only the same metre. The kharja appears often to have been composed independently of the muwashshah in which it is found.
Харжаның ерекшеліктері
Қазіргі сақталған қажылардың шамамен үштен бірі классикалық араб тілінде жазылған. Қалғандарының көп бөлігі андалуз араб тілінде, бірақ шамамен жетпіс мысалы Иберия роман тілдерінде немесе маңызды романдық элементтерімен жазылған. Мұуашаның өзі еврей тілінде болған жағдайда да, ешқайсысы еврей тілінде жазылған емес. Әдетте, бірақ әрқашан емес, қажы алдыңғы шумақта таныстырылған сөйлеушінің сөзі ретінде келтіріледі. Бір қажының бірнеше мууашшахқа тіркелгенін кездестіру де сирек емес. Мысырлық жазушы Ибн Сана әл-Мүлк (1155–1211) өзінің «Дар әл-Тираз» (мууашшахты зерттеу, сонымен қатар антология) еңбегінде қажының өлеңнің ең маңызды бөлігі болғанын, ақындардың мууашшаны қажыдан құрағанын және осы себепті жақсы қажыны қарыздау, нашар қажыны өзі құрастырудан артық деп есептелгенін айтады. Қажылар махаббат, мақтау, ішімдік құмарлығы, сондай-ақ тақуалық туралы айтуы мүмкін.
About a third of extant kharjas are written in Classical Arabic. Most of the remainder are in Andalusi Arabic, but there are about seventy examples that are written either in Iberian Romance languages or with significant Romance elements. None are recorded in Hebrew, even when the muwashshah itself is in Hebrew. Generally, though not always, the kharja is presented as a quotation from a speaker who is introduced in the preceding stanza. It is not uncommon to find the same kharja attached to several different muwashshahat. The Egyptian writer Ibn Sanā' al Mulk (1155–1211), in his Dar al Tirāz (a study of the muwashshahat, including an anthology) states that the kharja was the most important part of the poem, that the poets generated the muwashshah from the kharja, and that consequently it was considered better to borrow a good kharja than compose a bad one. Kharjas may describe love, praise, the pleasures of drinking, but also ascetism.
Араб тіліндегі muwaššaḥāt корпусы
Шамамен 600-ға жуық белгілі зайырлы арабша muwaššaḥāt-тың арасында, 300-ге жуық kharjas андалузиялық араб тілінде, ал 200-ден астам kharjas стандартты араб тілінде (فُصْحَى) жазылған. Дегенмен, кейбір халықтық kharjas-тар негізінен стандартты араб тілінде, бірақ оларға қарапайым тіл ерекшеліктері қосылған. 50-ге жуығы андалузиялық роман тілінде немесе роман тілінен сөздер мен элементтерді қамтиды.
Of the approximately 600 known secular Arabic muwaššaḥāt, there are almost 300 kharjas in vernacular Andalusi Arabic and over 200 in Standard Arabic (فُصْحَى), though some of the vernacular kharjas are essentially Standard Arabic with a vulgar gloss. About 50 are in Andalusi Romance or contain some Romance words or elements.
Шығармашылықтың шығу тегі туралы пікірталас
Харжа мувашахтан бөлек жазылуы мүмкін болғандықтан, көптеген ғалымдар романдық харжалардың бастапқыда кең таралған испандық өлеңдер болғанын болжайды. Кейбір ұқсастықтар олардың тақырыбы, өлең өлшемі және тіл ерекшеліктері тұрғысынан басқа ерте романдық өлеңдермен де байланыстырылған. Таяу Шығыс немесе Солтүстік Африка араб жазушылары, мысалы Ахмад әл-Тифаши (1184–1253), әл-Андалуста ежелгі заманнан бері орындалған «христиандық үлгідегі әндер» туралы айтқан, оларды кейбіреулер харжа деп санайды. Дегенмен, басқа ғалымдар мұндай пікірлерге қарсы шығып, харжаның романдық элементтердің аз немесе мүлдем жоқ араб өнерінің бір бөлігі екенін дәлелдейді, ал көзге көрінетін ұқсастықтар харжада адамзат әдебиетінде жиі кездесетін тақырыптар талқыланғандықтан туындайды.
Since the kharja may be written separately from the muwashshah, many scholars have speculated that the Romance kharjas were originally popular Spanish lyrics that the court poets incorporated into their poems. Some similarities have been claimed with other early Romance lyrics in theme, metre, and idiom. Arabic writers from the Middle East or North Africa like Ahmad al Tifashi (1184–1253) referred to "songs in the Christian style" sung in al Andalus from ancient times that some have identified as the kharjas. Other scholars dispute such claims, arguing that the kharjas stand firmly within the Arabic tradition with little or no Romance input at all, and the apparent similarities only arise because the kharjas discuss themes that are universal in human literature anyway.
Тіл мен оқу мәселесі талқыланды
Қазіргі заманғы романдық харжастардың аудармалары, әсіресе араб жазуында дауысты әріптердің болмауы себепті, пікірталас тудырады. Олардың көпшілігін көшірушілер түсінбеген тілде жазған болуы мүмкін, сол себепті қателер жіберілген болуы ықтимал. Жоғалған дауысты әріптер мен мүмкін қате жазылған әріптерден туындаған екіұштылықтан аудармалардың кең спектрі пайда болуы мүмкін. Осыған байланысты, осы мәтіндердің көптеген аудармалары күмәнді болып қалады. Гарсия Гомес шығармалары палеографиялық қателіктері үшін қатты сынға ұшырады. Авторлар қолданған аралас лексика да талқылауға себеп болады. Көптеген романдық харжастар толығымен роман тілінде жазылмаған, олардың құрамында әр түрлі дәрежеде араб тілінен алынған элементтер бар. Мұндай араласу роман тілінде сөйлейтін адамдардың табиғи тілдік ерекшеліктерін көрсете алмайды, сондықтан романдық харжастарды макарондық әдебиет деп қарастыру қажет. Алайда, Ричард Хичкок сияқты ғалымдардың аз тобы романдық харжастардың роман тілінде емес, жергілікті роман тілдерінің күшті ықпалымен дамыған, өте еркін араб диалектісінен тұратынын айтады. Олар академиялық қауымдыты екіұшты жазуды дұрыс оқымау және мувашшахат пен харжастардың жазылу жолдары туралы арабтардың заманауи есептерін назарға алмаумен айыптайды.
Modern translations of the Romance kharjas are a matter of debate particularly because the Arabic script does not include vowels. Most of them were copied by scribes who probably did not understand the language they were recording, which may have caused transmission errors. A large spectrum of translations is possible given the ambiguity created by the missing vowels and potentially erroneous consonants. Because of this, most translations of these texts will be disputed by some. Severe criticism has been made of García Gómez's editions because of his palaeographical errors. Further debate arises around the mixed vocabulary used by the authors. Most of the Romance kharjas are not written entirely in Romance, but include Arabic elements to a greater or lesser extent. It has been argued that such blending cannot possibly represent the natural speech patterns of the Romance speakers, and that the Romance kharjas must therefore be regarded as macaronic literature. A minority of scholars, such as Richard Hitchcock contend that the Romance Kharjas are, in fact, not predominantly in a Romance language at all, but rather an extremely colloquial Arabic idiom bearing marked influence from the local Romance varieties. Such scholars accuse the academic majority of misreading the ambiguous script in untenable or questionable ways and ignoring contemporary Arab accounts of how Muwashshahat and Kharjas were composed.
Қолжазбалар
12 ғасырдағы Мысыр ақыны Ибн Сана әл-Мүлк мувашшах және оның харжасы туралы антология мен зерттеме жазды, оның атауы – Dār aṭ ṭirāz fī ʿamal al muwas̲h̲s̲h̲aḥāt (دار الطراز في عمل الموشحات). 1949 жылы сириялық ғалым осы еңбектің басылымын жариялады. Алан Джонс осы еңбектің қазіргі заманғы нұсқасын жариялады. Мұуашшаһаттар антологиясы «Уддат әл-Жалис» (عدة الجليس) деп аталады, ол белгілі бір Әли ибн Бишри әл-Игранатиге жатқызылады және 1948 жылы Мароккодан Жорж Серафин Колин (1893–1977) алып келген қолжазбаға негізделген. 1992 жылы Алан Джонс оның араб тіліндегі басылымын жариялады. Ибн Бассам «әз-Зәхира фи махасин әһли әл-Жазира» (الذخيرة في محاسن أهل الجزيرة) еңбегінде харжа мувашшахтың қалған бөлігі құрастырылған бастапқы мәтін болғанын жазды. Ибн Халдун да өзінің «Муқаддимасында» мувашшах пен оның харжасын еске алды.
Ibn Sanāʾ al Mulk, a 12th century Egyptian poet, wrote an anthology and study of the muwaššaḥ and its kharja entitled Dār aṭ ṭirāz fī ʿamal al muwas̲h̲s̲h̲aḥāt (دار الطراز في عمل الموشحات).'' The Syrian scholar published an edition of the work in 1949. Alan Jones published a modern edition of this work. An anthology of muwaššaḥāt entitled Uddat al Jalīs (عدة الجليس), attributed to a certain Ali ibn Bishri al Ighranati, is based on a manuscript taken from Morocco in 1948 by Georges Séraphin Colin (1893 1977). Alan Jones published an Arabic edition in 1992. Ibn Bassam wrote in (الذخيرة في محاسن أهل الجزيرة) that the kharja was the initial text around which the rest of the muwaššaḥ was composed. Ibn Khaldun also mentions the muwaššaḥ and its kharja in his Muqaddimah.
Қазіргі заманғы зерттеу
1948 жылы венгр лингвисті Сэмюэл Миклош Стерн "Les Vers finaux en espagnol dans les muwaššaḥs hispano hebraïques" атты еңбегін al Andalus журналында жариялады, ол 1974 жылы "The Final Lines of Hebrew Muwashshaḥs from Spain" деп ағылшын тіліне аударылды. Стерннің еврей мәтіндеріндегі kharjas түсіндірмесі оларды роман тілдерін зерттеушілерге қолжетімді етті және Испаниядағы ғалымдар мен Батыстағы роман тілдері мамандарына зор әсер етті. Гоместің 1965 жылы жарық көрген "Jarchas Romances De La Serie Arabe En Su Marco" кітабы сол кездегі барлық белгілі kharjas корпусын ұсынды; түсіндірмелер мен ғылыми аппарат болмаса да, ол канондық мәртебеге ие болды. Сола Соледің "Corpus de poesía mozárabe (Las Harjas andalusíes)" жинағында толыққанды ғылыми аппарат, әртүрлі қолжазбалардан алынған нұсқалар, терең талдау және салмақты пікірлер келтірілген. Л.П. Харви, Алан Джонс және Джеймс Т. Монро да kharjas зерттеу саласына маңызды үлес қосты.
In 1948, the Hungarian linguist Samuel Miklos Stern published "Les Vers finaux en espagnol dans les muwaššaḥs hispano hebraïques" in the journal al Andalus, translated into English in 1974 as The Final Lines of Hebrew Muwashshaḥs from Spain. Stern's interpretation of kharjas in Hebrew texts made them accessible to Romanists and had a great impact on the Spanish establishment and scholars of Romance in the West. Gómez's 1965 book Jarchas Romances De La Serie Arabe En Su Marco presented a corpus of all known kharjas at the time; although it did not include annotation or scholarly apparatus, it became canonical. Solà Solé's Corpus de poesía mozárabe (Las Harjas andalusíes) offered a complete scholarly apparatus, variations taken from different manuscripts, thorough discussion, and thoughtful speculation. LP Harvey, Alan Jones, and James T. Monroe have also made influential contributions to the study of the kharjas.