Кіріспе

Лингвистикада детерминативтік тіркес (ДТ) – детерминативпен басталатын тіркес түрі, мысалы, "көп". Көптеген тәсілдер "көп алма емес" сияқты тіркесті, осы жағдайда "көп" детерминативімен басталатын ДТ деп қарастырады. Бұл ДТ-талдау немесе ДТ-гипотеза деп аталады. Басқалары бұл талдауды қабылдамай, дәстүрлі NP (атау сөз тіркесі немесе номинативтік сөз тіркесі) талдауын қолдайды, онда "алмалар" тіркестің басы болады, ал ДТ "көп емес" тек тәуелді мүше болып табылады. Осылайша, атау топтарындағы бас және тәуелділік туралы әртүрлі талдаулар бар. ДТ-талдау 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында дамыды және қазіргі генеративтік грамматикада басым көзқарас болып табылады. Төмендегі детерминативтік тіркестер мысалында детерминативтер қалың шрифтпен берілген:
бір кішкентай ит, кішкентай иттер (белгісіз немесе анықталған артикльдер)
менің кішкентай итім, сіздің кішкентай итттеріңіз (иелік жалғаулары)
осы кішкентай ит, сол кішкентай иттер (демонстративтер)
әрбір кішкентай ит, әрбір ит, ит жоқ (санаушылар)

Сайысқа қатысушы талдаулар

ДП-талдау генеративтік грамматикада басымдық танытса да, көптеген басқа грамматикалық теориялар бұл идеяны қабылдамайды. Мысалы, репрезентациялық сөз тіркесі грамматикасы NP талдауын қолдайды, мысалы, Head-driven Phrase Structure Grammar, ал Meaning Text Theory, Functional Generative Description және Lexicase Grammar сияқты тәуелділік грамматикалары да есімдік сөз тіркестерінің дәстүрлі NP талдауын қабылдайды, бірақ Word Grammar бұл ережеден өзгеше. Ағылшын тіліндегі анықтауыштардың түрлері келесі кестеде көрсетілген: Мақалалық сандық көрсеткіш Демонстративтік Иелік a/an, the all, every, many, each, т.б. осы, сол, ана, мына, т.б. менің, сіздің, оның, олардың, т.б. «Көлік» және «сол идеялар» сияқты тіркестердегі анықтауыш сөз тіркесіндегі бас сөз ретінде қарастырылуы керек пе, әлде тәуелді элемент ретінде ме? Келесі схемалар бәсекелес талдауларды көрсетеді: DP және NP. Екі мүмкіндік алдымен тәуелділікке негізделген құрылымдар (тәуелділік грамматикасы) арқылы көрсетілген: a мысалында анықтауыштар есімдіктерге басымдық етеді, ал b мысалында керісінше, есімдіктер анықтауыштарға басымдық етеді. Осы айырмашылық фразалық құрылым грамматикасының (constituency-based trees) схемалары арқылы да көрсетілген, бұл жоғарыдағыға тең: Мұнда қолданылған конвенция құрылымдағы түйіндерді белгілеу үшін сөздердің өзін пайдаланады. Синтаксистік талдау тәуелділікке немесе фразалық құрылымға негізделгені маңызды емес, мәселе қай сөздің екіншісіне басымдығында.

DP-ге қарағанда NP-ге қатысты дәлелдер

ДП гипотезасы төрт негізгі себеппен қолдауға ие: 1) фразалар мен клаузаларды құрылымдық тұрғыдан салыстыруға мүмкіндік береді, 2) детерминативтердің фразаларды жиі бастауы мен фраза ішіндегі олардың бекітілген орнын түсіндіреді, 3) иеленушілік конструкцияларын түсіндіреді және 4) детерминативтермен толықтырғыш таралуына байланысты анықталған жалғаулы есімдердің (pronouns) мінез-құлқын түсіндіреді.

Параллель құрылымдар

DP талдауының бастапқы себебі сөз тіркесі мен сөйлемдегі параллелизм болды. DP талдауы сөйлемдер мен сөз тіркестерін құрылымдық жағынан қатар қарастыруға мүмкіндік береді. Негізгі ой мынадай: сөйлемдерде лексикалық категориялардан жоғары функционалдық категориялар болғандықтан, есімдіктерде де солай болуы керек. Дәстүрлі NP талдауының кемшілігі – ол анықтауышты, көбінесе функциялық сөзді, мазмұндық сөз болып табылатын лексикалық есімнің астына орналастырады. Сондықтан дәстүрлі NP талдауы, функциялық категорияларды лексикалық категориялардан жоғары қоятын сөйлемдерді талдаудан өзгеше. Бұл мысал көмекші етістіктерді талдау арқылы түсіндіріледі. «Болады түсінемін» сияқты тіркесте, модальдық көмекші етістік «болады», функциялық сөз, негізгі етістік «түсінемін», мазмұндық сөзден жоғары тұрады. Осы талдауды «көлік» сияқты сөз тіркесіне кеңейтсек, анықтауыш «көлік», функциялық сөз, «көлік», мазмұндық сөзден жоғары тұруы керек. Осылайша, NP «көлік» DP-ға айналады. Бұл ой қарапайым тәуелділік иерархиясымен көрсетілген: тек c-де көрсетілген DP талдауы ғана етістік тізбегімен параллелизмді орнатады. Бұл синтаксистік құрылым архитектурасының принципті екенін болжай білуге мүмкіндік береді; функционалдық категориялар (функциялық сөздер) сөз тіркесі мен сөйлемдерде лексикалық категориялардан (мазмұндық сөздерден) үнемі жоғары тұрады. Синтаксистік құрылым архитектурасының бірлігі, DP талдауын қолдау үшін ең күшті аргумент болып табылады.

Орны

Детерминативтер әдетте олар қолданылатын тіркестерді бастайтыны да ДП талдауын қолдау ретінде қарастырылады. Бірнеше анықтауыш сын есім қолданылғанда олардың реті шамалы икемді болатыны айтылады, мысалы, ескі, дос ит немесе дос, ескі ит. Ал детерминативтің орны, керісінше, өзгермейді; ол міндетті түрде тіркесті бастауы керек, мысалы, *дос ескі ит, *ескі дос ит, т.б. Детерминативтің тіркестің ең сол жақ шетінде бекітілген орны оның тіркестің басы екенін көрсетеді. Осы ойға сүйенсек, егер бас орны тұрақты болса, тіркестердің құрылымы берік болады. Анықтауыш сын есімдердің ретінің икемділігі олардың нақты есімге тәуелді екенін көрсетеді.

NP-ге қарағанда DP-ге қатысты дәлелдер

DP гипотезасы генеративтік грамматикада дәстүрлі NP-талдауын көптеп ығыстырғанмен, басқа теориялардың қолдаушылары арасында ол алты себепке байланысты қабылданбайды: 1) анықтауыштардың жоқтығы, 2) морфологиялық байланыстар, 3) семантикалық және синтаксистік үйлесімділік, 4) фразеологиялық тіркестер, 5) сол жақтан тармақталатын құбылыстар және 6) меншік жалғаулары.

Детерминанттар жоқ

Көптеген тілдерде ағылшын тіліндегі белгілі және белгісіз мақалалардың эквиваленттері жоқ, мысалы, славян тілдерінде. Осылайша, бұл тілдерде анықтауыштар ағылшын тіліне қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі, онда белгілі мақалы "the" және белгісіз мақалы "a" жиі қолданылады. Бұл DP-талдауы үшін нөлдік анықтауыштардың осы тілдерде жиі кездесетінін білдіреді. Басқаша айтқанда, DP-талдауы DP-ны талдауда дәйекті болу үшін нөлдік анықтауыштардың жиі пайда болуын қабылдауы керек. Ашық анықтауышы жоқ DP-лар, шын мәнінде, бір жағынан жасырын анықтауышты қамтиды. Бұл мәселе ағылшын тілінде де көрінеді, онда жинақы есімдер анықтауышпен немесе онсыз қолданылуы мүмкін, мысалы, "milk" (сүт) және "the milk" (сүт), "water" (су) және "the water" (су). Көпше есімдер де анықтауышпен немесе онсыз қолданылуы мүмкін, мысалы, "books" (кітаптар) және "the books" (кітаптар), "ideas" (идеялар) және "the ideas" (идеялар) және т.б. Ашық анықтауышы жоқ есімдер анықтауышы бар есімдермен бірдей таралымға ие болғандықтан, DP-талдауы, егер ол дәйекті болғысы келсе, ашық анықтауыш болмаған жағдайда нөлдік анықтауыштың бар екенін қабылдауы керек. Дәстүрлі NP-талдауы осы қажеттілікпен бетпе-бет келмейді, өйткені ол үшін есім сөз тіркесінің басы есім болып табылады, анықтауыш бар немесе жоқ екеніне қарамастан. Осылайша, дәстүрлі NP-талдауы теориялық аппаратты аз қажет етеді, өйткені оған барлық нөлдік анықтауыштар қажет емес, олардың болуын жоққа шығару мүмкін емес. Басқа нәрселер тең болса, Окамның бритвасы бойынша аз – жақсы.

Морфологиялық тәуелділіктер

NP-талдау морфологиялық тәуелділіктер саласындағы түйсіктермен сәйкес келеді. Атаудың семантикалық және грамматикалық ерекшеліктері анықтауыштың таңдалуына және морфологиялық түріне әсер етеді, керісінше емес. Мысалы, неміс тіліндегі атаулардың грамматикалық жынысын қарастырайық: Tisch 'үстел' еркек (der Tisch), Haus 'үй' бейтарап (das Haus), Zeit 'уақыт' әйел (die Zeit). Атаудың грамматикалық жынысы – атаудың өзіне тән қасиет, ал анықтауыштың түрі осы атау қасиетіне қарай өзгереді. Басқаша айтқанда, атау анықтауыштың таңдалуына және түріне әсер етеді, керісінше емес. Бұл жағдай ағылшын тілінде грамматикалық сан арқылы да көрінеді, мысалы, жекеше – this және that, көпше – these және those. NP-талдау атауды анықтауыштан жоғарырақ орналастырғандықтан, атаудың анықтауыштың таңдалуы мен түріне тигізетін әсері түсінікті: бас атау тәуелді анықтауышқа әсер етеді. DP-талдау, керісінше, түсініксіз, себебі ол тәуелді атаудың бас анықтауыштың таңдалуы мен түріне әсер ететінін қарастыруды талап етеді.

Семантикалық және құрылымдық параллелизм

Жоғарыда сөйлем мен DP арасындағы параллелизм туралы айтылғанға қарамастан, есімдік сөз тіркестерінің дәстүрлі NP талдауы шын мәнінде параллелизмді сақтайды, ал DPs қабылдағанда бұл параллелизм жойылады. NP және сөйлем арқылы қол жеткізілетін семантикалық параллелизм, мысалы, "Ол суды жақсы көреді" және "Оның суға деген махаббаты", егер DPs қабылдаса, құрылымда жоқ болады. Бұл мәселе алдымен тәуелділік ағаштары арқылы көрсетіледі: NP талдауында, "оның" сөзі "махаббатқа" тәуелді, дәл сол сияқты "ол" сөзі "жақсы көреді" сөзіне тәуелді. Нәтижесінде, "оның суға деген махаббаты" NP және "Ол суды жақсы көреді" сөйлемі құрылымдық жағынан көбінесе параллель, бұл екеуінің семантикалық параллельдігін ескере отырып, дұрыс болып көрінеді. Ал DP талдауы бұл параллелизмді жояды, себебі "оның" сөзі "махаббат" сөзінің басы болады. Бұл конституенттік талдау үшін де осылай: Бұл ағаштар қайтадан сөздердің өзі түйіндік белгілер ретінде қолданылатын әдеттегі тәсілді қолданады. NP талдауы параллелизмді сақтайды, өйткені анықтауыш "оның" сөзі "махаббат" басталған NP-де спецификатор ретінде, ал "жақсы көреді" басталған сөйлемде спецификатор ретінде пайда болады. Керісінше, DP талдауы бұл параллелизмді жояды, себебі "оның" енді NP-де спецификатор ретінде емес, есімнің үстіндегі бас ретінде пайда болады.

Идиоматикалық мағынасы

Табиғи тілдегі көптеген идиомалардың тұрақты сөздері бір уақытта анықтауышты жоққа шығара отырып, зат есім тіркесінің зат есімін қамтиды. Бұл әсіресе ағылшын тіліндегі көптеген идиомаларға қатысты, олар идиоманың тұрақты бөлігі емес, иесінің болуын талап етеді, мысалы, Х-тің уақытын алу, Х-тің аяғын тарту, Х-тің қабірінде билеу, Х-тің аяғына басу және т.б. Бұл идиомаларда X-тің болуы қажет болса да, X аргументінің өзі өзгермелі, мысалы, оның/оның/олардың/Джонның аяғын тарту. Бұл иеленушінің идиоманың құрамына кірмейтінін, ол идиомадан тыс екенін білдіреді. Бұл факт DP талдауы үшін мәселе туғызады, себебі идиоманың тұрақты сөздері тік бағытта үзіледі. Яғни, тұрақты сөздердің иерархиялық құрылымы иеленушімен бұзылады, ол идиоманың бөлігі емес. Дәстүрлі NP талдауында бұл мәселе тумайды, өйткені иеленуші зат есімнің төменінде орналасады. Бұл көздерге тәуелді құрылымдарда анық көрінеді: сөздердің тік бағыттағы орналасуы маңызды. Идиоманың тұрақты сөздері (көк түспен белгіленген) NP талдауында үздіксіз (олар тізбек құрайды), ал DP талдауында бұл үздіксіздік бұзылады, себебі иеленуші (жасыл түспен белгіленген) араласады. Сондықтан NP талдауы идиомаларды сөз тізбегі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді, ал DP талдауында мұндай болжам жасауға болмайды. DP талдауында көптеген идиомалардың тұрақты сөздерін синтаксистің анықталған бірліктері ретінде қарастыру мүмкін емес.

Сол жақ бұтақтар

Ағылшын және көптеген туысқан тілдерде есімдіктердің астындағы сол жақ тармақтағы құрамдас бөліктерді есімдіктерден бөліп алу мүмкін емес. Есімнің астындағы сол жақ тармақтарда орналасқан құрамдас бөліктерімен есімнің арасында алыс қашықтықтағы тәуелділіктер болуы мүмкін емес. Бұл факті сол жақ тармақ шарты арқылы түсіндіріледі. Детерминанттар мен атрибутивті сын есімдер – бұл "сол тармақтың құрамдас бөліктері". Бұл байқаныс тақырыптау және сұрау сөздерін алға жылжыту мысалдарымен көрсетілген:

(1а) Фредтің көмекші достары бар. (1б) * және көмекші Фредтің достары бар. Атрибутивті сын есім «көмекші» оның бас сөзі – «достар»-дан бөлек тақырыптауға жарамайды. (2а) Сэм екінші пойызды күтіп отыр. (2б) * және екінші Сэм пойызды күтеді. Атрибутивті сын есім «екінші» оның бас сөзі – «пойыз»-дан бөлек тақырыптауға жарамайды. (3а) Сюзан біздің көлігімізді алды. (3б) *Сюзанның машинасы кімдікі? Сұраушы детерминант «кімдікі» оның бас сөзі – «көлік»-тен алысқа жылжытылмайды. (4а) Сэм екінші пойызды күтіп отыр. (4б) *Сэм қай пойызды күтіп отыр? Сұраушы детерминант «қай» оның бас сөзі – «пойыз»-ден алысқа жылжытылмайды. Бұл мысалдар тақырыптау мен сұрау сөздерін алға жылжытудың алыс қашықтықтағы тәуелділіктеріне қатысты детерминанттардың атрибутивті сын есімдер сияқты әрекет ететінін көрсетеді. Екеуі де олардың бас есімдерінен бөліне алмайды. NP-талдау осы байқанысқа сәйкес келеді, өйткені ол атрибутивті сын есімдер мен детерминанттарды есімдіктердің сол жақ тармағына тәуелді ретінде орналастырады. Алайда, DP-талдау кезінде детерминанттар енді есімдіктердің астындағы сол жақ тармақтарда болмайды. Басқаша айтқанда, дәстүрлі NP-талдау детерминанттардың алыс қашықтықтағы тәуелділіктерге қатысты атрибутивті сын есімдер сияқты әрекет ететінімен сәйкес келеді, ал DP-талдау осы мінез-құлықты түсіндіру үшін сол тармақтарға жүгіне алмайды, өйткені DP-талдауда детерминант енді есімнің астындағы сол тармақта емес.