Ақпараттық жүйелер теориясы: Технологияны қабылдау моделі

Кіріспе

Ақпараттық жүйелер теориясы

Технологияны қабылдау моделі (TAM) – пайдаланушылардың технологияны қалай қабылдап, пайдаланатынын сипаттайтын ақпараттық жүйелер теориясы. Нақты жүйе пайдалану – адамдар технологияны қолданатын соңғы кезең. Мінез-құлықтық ниет – адамдарды технологияны пайдалануға итермелейтін фактор. Мінез-құлықтық ниетке (МҚН) технологияға деген жалпы көзқарас (К) әсер етеді. Модельге сәйкес, пайдаланушыларға жаңа технология ұсынылғанда, олардың оны қалай және қашан пайдалану туралы шешіміне бірнеше фактор әсер етеді, олардың ішінде ең маңыздылары:

Қабылданатын пайдалылық (ҚП) – Фред Дэвис бұл тұжырымды «адамның белгілі бір жүйені қолдану оның жұмыстық өнімділігін арттырады деген сенім деңгейі» деп анықтаған. Яғни, технологияны белгілі бір мақсатқа жету үшін пайдалы деп санау. Қабылданатын пайдалану жеңілдігі (ҚПЖ) – Дэвис бұл тұжырымды «адамның белгілі бір жүйені қолдануға көп күш жұмсамайды деген сенім деңгейі» деп анықтаған. Технологияны пайдалану оңай болса, ол қиындықтарды жеңуге көмектеседі. Егер технологияны пайдалану қиын болса және интерфейсі күрделі болса, онда ешкім оған жағымды көзқарас білдірмейді. Көзқарасты анықтауда әлеуметтік ықпал сияқты сыртқы факторлар да маңызды рөл атқарады. Осы факторлардың (TAM) барлығы қалыпқа келгенде, адамдар технологияны пайдалануға көзқарас пен ниетке ие болады. Дегенмен, бұл көзқарас жасқа және жынысқа байланысты өзгеруі мүмкін, себебі әр адамның қабылдауы әртүрлі. TAM үнемі зерттеліп, жаңартылып келеді. Екі маңызды жаңарту – TAM 2 және технологияны қабылдау мен пайдаланудың бірыңғай теориясы (немесе UTAUT). Сонымен қатар, электрондық коммерция саласында сенім мен жүйе пайдаланудағы тәуекелдерді ескере отырып, TAM 3 ұсынылған.

Қолданылуы

Бірнеше зерттеушілер Дэвистің бастапқы зерттеуін қайталап, пайдалылық, пайдаланудың оңайлығы мен жүйе пайдалану арасындағы қарым-қатынастар туралы эмпирикалық деректер ұсынды. Көптеген назар Дэвис қолданған сауалнама құралының тұрақтылығы мен жарамдылығын тексеруге бағытталды. Адамс және авторлар тобы Дэвистің жұмысын қайталап, оның құралдарының және өлшем шкалаларының жарамдылығы мен сенімділігін көрсетті. Олар оны әртүрлі жағдайларда қолданып, екі түрлі сынаманы пайдаланып, екі шкаланың ішкі сәйкестігін және қайталамалы сенімділігін көрсетті. Хендрикссон және авторлар тобы жоғары сенімділік және жақсы қайта сынақ сенімділігін анықтады. Szajna құралдың пайдалану ниеті, өзіндік бағаланған пайдалану және пайдалануға қатысты көзқарас бойынша болжамдық жарамдылығы бар екенін тапты. Осы зерттеулердің қорытындысы Дэвис құралының жарамдылығын растады және оны пайдаланушылардың әртүрлі топтарымен және әртүрлі бағдарламалық қамтамасыз ету таңдауларымен қолдануға мүмкіндік берді. Сегарс және Гровер Адамс және авторлар тобының Дэвис жұмысын қайталауын қайта қарады. Олар қолданылған өлшеу моделін сынға алды және үш құрылымға негізделген басқа модельді ұсынды: пайдалылық, тиімділік және пайдаланудың оңайлығы. Бұл нәтижелер әлі де қайталанбаған сияқты. Дегенмен, осы нәтижелердің кейбір аспектілері Workman-мен тексеріліп, тәуелді айнымалыны ақпаратты пайдалану мен технологияны пайдалануға бөлу арқылы қолдау тапты. Марк Кейл және оның әріптестері Дэвистің моделін олар Пайдалылық/EOU торы деп атаған нәрсеге (немесе, мүмкін, оны кеңінен танымал етті) дамытты, бұл 2×2 тор, онда әр квадрант екі атрибуттың әртүрлі комбинациясын көрсетеді. Бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалану контекстінде бұл белгілі бір бағдарламалық қамтамасыз ету пакеттерінің қазіргі пайдалылығы мен EOU арақатынасын талқылауға және қажет болса, басқа бағытты жоспарлауға, мысалы, тіпті қуаттырақ бағдарламалық қамтамасыз етуді енгізуге мүмкіндік береді. TAM моделі көптеген технологиялық және географиялық контекстерде қолданылған. Осы контекстердің бірі – денсаулық сақтау саласы, ол қарқынды дамуда. Saravanos және авторлар тобы TAM моделін эмоцияны және технологияны қабылдау ниетіне оның әсерін қосу үшін кеңейтті. Атап айтқанда, олар жылы сезімге назар аударды. Venkatesh және Дэвис бастапқы TAM моделін әлеуметтік ықпал (субъективті нормалар, еріктілік, бейне) және когнитивтік құралдық процестер (жұмысқа қатыстылығы, нәтиже сапасы, нәтижелерді көрсету мүмкіндігі, пайдаланудың оңайлығы) тұрғысынан қабылдау және пайдалану ниеттерін түсіндіру үшін кеңейтті. TAM2 деп аталатын кеңейтілген модель ерікті және міндетті жағдайларда сынақтан өтті. Нәтижелер TAM2-ні күшті қолдады. Субъективті норма – жеке адамның өзіне маңызды басқа адамдардың оның осы әрекетті орындай алатынын қалай қарастыратыны. Бұл дәлелді іс-әрекет теориясымен (TRA) сәйкес келеді. Еріктілік – Venkatesh & Davis бұл терминді «әлеуетті қабылдаушылардың қабылдау туралы шешімді міндетті емес деп қабылдауының дәрежесі» деп анықтады. Бейне – Moore & Benbasat бұл терминді «инновацияны пайдаланудың адамның әлеуметтік жүйесіндегі мәртебесін арттыруға қатысты дәрежесі» деп анықтады. Жұмысқа қатыстылығы – Venkatesh & Davis бұл терминді мақсатты жүйенің жұмысқа сәйкес келуіне қатысты жеке көзқарас деп анықтады. Нәтиже сапасы – Venkatesh & Davis бұл терминді жүйенің белгілі бір тапсырмаларды орындау қабілетіне қатысты жеке қабылдау ретінде анықтады. Нәтижелерді көрсету мүмкіндігі – қолға түсетін нәтижелердің өндірілуі жүйенің пайдалылығына тікелей әсер етеді. Негізгі бәсекелес пайдаланушы қабылдау модельдерін біріктіру үшін Venkatesh және авторлар тобы технологияны қабылдау және пайдаланудың бірыңғай теориясын (UTAUT) жасады. Бұл модель жеке модельдердің әрқайсысынан артық нәтиже көрсетті (түзетілген R квадрат 69 пайыз). UTAUT денсаулық сақтау саласындағы кейбір соңғы зерттеулерде қолданылды. Сонымен қатар, Jun және авторлар тобы технологияны қабылдау моделінің онлайн тағам жеткізу қызметіне қатысты тұтынушылардың мінез-құлқына әсер ететін факторларды талдау үшін маңызды екенін айтады. Бұл жаңа технология салаларының қабылдануын көрсету үшін кеңінен қолданылатын теориялық модель болып табылады. TAM-ның негізі – адамдардың сенімдері, көзқарастары және мінез-құлқы арқылы мінез-құлқын түсіндіретін және болжайтын бірқатар ұғымдар. TAM-да жалпы сенімдер ретінде қарастырылатын пайдаланудың оңайлығы және пайдалылығы белгілі бір технологияны пайдалануға қатысты көзқарастардағы айқын сенімдерден гөрі маңызды рөл атқарады.

Several researchers have replicated Davis's original study to provide empirical evidence on the relationships that exist between usefulness, ease of use and system use. Much attention has focused on testing the robustness and validity of the questionnaire instrument used by Davis. Adams et al. replicated the work of Davis to demonstrate the validity and reliability of his instrument and his measurement scales. They also extended it to different settings and, using two different samples, they demonstrated the internal consistency and replication reliability of the two scales. Hendrickson et al. found high reliability and good test retest reliability. Szajna found that the instrument had predictive validity for intent to use, self reported usage and attitude toward use. The sum of this research has confirmed the validity of the Davis instrument, and to support its use with different populations of users and different software choices. Segars and Grover re examined Adams et al. 's)replication of the Davis work. They were critical of the measurement model used, and postulated a different model based on three constructs: usefulness, effectiveness, and ease of use. These findings do not yet seem to have been replicated. However, some aspects of these findings were tested and supported by Workman by separating the dependent variable into information use versus technology use. Mark Keil and his colleagues have developed (or, perhaps rendered more popularisable) Davis's model into what they call the Usefulness/EOU Grid, which is a 2×2 grid where each quadrant represents a different combination of the two attributes. In the context of software use, this provides a mechanism for discussing the current mix of usefulness and EOU for particular software packages, and for plotting a different course if a different mix is desired, such as the introduction of even more powerful software. The TAM model has been used in most technological and geographic contexts. One of these contexts is health care, which is growing rapidly

Saravanos et al. extended the TAM model to incorporate emotion and the effect that may play on the behavioral intention to accept a technology. Specifically, they looked at warm glow. Venkatesh and Davis extended the original TAM model to explain perceived usefulness and usage intentions in terms of social influence (subjective norms, voluntariness, image) and cognitive instrumental processes (job relevance, output quality, result demonstrability, perceived ease of use). The extended model, referred to as TAM2, was tested in both voluntary and mandatory settings. The results strongly supported TAM2. Subjective norm – An individual's perception that other individuals who are important to him/her/them consider if he/she/they could perform a behavior. This was consistent with the theory of reasoned action (TRA). Voluntariness – This was defined by Venkatesh & Davis as "extent to which potential adopters perceive the adoption decision to be non mandatory". Image – This was defined by Moore & Benbasat as "the degree to which use of an innovation perceived to enhance one's status in one's social system". Job relevance – Venkatesh & Davis defined this as personal perspective on the extent to which the target system is suitable for the job. Output quality – Venkatesh & Davis defined this as personal perception of the system's ability to perform specific tasks. Result demonstrability – The production of tangible results will directly influence the system's usefulness. In an attempt to integrate the main competing user acceptance models, Venkatesh et al. formulated the unified theory of acceptance and use of technology (UTAUT). This model was found to outperform each of the individual models (Adjusted R square of 69 percent). UTAUT has been adopted by some recent studies in healthcare. In addition, authors Jun et al. also think that the technology acceptance model is essential to analyze the factors affecting customers’ behavior towards online food delivery services. It is also a widely adopted theoretical model to demonstrate the acceptance of new technology fields. The foundation of TAM is a series of concepts that clarifies and predicts people’s behaviors with their beliefs, attitudes, and behavioral intention. In TAM, perceived ease of use and perceived usefulness, considered general beliefs, play a more vital role than salient beliefs in attitudes toward utilizing a particular technology.

Балама үлгілер

MPT моделі: TAM-дан тәуелсіз, Шерер 1986 жылы Ұлттық ғылым қоры қаржыландырған диссертациялық зерттеуінің бөлігі ретінде үйлесімді адам және технология моделін әзірледі. MPT моделі оның 1993 жылғы «Тоқтап қалған күйде өмір сүру» атты еңбегінде толық сипатталған, қазіргі таңдағы 4-ші басылымында қолданылуда. MPT моделі технологияны таңдау және шешім қабылдау үшін қолданылатын бағалау шараларымен бірге, технологияны пайдаланушылар, пайдаланбаушылар, одан қашық болатындар және тартыншақты пайдаланушылар арасындағы айырмашылықтарды зерттеу нәтижелерін де қамтиды. HMSAM: TAM жүйелерді пайдаланудың көптеген түрлерін түсіндіруде тиімді болды (мысалы, электрондық оқыту, оқуды басқару жүйелері, веб-порталдар және т.б.) (Фатэма, Шаннон, Росс, 2015; Фатэма, Росс, Витте, 2014). Дегенмен, TAM таза ішкі немесе гедоникалық жүйелерді қабылдауды түсіндіруге толыққанды қолайлы емес (мысалы, онлайн ойындар, музыка, ләззат алу үшін оқыту). Осылайша, ТАМ-ға балама ретінде гедоникалық мотивация жүйесін қабылдау моделі (HMSAM) Лоури және авторлар тобы тарапынан осы типтегі жүйелер үшін ұсынылды. HMSAM гедоникалық мотивация жүйелерін (HMS) қабылдауды түсінуді жақсартуға бағытталған. HMS – бұл пайдаланушылардың ішкі мотивациясын қанағаттандыруға негізделген жүйелер, мысалы, онлайн ойындар, виртуалды әлемдер, онлайн сауда, оқу/білім алу, онлайн танысу, цифрлық музыка жинақтары, әлеуметтік желілер, порнография, геймификацияланған жүйелер және жалпы геймификация. HMSAM, TAM-ның шағын кеңейтілімі емес, ағымға негізделген танымдық сіңіру (CA) негізінде құрылған, HMS-ге тән жүйелік қабылдау моделі болып табылады. HMSAM жүйелерді пайдаланудың геймификация элементтерін түсінуде ерекше пайдалы болуы мүмкін. Кеңейтілген TAM: Бірнеше зерттеулерде бастапқы TAM (Davis, 1989) пайдаланушылардың көзқарасына, мінез-құлқына және технологияны нақты пайдалануына сыртқы факторлардың әсерін зерттеу мақсатында сыртқы айнымалылармен толықтырылды. Осыған дейін бірнеше факторлар қарастырылды. Мысалы, өзіне сенімділік, жағдайларды жеңілдету және жүйелердің сапасы (Фатэма, Шаннон, Росс, 2015; Фатэма, Росс, Витте, 2014). Бұл модель денсаулық сақтау технологияларын қабылдау саласында да қолданылды.

The MPT model: Independent of TAM, Scherer developed the matching person and technology model in 1986 as part of her National Science Foundation funded dissertation research. The MPT model is fully described in her 1993 text, "Living in the State of Stuck", now in its 4th edition. The MPT model has accompanying assessment measures used in technology selection and decision making, as well as outcomes research on differences among technology users, non users, avoiders, and reluctant users. The HMSAM: TAM has been effective for explaining many kinds of systems use (i. e. e learning, learning management systems, webportals, etc.) (Fathema, Shannon, Ross, 2015; Fathema, Ross, Witte, 2014). However, TAM is not ideally suited to explain adoption of purely intrinsic or hedonic systems (e. g., online games, music, learning for pleasure). Thus, an alternative model to TAM, called the hedonic motivation system adoption model (HMSAM) was proposed for these kinds of systems by Lowry et al. HMSAM is designed to improve the understanding of hedonic motivation systems (HMS) adoption. HMS are systems used primarily to fulfill users' intrinsic motivations, such for online gaming, virtual worlds, online shopping, learning/education, online dating, digital music repositories, social networking, only pornography, gamified systems, and for general gamification. Instead of a minor TAM extension, HMSAM is an HMS specific system acceptance model based on an alternative theoretical perspective, which is in turn grounded in flow based cognitive absorption (CA). HMSAM may be especially useful in understanding gamification elements of systems use. Extended TAM: Several studies proposed extension of original TAM (Davis, 1989) by adding external variables in it with an aim of exploring the effects of external factors on users' attitude, behavioral intention and actual use of technology. Several factors have been examined so far. For example, perceived self efficacy, facilitating conditions, and systems quality (Fathema, Shannon, Ross, 2015, Fathema, Ross, Witte, 2014). This model has also been applied in the acceptance of health care technologies.

Сындар

ТАМ жиі қолданылуына қарамастан, көп сынға ұшырады, бұл бастапқы ұсынушыларды оны бірнеше рет қайтадан анықтауға мәжбүр етті. ТАМ-ды "теория" ретінде сынға алуға оның күмәнді эвристикалық құндылығы, шектеулі түсіндіру және болжау мүмкіндігі, тривиальдылығы және ешқандай практикалық құндылығының болмауы себеп. Бенбасат пен Барки TAM-ның "зерттеушілердің назарын басқа маңызды зерттеу мәселелерінен аударғанын және білім жинақтаудағы прогресс туралы иллюзия тудырғанын" айтады. Бұдан әрі, бірнеше зерттеушілердің ТАМ-ды үнемі өзгеріп отыратын АТ ортасына бейімдеу үшін кеңейтуге жасаған тәуелсіз әрекеттері теориялық хаос пен шатасуға әкелді. Жалпы алғанда, ТАМ компьютердің жеке "пайдаланушысына" назар аударады, "қабылданатын пайдалылық" тұжырымдамасын пайдаланады, содан кейін пайдаланушының "пайдалылықты" қалай "қабылданатынын" түсіндіру үшін көбірек факторларды енгізу арқылы кеңейтіледі, ал АТ-ны дамыту мен енгізудің негізгі әлеуметтік процестерін ескермейді, технологияның көбірек болуы жақсырақ екендігі және АТ қолданудың әлеуметтік салдары туралы сұрақтарды қарастырмайды. Лансфордтың пікірінше, қабылданатын пайдалылық пен пайдаланудың қарапайымдығы тұжырымдамасы пайдаланушыларды технологияны қабылдауға мәжбүрлейтін шығындар және құрылымдық императивтер сияқты басқа да мәселелерді елемейді. ТАМ-ның соңғы талдауы мен сын-пікірі үшін Багоцциге жүгініңіз. Legris және авторлар ТАМ мен ТАМ2 технологиялық жүйенің қолданылуының барлық 40% ғана құрайтынын мәлімдейді. Телемедицина, мобильді коммерция және онлайн-банкинг салаларындағы зерттеулерге сәйкес, қабылданатын пайдаланудың қарапайымдығы көзқарас пен қолдану ниетін анықтауға оңайрақ емес.