Кіріспе
Өнімнің немесе қызметтің бір бірлігін қосымша өндіруге жұмсалатын шығын. Экономикада шекті шығын – өндірілген көлемнің артуына байланысты туындайтын жалпы шығынның өзгеруі, яғни қосымша көлемді өндіру құны. Кейбір жағдайларда бұл өнімнің бір бірлігінің ұлғаюын, ал басқаларында – өнімнің өсуімен жалпы шығынның өзгеру қарқынын білдіреді. 1-суретте көрсетілгендей, шекті шығын бірлікке шаққанда доллармен өлшенеді, ал жалпы шығын – доллармен. Шекті шығын – жалпы шығынның өніммен бірге өсу қарқынын көрсететін еңіс. Шекті шығын мен орташа шығын – екі бөлек ұғым, себебі орташа шығын жалпы шығынның өндірілген бірліктер санына бөлінуімен есептеледі. Кез келген өндіріс деңгейінде және қарастырылып отырған уақыт аралығында шекті шығын өндіріс көлеміне байланысты өзгеретін барлық шығындарды қамтиды, ал өндіріс көлеміне тәуелсіз шығындар тұрақты болып саналады. Мысалы, автомобиль өндірудің шекті шығынына қосымша автомобильге қажетті еңбек және бөлшектердің құны кіреді, бірақ өндіріс көлеміне қарамастан өзгермейтін зауыт ғимаратының тұрақты шығындары кірмейді. Шекті шығын – қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді болуы мүмкін, бұл өнімге байланысты өзгеретін шығындарға байланысты. Өйткені ұзақ мерзімде ғимараттың көлемі де қажетті өнімге сәйкес таңдалады. Егер шығындар функциясы үздіксіз және дифференциалданатын болса, шекті шығын – шығындар функциясының өнім көлеміне қатысты бірінші туындысы болады:
In economics, the marginal cost is the change in the total cost that arises when the quantity produced is increased, i. e. the cost of producing additional quantity. In some contexts, it refers to an increment of one unit of output, and in others it refers to the rate of change of total cost as output is increased by an infinitesimal amount. As Figure 1 shows, the marginal cost is measured in dollars per unit, whereas total cost is in dollars, and the marginal cost is the slope of the total cost, the rate at which it increases with output. Marginal cost is different from average cost, which is the total cost divided by the number of units produced. At each level of production and time period being considered, marginal cost includes all costs that vary with the level of production, whereas costs that do not vary with production are fixed. For example, the marginal cost of producing an automobile will include the costs of labor and parts needed for the additional automobile but not the fixed cost of the factory building that do not change with output. The marginal cost can be either short run or long run marginal cost, depending on what costs vary with output, since in the long run even building size is chosen to fit the desired output. If the cost function is continuous and differentiable, the marginal cost is the first derivative of the cost function with respect to the output quantity :
Шығындар функциясы дифференциалданатын болмаса, шекті шығынды келесідей жазуға болады:
мұнда – бір бірліктің ұлғаюын білдіреді.
Қысқа мерзімді шекті шығындар
Қысқа мерзімді шекті шығын – қысқа мерзімде қосымша өнім өндірілген кезде және кейбір шығындар өзгермейтін болса, жалпы шығындардың өзгеруі. Беттің оң жағында қысқа мерзімді шекті шығын U пішінін құрайды, онда x осьінде саны, ал y осьінде бірлікке шаққандағы құны көрсетіледі. Қысқа мерзімде фирманың өндіріс көлеміне тәуелсіз (мысалы, ғимараттар, жабдықтар) тұрақты шығындары болады. Еңбек және материалдар сияқты басқа шығындар өнім көлеміне байланысты өзгереді, сондықтан олар шекті шығында көрінеді. Диаграммада көрсетілгендей, егер фирма өндірістің өте төмен деңгейінде жұмыс істесе, бірлікке қосымша шығын жоғары болса, шекті шығын бастапқыда төмендеуі мүмкін, немесе бірден басталып немесе бірден өсуі мүмкін. Бір кезде шекті шығын өсе бастайды, себебі еңбек сияқты өзгермелі факторлардың артуы ғимараттың көлемі сияқты тұрақты активтерге күш түсіреді. Ұзақ мерзімде фирма өзінің тұрақты активтерін қажетті өнім көлеміне сәйкес арттырады; ал қысқа мерзім – осы активтерді өзгерте алмайтын кезең ретінде анықталады.
Ұзақ мерзімді шекті шығындар
Ұзақ мерзім – ешқандай фактордың бекітілмеген уақыт кезеңі ретінде анықталады. Ғимараттың көлемі мен жабдықтарды қоса алғанда, барлық нәрсені қажетті өнім көлеміне орай тиімді таңдауға болады. Осының салдарынан, егер қысқа мерзімді шекті шығындар қуаттылық шектеулерінен туындап өссе де, ұзақ мерзімді шекті шығындар тұрақты болуы мүмкін. Сондай-ақ, технологиялық немесе басқару тиімділігі өндіріс көлемімен өзгеретін болса, масштаб эффектісінің өсуі немесе төмендеуі болуы мүмкін. Мысалы, оң жақтағы диаграммада көрсетілгендей, шекті шығындар алдымен төмендеп (масштаб эффектісінің өсуі), содан кейін көтерілуі (масштаб эффектісінің төмендеуі) мүмкін.
Шекаралық шығын туралы эмпирикалық деректер
Неоклассикалық модельдер өндіріс артқан сайын шекті шығындардың артатынын жалпы түрде қабылдаса, 20-ғасыр бойы жүргізілген бірнеше эмпирикалық зерттеулер шекті шығындардың фирмалардың басым көпшілігі үшін тұрақты немесе төмендеп баратынына тоқталды. Соңғы кезде бұрынғы Федералдық резерв вице-президенті Алан Блиндер және оның әріптестері 10 миллион доллардан астам сату көлемі бар 200 корпорация басшысымен сауалнама жүргізді, онда олардан басқа сұрақтармен қатар, олардың шекті шығындар қисығының құрылымы туралы сұрады. Кереметі, жауап берушілердің бар болғаны 11%-ы өндіріс артқан сайын шекті шығындардың артатынын айтты, ал 48%-ы тұрақты екенін, 41%-ы төмендеп баратынын көрсетті. Нәтижелерді қорытындылап, олар былай деп жазды: "Көптеген компаниялар шекті шығындар қисығының көтерілуіне емес, төмендеуіне байланысты екенін мәлімдейді. Жауап берушілердің шығындар туралы сұрақтарды дұрыс түсіндіріп-түсінбегендігіне күмән тудыруға болады, бірақ олардың жауаптары оқулықтарда бейнеленгеннен мүлдем өзгеше, әдеттегі фирманың шығын құрылымының суретін салады." ("Бағалар туралы сұрау: Баға тұрақсыздығын түсінуге жаңа көзқарас", 105-бет). Бұл жалпы жағдайда, орташа шығынның ең төменгі нүктесі орташа шығын мен шекті шығын тең болатын жерде пайда болады (графикте көрсетілгенде, шекті шығындар қисығы орташа шығындар қисығымен төменнен қиылысады).
quote| many more companies state that they have falling, rather than rising, marginal cost curves. While there are reasons to wonder whether respondents interpreted these questions about costs correctly, their answers paint an image of the cost structure of the typical firm that is very different from the one immortalized in textbooks.|Asking About Prices: A New Approach to Understanding Price Stickiness, p. 105 For this generic case, minimum average cost occurs at the point where average cost and marginal cost are equal (when plotted, the marginal cost curve intersects the average cost curve from below).
Толық бәсекелестікке негізделген ұсыныс қисығы
Шекаралық шығын қисығының орташа өзгермелі шығын қисығымен қиылысуынан жоғары бөлігі – толық бәсекелестік нарығында жұмыс істейтін фирманың ұсыныс қисығын (MC қисығының AVC қисығымен қиылысуынан төменгі бөлігі ұсыныс қисығына жатпайды, себебі фирма өзін жабу нүктесінен төмен бағада жұмыс істемейді). Бұл басқа нарықтық құрылымдардағы фирмаларға қатысты емес. Мысалы, монополияда MC қисығы болғанымен, ұсыныс қисығы болмайды. Толық бәсекелестік нарығында ұсыныс қисығы сатушының әр бағада қандай көлемде тауар ұсынуға дайын екенін және оның мүмкіндігін көрсетеді – әр баға үшін ұсынылатын нақты бір көлем болады.
Шекаралық шығындарға негізделген шешімдер
Толық бәсекелестік нарықтарында фирмалар өндірілетін мөлшерді шекті шығындар мен сату бағасына сүйене отырып шешеді. Егер сату бағасы шекті шығыннан артық болса, олар сол бірлікті өндіріп, сатады. Егер шекті шығын бағадан жоғары болса, өндіру пайдалы болмайды. Сондықтан өндіріс, шекті шығын сату бағасына теңелгенше жүргізіледі.
Тұрақты шығындармен байланыс
Шекті шығындар тұрақты шығындар деңгейіне тәуелді емес. Шекті шығындар ∆C/∆Q арқылы өрнектеледі. Тұрақты шығындар өндірілген тауар мөлшеріне байланысты өзгермейтіндіктен, MC = ∆VC/∆Q болады. Демек, егер тұрақты шығындар екі еселенсе, шекті шығын MC өзгермейді, нәтижесінде пайданы барынша арттыратын мөлшер мен баға да өзгермейді. Бұл қысқа мерзімдік жалпы шығын қисығы мен қысқа мерзімдік айнымалы шығын қисығын график түрінде көрсету арқылы түсіндіріледі. Екі қисықтың пішіні бірдей. Әр қисық бастапқыда азаятын жылдамдықпен өседі, инфлексиялық нүктеге жетеді, содан кейін өсетін жылдамдықпен өседі. Ықпалдастық айырмашылық – SRVC қисығы координаталар басынан басталады, ал SRTC қисығы тік осінің оң жағынан басталады. SRTC қисығының координаталар басынан жоғары қашықтығы тұрақты шығындарды көрсетеді – қисықтар арасындағы тік қашықтық. Бұл қашықтық өндірілген Q санының өсуімен өзгермейді. MC – SRVC қисығының еңісі. Тұрақты шығындардың өзгеруі SRTC мен SRVC қисықтары арасындағы тік қашықтықтың өзгеруімен көрінеді. Мұндай өзгеріс SRVC қисығының пішініне және оның кез келген нүктесіндегі MC еңісіне әсер етпейді. Шекті шығындардың өзгеру заңы орташа шығындардың өзгеру заңына ұқсас. Екеуі де өнімнің өсуімен бастапқыда төмендейді, содан кейін белгілі бір деңгейге жеткеннен кейін өсе бастайды. Шекті шығын ең төменгі деңгейге жеткен кездегі өнім орташа жалпы шығын мен орташа айнымалы шығыннан кем болады. Орташа жалпы шығын мен орташа айнымалы шығын ең төменгі нүктеге жеткенде шекті шығын орташа шығынға тең болады.
Жеке және әлеуметтік шекті шығындар
Шекаралық шығындар теориясында жеке және әлеуметтік шекті шығындар арасындағы айырмашылық аса маңызды. Шекті жеке шығын – бұл аталған фирманың төлейтін шығыны. Бизнес шешім қабылдаушылар пайданы барынша арттыру мақсатында осы шекті жеке шығынды пайдаланады. Әлеуметтік шекті шығын жеке шығынға ұқсас, себебі ол жеке кәсіпкерліктің шығындарын және өнімді сатып алу немесе сатумен тікелей байланысы жоқ тараптарға тиесілі кез келген басқа шығынды (немесе оны өтеуші пайданы) қамтиды. Ол өндіріс пен тұтынудың барлық теріс және оң сыртқы әсерлерін қамтиды. Мысалдарға үшінші тараптарға әсер ететін ауаның ластануынан туындайтын әлеуметтік шығын және басқаларды жұқпадан қорғайтын тұмауға қарсы вакцинаның әлеуметтік пайдасы жатады. Сыртқы факторлар – экономикалық мәмілеге қатысушы тараптар төлемейтін шығындар (немесе алатын пайдалар). Мысалы, бір өндіруші қоршаған ортаны ластауы мүмкін, ал осы шығынды басқалар көтереді. Тұтынушы қоғамға пайда әкелетін тауарды тұтынуы мүмкін, мысалы, білім беру; жеке тұлға барлық пайданы алмайтындықтан, ол тиімділік талап ететін деңгейден аз тұтынуы мүмкін. Сонымен қатар, адам темекі шегуші немесе алкогольге тәуелді болуы мүмкін және басқаларға шығын келтіруі мүмкін. Мұндай жағдайларда, аталған тауардың өндірілуі немесе тұтынылуы оптималды деңгейден ауытқуы мүмкін.
Өндірістің теріс сыртқы әсерлері
Көп жағдайда жеке және қоғамдық шығындар өзара сәйкес келеді, бірақ кейде қоғамдық шығындар жеке шығындардан артық немесе кем болуы мүмкін. Егер өндірістің шекті қоғамдық құны жеке шығындар функциясынан жоғары болса, онда өндірістің теріс сыртқы әсері пайда болады. Ластануға немесе басқа да экологиялық залалға алып келетін өндіріс процестері – теріс сыртқы әсерлерді тудыратын өндірістің классикалық мысалдары. Мұндай сыртқы әсерлер фирмалардың өзінің жалпы шығындарын төмендету үшін шығындарын үшінші тарапқа жүктеуінің салдарынан туындайды. Осылайша, шығындарды сыртқа шығару нәтижесінде, фирмаға қатысы жоқ қоғам мүшелері фирманың осындай әрекеттерінен зиян көреді. Осы жағдайда, қоғамда өндіріс шығындарының өсуі жеке шығындар қисығынан жоғары шығындарды көрсететін қоғамдық шығындар қисығын құрайды. Тепе-теңдік күйінде, теріс сыртқы әсерлер тудыратын нарықтар осы тауарды артық өндіреді. Осының салдарынан, қоғамдық жағынан оңтайлы өндіріс деңгейі байқалған деңгейден төмен болады.
Өндірістің оң сыртқы әсерлері
Өндірістің шекті әлеуметтік құны жеке шығындар функциясынан төмен болса, өндірістің оң сыртқы әсері пайда болады. Қоғамдық игіліктерді өндіру – оң сыртқы әсер тудыратын өндірістің классикалық мысалы. Әлеуметтік және жеке құндар арасындағы айырмашылықты тудыратын осындай қоғамдық игіліктердің мысалы – білім беру өндірісі. Білім берудің бүкіл қоғам үшін де, нарыққа тікелей қатысушылар үшін де пайдалы екені көбінесе байқалады. Мұндай өндіріс жеке құн қисығынан төмен әлеуметтік құн қисығын құрайды. Тепе-теңдік күйінде, оң сыртқы әсер тудыратын нарықтар өз тауарын жеткіліксіз өндіреді. Осының салдарынан, әлеуметтік тұрғыдан оңтайлы өндіріс деңгейі нақты байқалған деңгейден жоғары болады.
Шекаралық шығын мен орташа жалпы шығын арасындағы байланыс
Шекаралық шығындар орташа жалпы шығындармен және орташа айнымалы шығындармен ең төменгі нүктесінде қиылысады. [Шекті шығындар мен орташа жалпы шығындар арасындағы қатынас] графигін мысал ретінде қарастырайық. Егер өндірілген өнімнің бастапқы деңгейі n болса, онда шекті шығын – бұл қосымша өнімнен, яғни (n+1)-ші бірліктен туындаған жалпы шығындардың өзгеруі. Сондықтан (экранның оң жағындағы «Орташа құн» суретіне назар аударыңыз). Егер (n+1)-ші бірліктің шекті құны орташа құннан (n) кем болса, онда орташа құн (n+1) орташа құннан (n) кіші болады. Ал егер (n+1)-ші бірліктің шекті құны орташа құннан (n) жоғары болса, онда керісінше болады – орташа құн (n+1) орташа құннан (n) жоғары болады. Егер шекті шығын орташа шығын қисығының астында жатса, ол орташа шығын қисығын төмен қарай иілтеді, ал шекті шығын орташа шығын қисығынан жоғары болса, ол орташа шығын қисығын жоғары қарай иілтеді. Жоғарыдағы кестеде көрініп тұрғанындай, шекті шығын қисығы мен орташа шығын қисығы қиылысқанға дейін орташа шығын қисығы төмен қарай еңкейеді, ал қиылысқаннан кейін жоғары қарай еңкейеді. U-тәрізді график азаятын табыс заңын көрсетеді. Кәсіпорын белгілі бір деңгейде өнім шығара алады, бірақ (n+1)-ші өнімнің өндірісі ең төменгі шығынға жеткеннен кейін, одан кейін өндірілген өнім орташа жалпы шығынды ғана арттырады (Nwokoye, Ebele & Ilechukwu, Nneamaka, 2018).
Пайданы барынша арттыру
Парақтың оң жағындағы пайданы максимизациялау графигі шекті шығын және шекті пайда сызықтары қиылысқандағы оңтайлы өндіріс көлемін көрсетеді. Қара сызық – пайда ең көп болатын қиылыс нүктесін (шекті кіріс = шекті шығын) білдіреді. "Пайданы максимизациялау көлемі" деп белгіленген қара тік сызықтың сол жағында шекті кіріс шекті шығыннан жоғары. Егер кәсіпорын өндірісін графиктің сол жағына орналастырып, өнімді арттыруды шешсе, алынған әрбір өнім бірлігінен түсетін қосымша кіріс, оған кететін қосымша шығыннан асып түседі. "Пайданы максимизациялау графигінен" кіріс А және В аймақтарын қамтитынын, ал шығын тек В аймағын қамтитынын көруге болады. Әрине, A+B пайда әкеледі, бірақ өндіріс көлемін MR=MC нүктесіне дейін арттыру артық пайданы қамтамасыз етеді, ол жоғалған А аймағына төленетін кірісті жабуға жетеді. Кәсіпорнға өндіріс көлемін арттыру ұсынылады (Микроэкономика теориясы мен қолданбалары, 2012). Екінші жағынан, қара сызықтың оң жағы (Шекті кіріс = шекті шығын) шекті шығынның шекті кірістен артық екенін көрсетеді. Егер кәсіпорын өндірісін осы жақта белгілесе және оны азайтатын болса, шығын С және D аймақтарынан төмендейді, бұл кірістің төмендеуінен асып түседі. Сондықтан, (шекті кіріс = шекті шығын) нүктесіне дейін өндіріс көлемін азайту пайданың өсуіне әкеледі (Микроэкономика теориясы мен қолданбалары, 2012).